भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · घारापुरी (एलिफंटा)
कोणालाही न वाचता आलेला शिलालेख
दारावरचा दगड
हत्तीच्या बेटावरच्या मोठ्या लेण्याच्या दारावर एकेकाळी एक दगड होता; त्यावर काही लिहिलेले होते. त्या दगडाचे पुढे काय झाले, हे पोर्तुगीज इतिवृत्तकार दियोगु दु कौतु यांनी १६०३ मध्ये सांगितले. “पोर्तुगीजांनी वसईचा हा मुलूख घेतला, तसे लगेच ते हा पगोडा पाहायला गेले.” तिथून त्यांनी “दारावर बसवलेला एक सुंदर दगड नेला; त्यावर अतिशय सुबक कोरलेल्या अक्षरांत एक लेख होता.” त्या वेळच्या भारताच्या गव्हर्नराने तो पूर्वेकडच्या सगळ्या हिंदूंना आणि मुसलमानांना दाखवून पाहिला. पण ती अक्षरे आता त्यांच्यापैकी कोणालाच ओळखता येत नव्हती. म्हणून तो दगड राजा दों जुआंव तिसरा याच्याकडे पाठवला गेला. ती अक्षरे काय सांगतात, हे जाणून घ्यायला राजाने खूप खटपट केली, “पण ती वाचू शकणारा कोणी सापडला नाही. आणि तो दगड तसाच तिथे पडून राहिला; आज त्याची आठवणही उरलेली नाही.” या मंदिराचे वर्णन लिहिणाऱ्या जेम्स बर्जेस यांच्या दृष्टीने मंदिराचे वय सांगू शकणारी एकच नोंद होती: तो दगड. इतर कितीतरी शिलालेखांप्रमाणे तोही “लुडबुड्या आणि अप्रामाणिक पांडित्याने” जागेवरून काढून नेला, आणि तो फार पूर्वीच हरवला. लेण्यांत दुसरा कोणताही शिलालेख सापडलेला नाही.
कोणालाही न वाचता आलेला शिलालेख
सोन्याचे बेट
हे मंदिर कसे घडले, याची एक कथा कौतु हिंदूंच्या लिखाणावरून सांगतात. ते म्हणत, हे काम कानड्याचे राजे बाणासुर यांचे; गंगेपासून आतल्या सगळ्या मुलखाचे ते स्वामी होते. जवळच त्यांनी प्रसिद्ध राजवाडेही बांधले, आणि त्यांतच ते राहत. असे ठासून सांगितले जाई, की या मंदिरावर अमाप पैसा खर्च झाला, आणि दशलक्षावधी कारागीर कित्येक वर्षे त्यावर राबले. तिथे घडीव दगडांचे आणि न भाजलेल्या मोठ्या विटांचे भग्नावशेष “माझ्या काळातसुद्धा” दिसत होते. आणि “प्राचीन लोक म्हणतात”, की बाणासुर राजांच्या काळी त्या बेटावर तीन तास सोन्याचा पाऊस पडला. म्हणून त्याला सोन्याचे बेट म्हणू लागले. त्यांनी हे मंदिर पहिल्यांदा पाहिले, ते हे लिहिण्याच्या पन्नास वर्षे आधी. टेकडीचा खडक गडद राखी रंगाचा आहे. पण एकेकाळी आतला सगळा भाग, खांब, मूर्ती, सगळे काही, चुन्यात एक प्रकारचे डांबर मिसळून लिंपलेले होते. त्यामुळे मंदिर चकाकत असे. चेहरे आणि बारीक कलाकुसर इतकी स्पष्ट उठून दिसे, की “चांदीत किंवा मेणातसुद्धा याहून अधिक नजाकतीने ते घडवता किंवा कोरता आले नसते.”
