भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · घारापुरी (एलिफंटा)
घारापुरीच्या लेण्यांतली मेजवानी
पाण्यातले पलिते
१२ नोव्हेंबर १८७५ रोजी संध्याकाळी प्रिन्स ऑफ वेल्स यांचा पाहुणचार झाला, तो “एलिफंटाच्या लेण्यांतल्या एका मेजवानी”ने. त्या दौऱ्याची रोजनिशी ठेवणारे डब्ल्यू. एच. रसेल या मेजवानीची हकीकत देतात. निमंत्रणे नाइलाजाने मोजकीच होती. दोन आगबोटींनी प्रिन्स आणि गव्हर्नरचे खास पाहुणे यांना उपसागर ओलांडून बेटावर नेले. धक्क्यापाशी पाणी उथळ होते, आणि उतरणे सोपे नव्हते. सूर्य मावळला होता. कमरेइतक्या पाण्यातून चालत माणसांनी पलिते आणले होते; त्यांच्या उजेडात सगळे किनाऱ्यावर उतरले. किनाऱ्यावर जाळ पेटवले होते, आणि होड्यांना वाट दाखवायला दिवे लावले होते. किनाऱ्यापासून एक उभी, वळणावळणाची वाट पाऊण मैल चढत “गारीपुरी”ला, “लेण्यांच्या नगरी”ला जात होती. बांबूंच्या एका लांबलचक चौकटीवर टांगलेल्या दिव्यांनी ती उजळली होती. “माथ्यापर्यंत एक हजार एक पायऱ्या, असे लोक म्हणत.” रसेल यांना त्या दहा हजार वाटल्या. अगदी थंड प्रकृतीच्या माणसांनाही चांगलेच गरम होऊ लागले. वाटेतल्या विसाव्याच्या जागा कोणीच टाळल्या नाहीत, आणि तिथून दिसणारे उपसागराचे दृश्यही. तिथे युद्धनौका नांगरल्या होत्या; दिव्यांच्या ठिपक्यांच्या रांगांनी त्या “ताऱ्यांच्या माळांसारख्या” सजल्या होत्या. प्रिन्स परतताना त्यांचे स्वागत करणाऱ्या मोठ्या सोहळ्यासाठी त्या सज्ज होत्या.
घारापुरीच्या लेण्यांतली मेजवानी
दगडी डोळे
ही लेणी ख्रिस्ती लोकांच्या उत्सवाची जागा होण्याची ही पहिलीच वेळ नव्हती. म्हणे, या देशातल्या लोकांना आपल्या पवित्र स्थानांचा असा वापर फारसा खटकत नसे. निदान, ब्राह्मणांना वेस्टमिन्स्टर ॲबीत होळीचा सण साजरा करताना पाहून रसेल यांच्या देशबांधवांना जसे वाटले असते, तसे तर नाहीच. आणि एका स्थानिक वृत्तपत्राच्या मते, ब्राह्मण “मोठे युक्तीचे” होते. त्यांनी मुंबईच्या हिंदूंना सांगितले, की प्रिन्स ऑफ वेल्स आणि युरोपीय लोक घारापुरीला गेले, ते “तिथल्या देवाची पूजा करायला”. लेण्यांत शिरणारा कोणीही खांबांच्या एका दुहेरी रांगेतून जाई. ते खांब जणू डोंगरच तोलून धरत आहेत, असे दिसत. पण “खडकासारख्या भक्कम” या कलाकृती नष्ट होत चालल्या होत्या. दगडाच्या मूर्ती ढासळत होत्या. आणि त्या तर हजार वर्षेसुद्धा जुन्या नव्हत्या, असे मानले जात होते. आणि त्या रात्री “त्यांचे दगडी डोळे टेबलांच्या त्या भल्या मोठ्या मांडणीकडे रोखून पाहत आहेत, असे वाटत होते.” टेबलांवर कापडे अंथरली होती, आणि ती ताटांनी, भांड्यांनी भरली होती. त्या मुखांत “विलक्षण सामर्थ्य आणि सौंदर्य” होते. ती प्रमाणबद्धतेचे नियम मोडतात, असे कदाचित वाटेल. पण त्यांच्या मते शिल्पकार “मानवी नव्हे, तर दैवी रूपाच्या” व्यक्ती दाखवायचा प्रयत्न करत होते; जसे त्रिमुखी देव महादेव.
