भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · घारापुरी (एलिफंटा)
गार्सिया द ओर्ता यांचा पगोडा
सगळ्यांत उत्तम
“आणखी एक पगोडा, सगळ्यांत उत्तम, पोरी नावाच्या एका बेटावर आहे; त्याला आम्ही हत्तीचे बेट म्हणतो.” असे गार्सिया द ओर्ता यांनी लिहिले. ते पोर्तुगीज डॉक्टर होते, आणि गोव्यात अनेक वर्षे औषधोपचार करत होते. त्यांचा ग्रंथ १५६३ मध्ये तिथेच छापला गेला. बेटावरच्या टेकडीत उंचावर जिवंत खडकात खोदलेले एक घर होते, एखाद्या मठाएवढे मोठे. आत चौक होते, आणि चांगल्या पाण्याची टाकी. भिंतींवर सभोवार हत्ती, सिंह आणि वाघ कोरलेले होते, आणि माणसांच्या पुष्कळ आकृती; त्यांतल्या काही ॲमेझॉनसारख्या. “खरोखर, हे दृश्य पाहण्याजोगे आहे.” ते कोणी घडवले, हे त्यांना नक्की सांगता आले नाही. त्यांना वाटले, “विधर्मी लोकांना फसवून आपल्या पूजेला लावण्यासाठी सैतानाने आपली सगळी शक्ती आणि सगळे ज्ञान पणाला लावले होते.” पण काही जण म्हणत, चिनी लोक जहाजांतून या देशात येत, तेव्हा हे त्यांनी घडवले. त्यांना वाटले, “हे खरेही असू शकेल, कारण ते इतके सुबक घडवलेले आहे.”
गार्सिया द ओर्ता यांचा पगोडा
फार सुंदर दृश्य
ते आधी एका खेड्यात डॉक्टर होते, आणि नंतर लिस्बन विद्यापीठात अध्यापक. १५३४ मध्ये ते डॉक्टर म्हणून भारताला निघाले. पाच जहाजांचे ते आरमार मार्चमध्ये टॅगस नदीतून निघाले, आणि सप्टेंबरमध्ये गोव्याला पोचले. त्यांनी हे लेणे पाहिले, तेव्हा वसईचे मोठे नगर पोर्तुगीजांशी लढत होते. त्यानंतर लवकरच खंबायतच्या राजाने वसई त्यांना देऊन टाकली. हा ग्रंथ इंग्रजीत आणणाऱ्या सर क्लेमेंट्स मार्कहॅम यांना वाटले, की गार्सिया यांनी हे लेणे बहुधा जुआंव द कास्त्रो यांच्या आधी पाहिले असावे. पहिले आणि अधिक सविस्तर वर्णन कास्त्रो यांनी लिहिले; पण ते १५३८ पर्यंत भारतात आलेच नव्हते. गार्सिया यांनी आपला ग्रंथ लिहिला, तोपर्यंत लेणे बदलले होते. “हे खरे आहे, की आजकाल गुरे आत शिरत असल्याने हा पगोडा फार घाण झाला आहे.” ‘बॉम्बे गॅझेटियर’ म्हणते, गुरांनी केलेली ही नासधूस त्यांना दुसऱ्या भेटीत, १५५० मध्ये, दिसली. त्यांच्या स्वतःच्या शब्दांत दुसऱ्या भेटीचा उल्लेख नाही, आणि गुरांच्या नासधुशीचे वर्षही नाही. त्यांच्या आठवणीत होते ते पहिल्यांदा पाहिलेले लेणे: “पण १५३४ साली, मी पोर्तुगालहून आलो, तेव्हा ते फार सुंदर दृश्य होते.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: गार्सिया द ओर्ता, ‘कोलोक्विज ऑन द सिंपल्स अँड ड्रग्ज ऑफ इंडिया’, सर क्लेमेंट्स मार्कहॅम यांचे भाषांतर (१९१३), प्रस्तावना, पृष्ठे ७-११ (रोमन क्रमांक), आणि चौपन्नावा संवाद, पृष्ठे ४४२-४४४, मार्कहॅम यांच्या टिपेसह; आणि ‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’, खंड १४, ‘ठाणे: प्लेसेस ऑफ इंटरेस्ट’ (१८८२), एलिफंटा, पृष्ठ ८४ आणि टीप २. गार्सिया डॉक्टर म्हणून मार्तिन आफोन्सु द सोझा याच्याबरोबर जहाजाने निघाले होते, आणि खंबायतच्या राजाने वसई नूनो द कुन्हा याला दिली. मार्कहॅम गार्सिया यांच्या वर्णनाला “सर्वांत सुरुवातीच्या वर्णनांपैकी एक” म्हणतात. गॅझेटियर म्हणते, ही लेणी १५३४ मध्ये पोर्तुगीजांकडे आली; त्यांच्या आधी तो किनारा नावापुरता अहमदाबादच्या मुसलमान राजांकडे होता, आणि त्यांनी लेण्यांत ढवळाढवळ केलेली दिसत नाही.