भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · घारापुरी (एलिफंटा)
मारिया ग्रॅहम बेटावर
सूर्योदयापूर्वी
सूर्योदयाच्या थोडे आधी मारिया ग्रॅहम आणि त्यांचे सोबती “माझगाँग”ला होडीत बसले. “मराठ्यांच्या डोंगरां”वर दिवस फुटताना त्यांनी पाहिला. आधी “कारंजा”चे आणि घारापुरीचे झाडीभरले माथे उजळले. मग मुंबई उजळून निघाली; उपसागराच्या उत्तर किनाऱ्यावर पसरलेले तिचे किल्ले आणि तिची गावे. आणि दक्षिणेकडची खडकाळ बेटे प्रतिबिंबे उमटणाऱ्या पाण्यातून हळूहळू उठून दिसू लागली. त्यांच्या दृष्टीने अशा प्रकारच्या प्राचीन अवशेषांत घारापुरी सर्वांत मनोवेधक होती, आणि बहुधा तिचेच वर्णन सर्वांत जास्त वेळा झाले होते; साष्टीतही असे अवशेष भरपूर होते, पण तिकडे कमी लक्ष गेले होते. २४ नोव्हेंबर १८०९ ची त्यांची नोंद अशी सुरू होते: “अखेर आम्ही एलिफंटाला आणि तिथल्या अद्भुत खोदकामांना एकदाची भेट दिली.” तासभर वल्हवल्यावर, बुचर्स आयलंड मागे टाकून, ते घारापुरीला पोचले. दोन शिखरांचे, माथ्यापर्यंत रानाने झाकलेले असे ते डोंगरी बेट होते.
मारिया ग्रॅहम बेटावर
लेणे समोर उघडले
उतरायच्या जागेसमोर दगडाचा तो अजस्र हत्ती उभा होता; त्यावरूनच पोर्तुगीजांनी या जागेला नाव दिले होते. आता त्याला तडा गेला होता, आणि तो विद्रूप झाला होता, “परंपरा सांगते त्याप्रमाणे, पोर्तुगीजांच्या हातून.” तो ज्या खडकावर उभा होता, त्यातूनच कोरला असला पाहिजे, असे त्यांना वाटले. कारण बाहेरून आणून ठेवण्याइतका तो लहान वाटत नव्हता. लोक त्या गावाला घारापुरी म्हणत, आणि अख्ख्या बेटालाही तेच नाव देत. ते गाव ओलांडून सगळे डोंगर चढू लागले. वाट “रम्य खिंडीं”तून जात होती; कधी झाडांची सावली, तर कधी दोन्ही बाजूंना खडकांच्या भिंती. आणि ध्यानीमनी नसताना ते लेण्यापाशी येऊन ठेपले. “मी कबूल करते, ते लेणे माझ्यासमोर उघडले, तेव्हा मला जसा अचंबा वाटला, तसा आयुष्यात कधीच वाटला नव्हता.” आधी आत सगळा अंधारच दिसला. आणि बाहेर, वर डोंगरावर, समोर आणि भोवताली, अतिशय तेजस्वी रंगांची झुडुपे आणि फुले भर उन्हात डोलत होती. त्या आत गेल्या, तशी त्यांची नजर हळूहळू स्वच्छ होत गेली. मग आपण ज्या अद्भुत दालनात उभ्या आहोत, ते त्यांना नीट न्याहाळता आले.
मारिया ग्रॅहम बेटावर
तीन मुखे
भरीव खडकात कोरलेल्या पुष्कळ खांबांनी लेणे तोलून धरले होते. बाजूच्या भिंतींवर चौकटी कोरलेल्या होत्या, आणि त्या देवांच्या मूर्तींनी भरलेल्या होत्या. पण सर्वांत विलक्षण होती ती प्रवेशद्वारासमोरची टोकाची भिंत. तिच्या मधोमध एक प्रचंड “त्रिमूर्ती, म्हणजे त्रिरूप देव” होती. मध्ये सृष्टिकर्ते ब्रह्मदेव होते; शांत मुद्रा, आणि रत्नांनी सजलेला मुकुट. पालनकर्ते विष्णू “अतिशय सुंदर” होते; त्यांचा चेहरा करुणेने भरलेला, आणि हातात कमळ. शिवांच्या कपाळाला आठ्या होत्या, तोंड अर्धवट उघडे, आणि हातात नाग. त्यांच्या मुकुटावर एक मानवी कवटी आणि एक नवजात अर्भक होते. ती त्यांच्या “संहारक आणि पुनर्निर्माता या दुहेरी रूपा”ची खूण होती. सगळी मुखे सुंदर होती, असे त्यांना वाटले; फक्त खालचे ओठ विलक्षण जाड होते. अर्धप्रतिमेचा कोणताही भाग विद्रूप झाला नव्हता; फक्त पुढचे दोन हात. ते मात्र पार नष्ट झाले होते.