कोणालाही न वाचता आलेला शिलालेख
शिपायांची मस्ती
त्या पहिल्या भेटीत त्यांनी आज पाहिले असते तितक्या बारकाईने पाहिले नव्हते; आणि त्यानंतर कितीतरी गोष्टी नाहीशा झाल्या होत्या. त्यांना एक दालन आठवत होते; ते आता दिसत नव्हते. त्यात वेदीसारखा एक लांब कट्टा होता. त्यावरच्या शिल्पांत त्यांनी राणी पासिफाए आणि बैल ओळखले. आणखी एका शिल्पाचा अर्थ त्यांनी असा लावला: उपसलेली तलवार घेतलेला एक देवदूत ॲडम आणि ईव्ह यांना एका झाडाखालून हाकलून लावत आहे. पूर्वेला दोन दगडफेकींच्या अंतरावर आणखी एक पगोडा होता; तिथे परमिसोरी देवीची पूजा होत असे. त्याच्या पुष्कळ खांबांपैकी दोनच उरले होते, आणि तो “आता पुरता उद्ध्वस्त झाला” होता. मंदिराची मोडतोड कोण करत होते, हे ते स्पष्ट सांगतात. आठ हातांच्या एका मोठ्या मूर्तीचा चौथा उजवा हात आणि दंडाचा काही भाग तुटला होता. ते “इथे आलेल्या आरमारातल्या शिपायांच्या मस्तीने तुटले होते; जवळजवळ सगळ्याच गोष्टींचे असेच झाले आहे.” मंदिर अनेक ठिकाणी दुखावले होते. शिपायांनी जे सोडले होते, त्याचीही अशी दशा झाली होती, की जगातल्या सर्वांत सुंदर गोष्टींपैकी एक अशी नष्ट झालेली पाहून फार वाईट वाटे. लिन्सखोटन यांनीही हे मंदिर पाहिले होते. त्यांना दिसले, की पोर्तुगीजांनी हे बेट ताब्यात घेतल्यापासून इथले पगोडे आणि इमारती “आता पुरत्या झाडाझुडपांत बुडाल्या आहेत, आणि उद्ध्वस्त झाल्या आहेत.”
कोणालाही न वाचता आलेला शिलालेख
दूर पश्चिमेचे फिरंगी
१८४३ मध्ये दियोगु क्योपके यांनी जुआंव द कास्त्रो यांचे या लेण्याचे वर्णन छापले; ते कौतु यांच्या वर्णनाच्या पन्नास वर्षे आधीचे होते. क्योपके यांनी ती दोन वर्णने शेजारी शेजारी ठेवून पाहिली. कास्त्रो यांनी त्या आठ हातांच्या मूर्तीच्या हातात एक वाडगा पाहिला होता; त्यात मुलांच्या मुंडक्यांची एक साखळी आणि एक नाग होता. कौतु यांना तिथे एक कढई दिसली, आणि तिच्यावर एक छोटी मूर्ती. क्योपके यांचे अनुमान असे, की दोघांच्या मधल्या पन्नास वर्षांत मूर्तीचा तो भाग दुखावला गेला. त्याच मूर्तीने एक मूलही धरले आहे. कास्त्रो यांच्या काळी आणि कौतु यांच्याही काळी त्या मुलाचे डोके धडाला जोडलेले होते. क्योपके यांच्या काळी ते जोडलेले नव्हते. त्यांना आढळले, की बहुतेक इंग्रज प्रवाशांनी आपल्या भेटींचा उपयोग पोर्तुगीजांच्या धर्मवेडावर तुटून पडण्यासाठी केला होता. मंदिर उद्ध्वस्त करायला पोर्तुगीजांनी त्याच्यावर तोफा डागल्या, असे म्हटले जाई. त्यांनी उत्तर दिले: ते प्रवासी ही गोष्ट जितक्या अधिकाराने ठासून सांगतात, तितक्याच अधिकाराने आपण ती नाकारू शकतो. पोर्तुगीजांनी थोडेथोडके नुकसान केले नाही, हे त्यांनी मान्य केले. कारण पोर्तुगीजांची आरमारे विसाव्यासाठी अनेकदा या बेटावर थांबत; खुद्द कौतु यांनीही हे कबूल केले आहे. पण तो ठरवून, हेतुपुरस्सर केलेला विध्वंस नव्हता; तो शिपायांच्या अविचारी खोडसाळपणातून झाला होता. बर्जेस यांनी हे वेगळ्या नजरेने पाहिले. त्यांच्या माहितीप्रमाणे इस्लामने या मंदिरावर कधी हात उगारला नव्हता. त्याचा “बेलगाम विध्वंस सुरू करणे आणि चालू ठेवणे” हे काम “दूर पश्चिमेकडून आलेल्या फिरंग्यां”च्या वाट्याला आले.
