भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · घारापुरी (एलिफंटा)
जिवंत भासणारा घोडा
दगडाचा घोडा
मुंबईपासून तीन लीग अंतरावर एक लहानसे बेट होते. तिथे दगडात कोरलेला एक घोडा उभा होता. तो खऱ्या घोड्याएवढा होता. त्याच्यात “इतका जिवंतपणा, असा रंग आणि असा डौल” होता. त्याचा आकारही इतका नेमका घडवलेला होता, की दुरून पाहणाऱ्या पुष्कळांना तो जिवंत प्राणीच वाटला. १६८९ मध्ये सुरतेला गेलेले जे. ओव्हिंग्टन ही हकीकत सांगतात; त्यांचे पुस्तक १६९६ मध्ये छापले गेले. ते बेट म्हणजे घारापुरी. दगडात कोरलेल्या एका हत्तीवरून त्याला ‘एलिफंटा’ हे नाव मिळाले होते. तो हत्ती पूर्ण वाढलेल्या जिवंत हत्तीएवढा मोठा होता. तो एका शेताच्या मधोमध उभा होता; बेटाच्या त्या भागात येणाऱ्या कोणालाही तो सहज दिसे. त्यांना वाटले, अशा मूर्ती केवळ मूर्तिकाराचे कौशल्य दाखवण्यासाठी घडवलेल्या नव्हत्या. जास्त शक्यता अशी, की त्यांच्या सुरेख कारागिरीने “जवळ येणाऱ्या अशा अन्यधर्मीयां”चे कौतुक मिळवावे, आणि त्याबरोबर एक प्रकारचा धार्मिक आदरही, असा हेतू होता. पण बेटाची खरी ओळख म्हणजे “त्याच्या माथ्यावरचा तो प्रसिद्ध पगोडा”. पोर्तुगीज त्याच्याबद्दल खूप बोलत. आताच्या विधवा राणीसाहेबांना तो फार आवडला होता. इतका, की त्यांच्या मते, जो परत येताना त्याची काही हकीकत घेऊन येत नसे, त्याने भारताचा हा भाग पाहिलाच नव्हता.
जिवंत भासणारा घोडा
पोर्तुगीजांनी विद्रूप केले
डॉ. जॉन फ्रायर यांनी हा घोडा त्याच्या काही वर्षे आधी पाहिला होता. त्यांचे वर्णन १६९८ मध्ये छापले गेले. वसई या पोर्तुगीज शहरात आठवडाभराचे काम आटोपून ते होडीने परत येत होते. तेव्हा घारापुरीला थांबायचे म्हणून त्यांनी मुद्दाम होडी तिकडे वळवली. तिथे खडकातून कोरलेला तो हत्ती होता; त्याने “पाठीवर एक पिल्लू घेतलेले” होते. त्याच्यापासून जवळच, दरीत, तो घोडा उभा होता, “पोटापर्यंत जमिनीत रुतलेला”. तिथून ते आणि त्यांचे सोबती बेटावरच्या सर्वांत उंच डोंगरावर धडपडत चढले. त्याच्या माथ्यावर “भरीव दगडात खोदलेली एक अद्भुत कलाकृती” होती. ती खांबांवर तोललेली होती; ते त्या खांबांना कॉरिंथियन म्हणतात. तीन मस्तकांच्या एका मूर्तीवर “विचित्र चित्रलिपीचा मुकुट” होता. भिंतींवर सगळीकडे प्रचंड महाकाय पुरुष होते, “काहींना आठ हात”. ते आपल्या पराभूत योद्ध्यांना दयेसाठी वाकायला लावत होते. ते “कॅनोरीन” म्हणतात त्या ठिकाणच्या लेण्यापेक्षा हे त्यांना नंतरचे वाटले; “हे बेटही ज्यांच्या ताब्यात आहे, त्या पोर्तुगीजांनी ते विद्रूप केले असले तरी”. पोर्तुगीजांची तिथे कोणतीही संरक्षणव्यवस्था नव्हती, आणि बेटावर गरीब लोक राहत.
