भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · घारापुरी (एलिफंटा)
हत्ती कोसळला
साखळ्या निखळल्या
१८६३ मध्ये घारापुरीचा दगडी हत्ती, किंवा त्याचे जे काही उरले होते ते, इंग्लंडला हलवण्याचा प्रयत्न झाला. त्याला उचलत असतानाच क्रेनच्या साखळ्या निखळल्या, आणि तो खडक फुटला. याच हत्तीवरून पोर्तुगीजांनी बेटाला नाव दिले होते. बेटाच्या दक्षिण बाजूला, उतरायच्या जुन्या जागेजवळ, तो उभा होता. कातळाच्या एका सुट्या शिळेतून तो कोरलेला होता; सुमारे तेरा फूट लांब, आणि सात फूट चार इंच उंच. त्याची लांब शेपटी जमिनीपर्यंत पोचत होती, आणि खडकाच्या एका भक्कम खांबाने त्याचे पोट तोलून धरले होते. त्याच्या पाठीवर एकेकाळी एक लहान हत्ती होता. त्याची जागा टेहळणी बुरुजाच्या पूर्वेला सुमारे १५० यार्डांवर होती. झुडपांतून पाहणाऱ्याला एकेकाळी तो सहज जिवंत प्राणीच वाटला असता.
हत्ती कोसळला
जिवंत हत्तीएवढा
जुआंव द कास्त्रो यांनी १५३९ मध्ये एक दगडी हत्ती पाहिला; रंगाने, आकाराने आणि घाटाने तो अगदी जिवंत हत्तीसारखा होता. फ्रायर यांना १६७५ मध्ये “मुख्य खडकातून कोरलेला, पाठीवर एक पिल्लू घेतलेला एक अजस्र हत्ती” दिसला. १७२० मध्ये हॅमिल्टन यांना तो इतका जिवंत प्राण्यासारखा वाटला, की दोनशे यार्डांवरून तीक्ष्ण नजरेलाही भ्रम व्हावा. १७९५ मध्ये गोल्डिंगहॅम यांनी त्याला “काळ्या दगडाचा, जिवंत हत्तीएवढा हत्ती” म्हटले. पण तो दगड दुभंगत चालला होता. १७१२ मध्ये कॅप्टन पाइक यांनी हत्तीचे चित्र काढले; त्यात जवळजवळ मानेपर्यंत गेलेली एक भेग दिसते. १७६४ मध्ये नीबूर यांना तो दुभंगलेला, आणि तुकडे होऊन कोसळेल असा दिसला. “त्याच्या पाठीवर काहीतरी आहे, पण काळाने ते पार ओळखू न येण्याजोगे करून टाकले आहे.” १८१४ मध्ये मि. अर्स्किन आणि कॅप्टन बेसिल हॉल हत्तीच्या पाठीवर चढले. तिथे त्यांना चार पंजांच्या स्पष्ट खुणा सापडल्या. हॉल यांची खात्री होती, की तो लहान प्राणी पिल्लू हत्ती नव्हताच. “तो वाघ असावा, असे वाटते; हत्तीच्या पाठीला कवटाळायला त्याने आपले पाय पसरले आहेत.” त्याच वर्षी हॉल यांनी हत्तीचे चित्र काढले. १८७१ मध्ये जेम्स बर्जेस यांनी ते चित्र या शीर्षकाने छापले: “ज्या हत्तीवरून बेटाला नाव मिळाले, तो हत्ती.”