कोणालाही न वाचता आलेला शिलालेख
कोणी नेला, आणि कुठे गेला
आणि तो दगड? तो पोर्तुगालला कोणी नेला, हा प्रश्न क्योपके यांच्या काळी अजून सुटलेला नव्हता. त्यांच्या सांगण्याप्रमाणे कौतु नूनो द कुन्हा याचे नाव घेतात; ‘बॉम्बे गॅझेटियर’ म्हणते, तो जुआंव द कास्त्रो यांनी सुमारे १५४० मध्ये नेला. तो कुठे आहे, हे आपल्याला ठाऊक आहे, असे क्योपके यांना वाटत होते: पोर्तुगालमधल्या सिंत्रा इथे. संस्कृत शिलालेख असलेला एक दगड त्यांच्या काळी तिथे पाहायला मिळत असे. जेम्स मर्फी यांच्या ‘ट्रॅव्हल्स इन पोर्तुगाल’मध्ये चार्ल्स विल्किन्स यांच्या छोट्याशा भाषांतरासह जो छापला होता, तोच हा दगड. त्यांच्या दृष्टीने तो “उघडच तोच” दगड होता; आणि त्याच्या मजकुरावरून त्यांनी निष्कर्ष काढला, की हे मंदिर सुमारे १२८६ मध्ये घडवले गेले. गॅझेटियर हे वेगळेच सांगते. मर्फी यांचा दगड अलीकडेच पंडित भगवानलाल यांनी वाचला; आणि तो काठेवाडमधल्या सोमनाथविषयी आहे, घारापुरीविषयी नव्हे. बेटावर सापडलेले, लेख कोरलेले दोन ताम्रपटसुद्धा बेटावरून गेले असावेत, असे मानले जात होते: एका कंत्राटदाराने ते सुमारे १८६५ मध्ये इंग्लंडला नेले. गॅझेटियरला आशा होती, की दारावरचा तो दगड “अजूनही पोर्तुगालमध्ये सापडेल, आणि वाचला जाईल.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जेम्स बर्जेस, ‘द रॉक-टेम्पल्स ऑफ एलिफंटा’ (१८७१), पृष्ठे ९-१०, ५०-५१, आणि टीपा ९ आणि २६; ‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’, खंड १४, ‘ठाणे: प्लेसेस ऑफ इंटरेस्ट’ (१८८२), एलिफंटा, पृष्ठे ८० आणि ८४-८७, आणि टीपा, त्यात कौतु यांचे वर्णन इंग्रजीत आहे; आणि दों जुआंव द कास्त्रो यांच्या ‘प्रिमेइरु रोतेइरु दा कोश्ता दा इंदिया’ (१८४३) वरची दियोगु क्योपके यांची टीप १६, पृष्ठे २६४-२६८, कौतु यांच्या मूळ पोर्तुगीज मजकुरासह, आमचे भाषांतर. क्योपके उद्धृत करतात त्या उताऱ्यात कौतु फक्त त्या वेळच्या “भारताच्या गव्हर्नरा”चा उल्लेख करतात; क्योपके पुढे सांगतात, इतर काही जण विजरई दों कॉन्स्तांतिनु द ब्रागांसा याचे, किंवा कास्त्रो यांचे नाव घेतात. बर्जेस सोन्याच्या बेटाला संतुपोरी म्हणतात, गॅझेटियर संतापोरी.