जिवंत भासणारा घोडा
महाकाय पुरुषांचा वंश
ओव्हिंग्टन यांनीही हे महाकाय पुरुष पाहिले. एका उंच टेकडीवर, कठीण खडकाच्या अगदी काळजातून खोदलेले एक फार मोठे मंदिर होते; त्यात ते होते. त्याच्या बाजूंतून चाळीस किंवा पन्नास पुरुषांच्या मूर्ती उठून आलेल्या होत्या; प्रत्येक बारा किंवा पंधरा फूट उंच. काहींना सहा हात होते, काहींना तीन मस्तके. काही इतक्या अजस्र होत्या, की त्यांची बोटेसुद्धा सामान्य माणसाच्या पायापेक्षा मोठी होती. इथे काहींनी “एका प्रेमळ, मोहक स्त्रीची हनुवटी” धरली होती. तर तिथे “भयंकर दृश्य” होते: दुसरे काही लहान मुलांचे तुकडे तुकडे करत होते. बेट तेव्हा पोर्तुगीजांच्या ताब्यात होते; पण एकेकाळी या महाकाय मूर्तींना वीर किंवा अर्धदेव मानून पूजले जात असे. आणि त्यांची एक हकीकत ते देतात; ती त्यांना पूजणाऱ्यांच्या बखरींमध्ये होती, असे ते म्हणतात. त्या हकीकतीप्रमाणे या मूर्ती मर्त्य माणसांचा पहिला वंश दाखवत होत्या; ती सगळीच माणसे महाकाय होती. मग माणसे हळूहळू खुजी होत गेली. आचार ढासळत गेले, तशी ती आजच्या आकारापर्यंत आकसली. आपली ही लहान उंची म्हणजे फार जास्त दुर्गुणांचे आणि फार थोड्या सद्गुणांचे फळ. आणि इतक्या कठीण खडकातून मंदिर खोदायला “अविश्वसनीय, अंतहीन कष्ट” लागले. म्हणून त्या पूजकांचे ठाम म्हणणे असे, की हे काम असे महाकाय पुरुषच करू शकले.
जिवंत भासणारा घोडा
मागमूसही नाही
तो जिवंत भासणारा घोडा पुढे टिकलेला दिसत नाही. जिथे डोंगर एकमेकांच्या जवळ येतात, त्या घळीच्या माथ्याजवळ कुठेतरी तो उभा होता. हत्तीप्रमाणेच तोही कातळाच्या एका शिळेतून कोरलेला होता. ‘बॉम्बे गॅझेटियर’च्या मते ओव्हिंग्टन यांनी फ्रायर यांच्यापेक्षा त्याचे अधिक तपशीलवार वर्णन केले, “पण बहुधा कमी अचूक”. १७१२ मध्ये कॅप्टन पाइक यांनी त्याला ‘अलेक्झांडरचा घोडा’ म्हटले, आणि त्याचे चित्रही काढले. चित्रातला प्राणी ताठर, झेब्र्यासारखा आहे; त्याचे पोट आणि पाय खडकापासून सुटे कोरलेले नाहीत. कॅप्टन हॅमिल्टन यांना १७२० मध्ये तो “हत्तीइतका प्रमाणबद्ध आणि सुडौल नाही” असे वाटले. १७१२ ते १७६४ या काळात तो नाहीसा झालेला दिसतो. १७१२ मध्ये पाइक यांनी तो पाहिला होता, आणि १७६४ मध्ये नीबूर बेटावर आले. १७६० मध्ये आलेले आंकेतिल-द्युपेरों आणि नीबूर, दोघांपैकी कोणीच त्याची नोंद घेत नाहीत. १८१८ मध्ये मि. अर्स्किन यांनी त्या घोड्याचा शोध घेतला. त्यांना त्याचा मागमूसही सापडला नाही. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जे. ओव्हिंग्टन, ‘अ व्हॉयेज टु सुरत इन द इयर १६८९’ (१६९६), पृष्ठे १५८-१६२; जॉन फ्रायर, ‘अ न्यू अकाउंट ऑफ ईस्ट-इंडिया अँड पर्शिया’ (१६९८), दुसरे पत्र, तिसरे प्रकरण, पृष्ठे ७५-७६; जेम्स बर्जेस, ‘द रॉक-टेम्पल्स ऑफ एलिफंटा’ (१८७१), पृष्ठ २ आणि टीप ९, पृष्ठ ५५; आणि ‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’, खंड १४, ‘ठाणे: प्लेसेस ऑफ इंटरेस्ट’ (१८८२), एलिफंटा, पृष्ठे ८४-८५, ९३. बर्जेस फ्रायर यांची भेट १६७३ ची सांगतात, गॅझेटियर १६७३ आणि १६७५ ची. बर्जेस यांच्या मते ओव्हिंग्टन १६८९ मध्ये लिहीत होते, गॅझेटियरच्या मते १६९० मध्ये. फ्रायर बेचाळीस खांब मोजतात, ओव्हिंग्टन सोळा.