घारापुरीच्या लेण्यांतली मेजवानी
फारशी चांगली निवड नव्हे
“मी कबूल करतो, जेवणासाठी एलिफंटा ही मला काही चांगली निवड वाटली नाही.” भरदिवसा, गार लेण्यांतून उपसागराचे दृश्य दिसत असताना, सहलीसाठी ती जागा चालूनही गेली असती; “मात्र मेजवानीनंतरचा पसारा त्यांनी आवरला, तरच.” पण मेजवानीसाठी उजळलेले लेणे ही वेगळीच गोष्ट होती. पलित्यांचा झगझगाट आणि धग, तेलाचा वास, आणि कोंदट, कुबट हवा. एस्किमोखेरीज याचा आनंद कोणालाही वाटणार नाही. पदार्थ आतच शिजवावे किंवा गरम करावे लागत, आणि तेही खोदणाऱ्यांनी धार्मिक कामासाठी खोदलेल्या दालनांतच. झुंबरे, दिवे आणि मेणबत्त्या छताला टांगल्या होत्या, खांबांभोवती मांडल्या होत्या, आणि जमिनीवर उंच दीपाधारांवर ठेवल्या होत्या. प्रिन्स, गव्हर्नर आणि सर्वांत मोठे पाहुणे एका उंच मंचावरच्या टेबलाशी बसले; बाकीच्यांची टेबले त्याला काटकोनात मांडली होती. मेजवानी संपल्यावर महाराणींच्या आणि प्रिन्स यांच्या सन्मानार्थ प्याले उंचावले गेले, आणि जयजयकार झाला. मग सगळे मंदिराची दालने फिरून पाहू लागले; सगळ्यांत जास्त कौतुक झाले ते सुंदर कोरीव माथ्यांच्या त्या भव्य खांबांचे. मग ते मोकळ्या हवेत निसटले, आणि दिव्यांच्या कमानीखालून धक्क्याकडे पायऱ्या उतरू लागले. ती कमान “आता आधीपेक्षाही तापली होती.”
घारापुरीच्या लेण्यांतली मेजवानी
बेट पेटले
किनाऱ्यावर पोचण्याआधीच “बेट अचानक ज्वालामुखी झाले.” दोन्ही शिखरांचा डोंगर आगींनी चमकू लागला. लेण्यांच्या वरच्या माथ्यावरून रंगीत ज्वाळांच्या जिभा उसळल्या, आणि मग अग्निबाणांचे उद्रेक सुरू झाले. काही ठिकाणी बाणांच्या काड्यांपासून वाचायला ज्याला-त्याला आपापली धडपड करावी लागली. प्रिन्स यांची लाँच किनाऱ्यापासून सुटली, तेव्हा घारापुरी जणू लाल, निळ्या आणि हिरव्या आगीत विरघळत आहे, असे दिसत होते. आणि ही तर फक्त सुरुवात होती. आगबोटींच्या संरक्षणात होड्या आरमाराच्या दोन ताफ्यांमधल्या वाटेतून पुढे गेल्या, आणि त्या जात असताना जहाजांनी बारांच्या फैरी झाडल्या, आतषबाजी केली. प्रिन्स यांच्या सन्मानार्थ झालेल्या सगळ्या रोषणाईंत ही कदाचित सर्वांत प्रभावी होती, असे रसेल यांना वाटले. ताऱ्यांनी उजळलेल्या आकाशात चंद्र उंच होता, आणि त्याने उपसागरावर चंदेरी झळाळी पसरली. उजळलेली जहाजांची धुडे आणि दोरखंड, रंगीत आगी आणि अग्निबाण, सगळे पाण्यात चमकत होते. आकाश कुठे संपते आणि समुद्र कुठे सुरू होतो, हे सांगणे कठीण होते. “पण जे जे झगमगते, ते ते मावळायचेच, आणि लोकांना झोपायलाही हवे! आणि मग प्रिन्स किनाऱ्यावर उतरले, गाडीतून परळला गेले, आणि तो दिवस संपला.” ही कथा पुढील ग्रंथावरून सांगितली आहे: डब्ल्यू. एच. रसेल, ‘द प्रिन्स ऑफ वेल्स टूर: अ डायरी इन इंडिया’ (१८७७), चौथे प्रकरण, पृष्ठे १६४-१६८.