भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · घारापुरी (एलिफंटा)
आंकेतिल आणि नीबूर घारापुरीत
फक्त नावे
आंकेतिल-द्युपेरों घारापुरीच्या लेण्यांतून फिरले, ते जुने शिलालेख शोधत; ते “केनेरी” म्हणतात त्या लेण्यांत होते तसे. पण त्यांना प्रवाशांच्या नावांखेरीज काहीच सापडले नाही; त्यांतली बहुतेक नावे इंग्रज आणि पोर्तुगीज प्रवाशांची होती. म्हणून त्यांनी लेण्यांची आणि त्यांच्या खांबांची मापे घेण्यावर समाधान मानले. या भेटीची हकीकत ते आपल्या ग्रंथात सांगतात; तो फ्रेंचमध्ये १७७१ मध्ये छापला गेला. ‘बॉम्बे गॅझेटियर’ ही भेट १७६० ची सांगते. ६ डिसेंबरला ते निघाले. साष्टीच्या शेवटच्या डोंगरावरून त्यांना मुंबईचे टोक दिसले. दुपारच्या सुमारास ते ट्रोंबाला पोहोचले. हे साष्टीच्या दक्षिण टोकावरचे मासेमारांचे एक गाव. तिथे घारापुरीला जायला लहान होडी मिळवताना त्यांना बरीच अडचण आली. शेवटी गावातल्या एका ख्रिस्ती माणसाने त्यांना एक होडी मिळवून दिली. अवघ्या दोन तासांच्या प्रवासानंतर ते सुमारे तीन वाजता बेटावर उतरले. “या बेटाचे खरे नाव गालिपुरी आहे: खरे तर हा डोंगरांचा एक समूहच आहे.” तो शोध सुरू करायला त्यांनी लगेच, किनाऱ्याकिनाऱ्याने, स्वतःला लेण्यांपर्यंत उचलून न्यायला लावले.
आंकेतिल आणि नीबूर घारापुरीत
तोफा आणि गिलावा
मोठ्या लेण्यात त्यांनी आठ हातांच्या एका उभ्या पुरुषाची मोठी मूर्ती पाहिली. ती भग्न होती: तिचा पहिला उजवा हात आणि पहिला डावा हात तुटलेले होते. दुसऱ्या एका हातात अजूनही तलवार होती, आणि आणखी एका हातात एक मूल, उलटे, मांडीला धरलेले. एका टीपेत ते लेण्यांत डागलेल्या तोफांची हकीकत सांगतात. पोर्तुगीजांनी कित्येक मूर्ती गिलाव्याने झाकून टाकल्या होत्या. मराठ्यांनी साष्टीवर हल्ला केला, तेव्हा तो गिलावा त्यांना पाडायचा होता. म्हणून त्यांनी मोनपेसरच्या आणि घारापुरीच्या लेण्यांत तोफेचे काही गोळे डागले. त्या गोळ्यांनी गिलाव्याबरोबर उठावशिल्पांचा काही भागही खाली पाडला. हे पाहून त्यांनी तोफा डागणे थांबवले, आणि त्याऐवजी हातोड्याने गिलावा काढला. जेम्स बर्जेस यांना वाटले, आंकेतिल यांनी आपल्या माहितीची “कदाचित सरमिसळ केली”. गॅझेटियर म्हणते, “मूर्तींच्या नुकसानाबद्दल त्यांना जे सांगितले गेले, त्याचा त्यांनी गैरसमज करून घेतलेला दिसतो”. त्यांची ही हकीकत मंडपेश्वरबद्दल खरी असू शकेल, हे मात्र ते मान्य करते. पोर्तुगीज ती जागा प्रार्थनाघर आणि शाळा म्हणून वापरत, आणि तिथल्या जुन्या शिल्पांवर त्यांनी सिमेंटचा जाड पडदा ओढला होता.
