भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · घारापुरी (एलिफंटा)
लेण्यात बंदूक आणि तोफा
अंधारात काढलेला बार
घारापुरीच्या मोठ्या लेण्यात खडकात खोदलेल्या काही अंधाऱ्या खोल्या होत्या. त्यांतल्या एका खोलीत अलेक्झांडर हॅमिल्टन यांनी एक बार काढला. “तोफेचा किंवा विजेचा इतका भयंकर आवाज मी कधीच ऐकला नव्हता.” तो आवाज सुमारे अर्धा मिनिट घुमत राहिला, आणि डोंगर हादरत असल्यासारखा वाटला. आवाज थांबला मात्र, तोच एक मोठा साप दिसला. ते आणि त्यांचे सोबती पाय लावून पळाले, आणि एका दाराने लेण्याबाहेर पडले. साप “मोठ्या घाईने” दुसऱ्या दाराने बाहेर गेला. ते ही हकीकत सांगतात; त्यांचे पुस्तक १७२७ मध्ये छापले गेले. ‘बॉम्बे गॅझेटियर’ त्यांची भेट १७२० ची सांगते. बेट तेव्हा पोर्तुगीजांचे होते, आणि ते “फक्त काही गुरे चारण्याच्या” उपयोगी पडत होते. त्यांच्या समजुतीप्रमाणे त्याचे नाव एका मोठ्या काळ्या दगडातून कोरलेल्या हत्तीवरून पडले होते. तो हत्ती जिवंत हत्तीसारखा इतका हुबेहूब होता, की दोनशे यार्डांवरून तीक्ष्ण नजरही फसू शकत असे. थोड्या अंतरावर दगडात कोरलेला एक घोडा उभा होता, पण तो तितका सुडौल नव्हता.
लेण्यात बंदूक आणि तोफा
कोणालाच ठाऊक नाही
बेटाच्या मधोमध बोथट पिरॅमिडसारखी एक टेकडी उभी होती. तिच्या अर्ध्या उंचीवर ते लेणे होते. लोकांना आत जाण्यासाठी आणि उजेडासाठी त्याला दोन रुंद तोंडे होती. त्याचे छत भरीव खडकातून घडवलेल्या, सुरेख कोरीव खांबांवर तोललेले होते. काही खांबांवर सुमारे आठ फूट उंचीच्या पुरुषांच्या मूर्ती होत्या, “अतिशय प्रमाणबद्ध आणि सुबक कोरलेल्या”. एकावर चार मस्तकांचा एक महाकाय पुरुष होता; ती मस्तके एकमेकांना जोडलेली होती, आणि त्यांचे चेहरे एकमेकांपासून उलट दिशांना पाहत होते. तो पाय अंगाखाली घेऊन बसलेला होता, आणि त्याचा नुसता उजवा हातच वीस इंचांहून लांब होता. एका अंधाऱ्या खोलीतून गोड्या पाण्याचा एक झरा निघे, लेण्यातून वाहत जाई, आणि एका तोंडातून बाहेर पडे. बेटावर सुमारे वीस लोक राहत. त्यांनी त्या लोकांना विचारले, हे लेणे किंवा दगडात कोरलेले हे प्राणी कोणी घडवले, याची इतिहासात किंवा परंपरेत काही हकीकत तुमच्याकडे आहे का? “त्यांना काहीच सांगता आले नाही.”
लेण्यात बंदूक आणि तोफा
प्रतिध्वनीसाठी तोफ
हॅमिल्टन यांच्या आठ वर्षे आधी, १७१२ मध्ये, पाइक यांना पोर्तुगीज पावसाळ्यात आपल्या गुरांना तिथे चारा घालताना आढळले. पावसाच्या माऱ्यापासून गुरांना आसरा मिळावा, म्हणून ते असे करत. लेण्यातला प्रतिध्वनी फारच अप्रतिम होता. आणि त्यांनी एक गोष्ट ऐकली. अलीकडेच एका पोर्तुगीजाने त्या प्रतिध्वनीशी खेळ करून आपली करमणूक करून घेतली होती. त्याने “अनेक गोळे भरून एक मोठी तोफ लेण्यात डागली होती, आणि त्यामुळे काही खांब तुटले होते”. म्हणजे गुरे त्यांना स्वतः तिथे आढळली; पण मोठ्या तोफेची आणि तुटलेल्या खांबांची गोष्ट त्यांनी ऐकली होती. ग्रोस नंतर आले; गॅझेटियर त्यांच्या वर्णनाचे वर्ष १७५० देते. ते लेण्यांत पाणी साचल्याचे वर्णन करतात. त्यांच्या वर्णनाप्रमाणे पोर्तुगीजांनी तिथे आपला अंमल बसवेपर्यंत मूर्ती, त्यांच्या वयाच्या मानाने, बऱ्या स्थितीत टिकल्या होत्या. मग धर्मवेडाच्या आंधळ्या संतापात पोर्तुगीज आपल्या मूर्तींखेरीज दुसरी कोणतीही मूर्ती खपवून घेईनात. दगड इतका कठीण, की त्या मूर्तींचे अवयव तोडायला आणि त्या विद्रूप करायला त्यांनी काही कष्ट तरी घेतले असले पाहिजेत. “असे म्हणतात,” की ज्या मूर्ती “वाचवल्या जाण्यास इतक्या पात्र होत्या”, त्या उद्ध्वस्त करायला त्यांनी मैदानी तोफासुद्धा आणल्या. गॅझेटियर ग्रोस यांचा हा आरोप देते, आणि एका टीपेत जोडते: “पोर्तुगीजांविरुद्ध कहाण्या पसरवायला ग्रोस नेहमीच तयार असतात.” जेम्स बर्जेस यांच्या मते, ग्रोस यांच्यापर्यंत पोहोचलेली गोष्ट पाइक यांचीच मोठ्या तोफेची गोष्ट होती. ग्रोस यांच्या काळीही ती लोकांच्या आठवणीत होती, पण बरीच फुगवलेली. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: अलेक्झांडर हॅमिल्टन, ‘अ न्यू अकाउंट ऑफ द ईस्ट इंडीज’, खंड १ (१७२७), विसावे प्रकरण, पृष्ठे २३८-२३९; ‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’, खंड १४, ‘ठाणे: प्लेसेस ऑफ इंटरेस्ट’ (१८८२), एलिफंटा, पृष्ठे ८५-८७ आणि टीप १; आणि जेम्स बर्जेस, ‘द रॉक-टेम्पल्स ऑफ एलिफंटा’ (१८७१), टीप ९, पृष्ठ ५५, त्यात पाइक आणि ग्रोस यांचे उतारे आहेत. हॅमिल्टन सापाची लांबी आणि घेर फुटांत देतात, पण जुन्या छपाईत ते आकडे वाचता येत नाहीत.