मारिया ग्रॅहम बेटावर
खांबांवरची नावे
लेण्यातली अद्भुते पाहून पाहून सगळे थकले, तेव्हा त्या या मोठ्या चौकटींचे रेखाचित्र काढायला बसल्या. मुंबईला परतल्यावर सगळ्यांनी ते चित्र नीबूर यांच्या ग्रंथातल्या चित्रांशी ताडून पाहिले. आणि त्यांची खात्री झाली, की ग्रॅहम यांचेच चित्र मूळ शिल्पाशी अधिक जुळते. त्यांच्या पुस्तकातले चित्र याच रेखाचित्रावरून उतरवलेले आहे. त्यांना हे पाहून “खेद” वाटला, की खांब आणि शिल्पे जिथे तिथे विद्रूप झाली होती. बहुतेक पाहुण्यांनी त्यांवर आपली नावे कोरली होती, किंवा काळ्या खडूने खरडली होती. काळानेही नुकसान केले होते. आणि “पोर्तुगीजांच्या अतिरेकी आवेशा”नेही; “त्यांनी भारताच्या सैन्यांशी जसे युद्ध मांडले, तसेच देवांशी आणि देवळांशीही.” या दोघांनी मिळून हे “प्रचंड स्मारक” भग्नावस्थेला आणले होते. जमिनीवर मूर्तींचे तुकडे विखुरले होते. काही खांबांचे तळ नाहीसे झाले होते, आणि ते छताला लोंबकळत होते. आणखी काहींचे माथे गेले होते, काही मधोमध दुभंगले होते. आणि वरच्या अजस्र डोंगराला काहीच आधार उरणार नाही, अशी भीती ते घालत होते.
मारिया ग्रॅहम बेटावर
मावळता सूर्य
सगळे दिवसभर त्या मोठ्या मंदिरात थांबले. वर उष्ण प्रदेशातला जळजळीत सूर्य कडकडून तळपत होता, आणि आत ते गारव्याचा आनंद घेत होते. त्यांच्याबरोबर आलेले त्यांचे “हमाल” लेण्याच्या एका कोपऱ्यात स्वयंपाक करून जेवले. मग देवांवर पाणी ओतण्यात आणि त्यांच्यावर फुले उधळण्यात त्यांनी वेळ घालवला. दिवस मावळू लागताच सगळे निघाले; हमालांना त्याचे फार वाईट वाटले. घारापुरीच्या छोट्या गावाला भाताची थोडी शेते होती, आणि तिथले लोक “कोंबड्या आणि मेंढरे” पाळत. बेटावर उत्तम पाण्याचे भरपूर झरे होते. दाट रानामुळे ते मुंबईच्या कोणत्याही भागापेक्षा अधिक सुपीक दिसे; “तरीही ते जवळजवळ ओसाडच आहे.” परतताना बुचर्स आयलंडला थांबायचा त्यांचा बेत होता. पण ते लेण्यात फार वेळ रेंगाळले होते. त्यामुळे त्यांना त्याच्याजवळून नुसते पुढे जावे लागले. त्याचे सखल हिरवे मैदान आणि झाडांचे झुबके मागे पडले, “नेमके तेव्हाच मावळता सूर्य आपले शेवटचे किरण उपसागरावर टाकत होता.” ही कथा पुढील ग्रंथावरून सांगितली आहे: मारिया ग्रॅहम, ‘जर्नल ऑफ अ रेसिडेन्स इन इंडिया’, दुसरी आवृत्ती (१८१३), प्रस्तावना, आणि २४ नोव्हेंबरची नोंद (तिची पहिली ओळ आणि पृष्ठे ५४-५९). प्रस्तावना सांगते, कुतूहलापोटी त्या घारापुरी, साष्टी आणि कार्ली इथे गेल्या, आणि पुढे पुणे, सिलोन, मद्रास आणि कलकत्ता इथे; १८११ च्या सुरुवातीला त्या इंग्लंडला जहाजाने निघाल्या. त्या नोंदवतात, लेण्याच्या त्यांच्या चित्रातली त्रिमूर्ती अपूर्ण आहे; ती एका मित्राने वेगळी काढली होती.