आंकेतिल आणि नीबूर घारापुरीत
पहाटेचा हत्ती
लेण्यांत जे जे पाहण्याजोगे होते, ते सगळे आंकेतिल यांनी बारकाईने पाहिले. मग त्यांनी बेटावरच्या मासेमारांच्या छोट्याशा गावात रात्र काढली; ते गाव म्हणजे एका डोंगराच्या उतारावरचा एकच रस्ता होता. दुसऱ्या दिवशी, ७ डिसेंबरला, उजाडताच ते दुसऱ्या डोंगराच्या पायथ्याशी गेले; तो डोंगर मुंबईसमोर होता. ज्याच्यावरून बेटाला नाव मिळाले होते, तो हत्ती तिथे उभा होता. “हा प्राणी त्याच्या खऱ्या आकाराचा आहे.” तो काळ्या दगडाचा होता, जमिनीपासून सुटा उभा; आणि आपले पिल्लू पाठीवर घेतल्यासारखा दिसत होता. १७६४ मध्ये नीबूर हे आणखी एक पाहुणे तिथे आले. हत्ती दुभंगला आहे, आणि त्याचे तुकडे होऊन तो कोसळण्याची शक्यता आहे, हे त्यांच्या लक्षात आले. हत्तीपासून आंकेतिल परत होडीकडे गेले; ती होडी त्यांना तानिनला न्यायची होती. उपसागरातल्या बेटांमधून नागमोडी वळणे घेत ते ट्रोंबाला परतले.
आंकेतिल आणि नीबूर घारापुरीत
तीन भेटी
कार्स्टन नीबूर सप्टेंबर १७६३ मध्ये आजारी अवस्थेत मुंबईला पोहोचले. त्यांच्याबरोबर मि. क्रामर होते; तेही आजारी होते. एका कुशल इंग्रज डॉक्टरने काळजी घेऊनही क्रामर १० फेब्रुवारी १७६४ रोजी तिथेच वारले. नीबूर यांच्या प्रवासाचे वर्णन १७९२ मध्ये इंग्रजीत प्रसिद्ध झाले. हे बेट मराठ्यांचे होते, आणि तिथे शंभर गरीब भारतीय कुटुंबे राहत. बेट फारसे महत्त्वाचे नसल्याने मराठे त्याची काही काळजी घेत नसत, आणि इंग्रज परवान्याशिवाय तिथे जाऊ शकत. कित्येक प्रवाशांनी या बेटाचा आणि त्यातल्या मंदिराचा उल्लेख केला होता, पण फक्त जाता जाता. त्यांना मात्र ते इतके विलक्षण वाटले, की त्याची चित्रे काढायला आणि वर्णन लिहायला ते तीन वेळा बेटावर गेले. तिथल्या मूर्ती भिंतींतून उठून आलेल्या होत्या, आणि त्यांतल्या पुष्कळ अजस्र होत्या: काही दहा, काही बारा, तर काही चौदा फूट उंच. त्यांच्या मते त्या ग्रीक शिल्पकारांच्या कामाची बरोबरी करू शकत नव्हत्या. पण प्राचीन इजिप्शियन शिल्पांपेक्षा त्या कितीतरी अधिक देखण्या होत्या, आणि पर्सेपोलिसच्या उठावशिल्पांपेक्षाही सरस. “मग यात शंका नाही, की प्राचीन भारतीयांनी कला, सामान्यपणे मानले जाते त्याहून अधिक यशस्वीपणे जोपासल्या होत्या.”
आंकेतिल आणि नीबूर घारापुरीत
एका रात्रीत बांधलेले
मंदिर केव्हा बांधले, हे बेटावरचे लोक त्यांना सांगू शकले नाहीत. ते साधेपणाने इतकेच म्हणाले, की एका रात्री काही परके लोक बेटावर आले, आणि पुन्हा उजाडण्यापूर्वी त्यांनी हे मंदिर बांधले. “इतर ठिकाणांसारखीच भारतातल्या माणसांनाही अद्भुताची आवड दिसते,” असा शेरा त्यांनी मारला. त्यांना वाटले, की या मूर्ती बहुधा भारतीयांच्या पुराणकथांतले आणि जुन्या कहाण्यांतले प्रसंग दाखवत होत्या; कारण त्या देवांच्या आणि वीरांच्या प्रतिमा वाटत होत्या. सगळ्यांत मोठ्या मूर्तींपैकी एक आठ हातांची होती. तिचा अर्थ सांगण्याचा दावा एका माणसाने केला. त्याने नीबूर यांना खात्रीपूर्वक सांगितले, की ती मूर्ती काऊनची आहे, “त्यांच्या प्राचीन दंतकथांतल्या राजांपैकी एक, आपल्या बहिणीच्या मुलांवर केलेल्या क्रूर कृत्यांसाठी प्रसिद्ध”. सगळ्यांत लहान दालनात फक्त गोन्निस देवांची मूर्ती होती. ते दालन अजूनही नीटनेटके होते; या प्रवाशाने याचे श्रेय बेटावरच्या लोकांच्या काळजीला दिले. त्यांनी त्या लोकांना तिथे पूजेला जाताना पाहिले. त्याच्या प्रवेशद्वारापुढे बेढब दगडांचा एक ढीग होता; त्याला नुकताच लाल रंग फासलेला होता.