हत्ती कोसळला
मस्तक गळून पडले
सप्टेंबर १८१४ मध्ये त्याचे डोके आणि मान गळून पडली, आणि लवकरच त्याचे धडही जमिनीवर खचले. १८२५ मध्ये बिशप हेबर यांना तो “ऊनपावसाने फार जीर्ण झालेला” दिसला. १८३५ पर्यंत सोंड आणि डोके धडापासून वेगळे झाले होते, आणि फुटून जमिनीवर पडले होते. १८५९ पर्यंत तो खडकाचा एक आकारहीन ढिगारा उरला होता. वरचे लेणेही ढासळत होते. १७८८ मध्ये “पोलिश प्रवासी” डॉ. होव्हे यांनी पाहिले, तेव्हा ॲडमिरल कॉर्निशच्या आरमारातल्या अधिकाऱ्यांनी तिथल्या मूर्तींची इतकी नासधूस केली होती, की त्यांतल्या बहुतेक ओळखताही येत नव्हत्या. लॉर्ड व्हॅलेन्शिया यांना १८०३ मध्ये हिंसेच्या कोणत्याही खुणा दिसल्या नाहीत; त्यांनी पावसाच्या पाण्याला दोष दिला. १८१३ मध्ये अर्स्किन यांना मूर्तींचे खालचे भाग “ओलीने अतिशय कुजलेले आणि खाल्लेले” दिसले; पण वरची शिल्पे काळापेक्षा बळजबरीनेच अधिक दुखावली होती. १८२५ मध्ये हेबर यांनी पाहिले, की लेण्यात साचणाऱ्या पाण्याने जवळजवळ एक तृतीयांश खांब पोखरले होते. त्यांचे तळ झिजून नाहीसे झाले होते, आणि काहींचे माथे, तर काहींच्या दांड्यांचे भाग, छताला “प्रचंड लवणस्तंभांसारखे” लोंबकळत होते. १८६५ मध्ये त्रिमूर्तीच्या दोन मुखांच्या नाकांचे काही भाग खराब झाले. सुमारे १८६८ मध्ये पूर्वेकडच्या दालनाच्या प्रवेशद्वारापाशी असलेल्या लिओग्रिफ, म्हणजे वाघ, यांपैकी एकाचे डोके तोडले गेले.
हत्ती कोसळला
मुंबईला नेले
क्रेनमुळे फुटलेल्या हत्तीचे जे उरले होते, ते १८६४ मध्ये मुंबईला नेले गेले, व्हिक्टोरिया गार्डन्सच्या उजव्या प्रवेशद्वारापाशी. बेटाचा एक भागही मुंबईला गेला. हत्ती उभा होता तिथून पन्नास यार्डांवर, सुमारे १८६४ मध्ये, एक घर बांधले गेले. पूर्वेकडच्या डोंगरधारेचे खालचे उतार साफ करून ते मुंबईला वाहून नेण्याचे काम ज्या इंजिनिअरकडे होते, त्याच्यासाठी ते घर होते. डोंगराचा मोठा भाग वाहून नेला गेला, आणि मागे उरले एक उघडेबोडके, शिळांनी भरलेले सपाट मैदान. सुरुंगासाठी लागणारी दारू एका लहानशा, कमानी छताच्या इमारतीत ठेवली जाई. पोर्तुगीजांच्या विजयापासून १८८२ च्या काही वर्षे आधीपर्यंत घारापुरी हे हिंदूंचे पूजास्थान म्हणून जवळजवळ उरलेच नव्हते, असे दिसते. १८५४ मध्ये मुंबईच्या एका लोहाणा गृहस्थाने १२,००० रुपये खर्चून उत्तर किनाऱ्यापासून मोठ्या लेण्यापर्यंतच्या पायऱ्या बांधल्या. १८८२ मध्ये व्हिक्टोरिया गार्डन्समध्ये हत्ती “खडकाचा जवळजवळ आकारहीन ढिगारा” होऊन पडला होता, “पण गुंडाळलेली सोंड स्पष्ट दिसते.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’, खंड १४, ‘ठाणे: प्लेसेस ऑफ इंटरेस्ट’ (१८८२), एलिफंटा, पृष्ठे ८७-८८, ९२-९३ आणि पृष्ठ ९२ टीप १; आणि जेम्स बर्जेस, ‘द रॉक-टेम्पल्स ऑफ एलिफंटा’ (१८७१), चित्रसूची, प्रस्तावना पृष्ठ १, आणि टीप ३, पृष्ठ ५४. बर्जेस पंजांविषयीच्या अर्स्किन यांच्या शब्दांचे वर्ष १८१३ देतात. गॅझेटियरनुसार कास्त्रो हत्ती पश्चिमेला असल्याचे सांगतात. ग्रोस म्हणतात, लहान हत्ती फार पूर्वीच तुटून पडला होता; पण आंकेतिल-द्युपेरों १७६० मध्ये त्याचा उल्लेख करतात.