आंकेतिल आणि नीबूर घारापुरीत
सापांविरुद्ध बंदुका
मंदिराचा बाकीचा भाग पूर्णपणे दुर्लक्षित होता; तो “साप आणि हिंस्र श्वापदांचा अड्डा” झाला होता. आधी बंदुकीचे कित्येक बार काढून त्यांना हुसकावल्याशिवाय आत जायची कोणाची हिंमत होत नसे. तरीही एकदा एक डच माणूस गांधीलमाश्यांच्या थव्यांमुळे मोठ्या संकटात सापडला; आपल्या बंदुकीने त्यानेच त्यांना त्यांच्या पोळ्यांतून उठवले होते. उन्हाळ्यात खालच्या खोल्यांत साचलेले पावसाचे पाणी प्यायला गुरे आत येत. कित्येक उठावशिल्पांत दिसणारा नाग बेटावर अजूनही पुष्कळ होता. बेटावरच्या लोकांना त्याची भीती वाटत नसे; ते म्हणत, डिवचल्याशिवाय तो काही अपाय करत नाही. पण त्याचा दंश निश्चितच प्राणघातक होता. जवळच्या एका टेकडीवर आणखी एक मंदिर आहे, असे सांगितले जात होते. पण गवत इतके उंच होते, की साप आणि जंगली जनावरांच्या भीतीने त्यांचे वाटाडे त्यांना तिथे न्यायला तयार झाले नाहीत. त्यांच्या दृष्टीने ही स्मारके विद्वानांनी लक्ष द्यावे अशी होती. लोक ज्या पिरॅमिडांना पाहायला जात, ते यांच्याशी तुलना करण्याच्याही लायकीचे नव्हते. मऊ दगडांचे ढीग रचण्यापेक्षा खडकात अशी दालने आणि शिल्पे खोदायला अधिक श्रम आणि अधिक कौशल्य लागते. “पिरॅमिड रानटी गुलामगिरीच्या कष्टातून उभारलेले दिसतात; भारतातली मंदिरे वैभवशाली आणि प्रबुद्ध लोकांच्या कलाकृती आहेत.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: आंकेतिल-द्युपेरों, ‘झेंद-अवेस्ता’, खंड १, ‘दिस्कूर प्रेलिमिनेर’ (फ्रेंच, १७७१), पृष्ठे ४१८-४२४ (रोमन क्रमांक), आमचे भाषांतर; जेम्स बर्जेस, ‘द रॉक-टेम्पल्स ऑफ एलिफंटा’ (१८७१), टीप ९, पृष्ठ ५५; ‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’, खंड १४, ‘ठाणे: प्लेसेस ऑफ इंटरेस्ट’ (१८८२), एलिफंटा, पृष्ठ ८७ आणि टीप २, पृष्ठ ९२ टीप १; आणि कार्स्टन नीबूर, ‘ट्रॅव्हल्स थ्रू अरेबिया अँड अदर कंट्रीज इन द ईस्ट’, रॉबर्ट हेरॉन यांचे भाषांतर, खंड २ (१७९२), सहावे प्रकरण, पृष्ठे ३९१-३९८, ४०३. बर्जेस यांनी दिलेल्या आंकेतिल यांच्या टीपेच्या इंग्रजीत लाकडी हातोडा आहे, आणि गॅझेटियरमध्ये छिन्नी; आणि दोन्हींत मराठे तोफा ओढत लेण्यांत नेतात. गॅझेटियर हत्तीच्या संदर्भात नीबूर यांची भेट १७६४ ची सांगते, आणि आपल्या इतिहासाच्या भागात १७६५ ची. नीबूर आंकेतिल यांचे नाव घेतात; त्यांनी साष्टीतल्या लेण्यांचे वर्णन केले होते. ती लेणी पाहण्यासाठी लागणारा परवाना मराठ्यांच्या गव्हर्नरकडे मागण्याची नीबूर यांची हिंमत झाली नाही.