भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · हंपी (विजयनगर)
अब्दुर रज्जाक विजयनगरात, १४४३
कालिकतला आलेले बोलावणे
कालिकतला एके दिवशी अब्दुर रज्जाक आपल्याला पडलेल्या एका स्वप्नाचा अर्थ काही हुशार माणसांना विचारत होता. तेवढ्यात कोणीतरी बातमी घेऊन आत आले. ‘बिजानगर’च्या राजांनी एका दूताबरोबर सामुरींना पत्र पाठवले होते: सुलतान शाहरुखच्या वकिलाला ताबडतोब आमच्याकडे पाठवा. तो वकील म्हणजे रज्जाक. त्याचा जन्म १४१३ मध्ये हेरातला झाला होता. आपल्या या प्रवासाची हकीकत त्याने आपल्या स्वतःच्या इतिहासग्रंथात लिहिली. सामुरी त्या राजांचे प्रजाजन नव्हते, पण त्यांना त्यांची फार धास्ती होती. असे सांगितले जाई, की विजयनगरच्या राजांची तीनशे बंदरे होती, प्रत्येक कालिकतएवढे मोठे; आणि आतल्या भागात त्यांचा मुलूख तीन महिन्यांच्या वाटेइतका पसरला होता. रज्जाकने निरोप घेतला. मंगळूर बंदरापासून तो खुष्कीच्या वाटेने पुढे निघाला. वाटेत त्याने पितळेचे एक देऊळ पाहिले. आतल्या सोन्याच्या मूर्तीचे डोळे माणकांचे होते, आणि ते इतक्या कौशल्याने बसवले होते, “की ते जणू तुमच्याकडेच पाहत आहेत, असे तुम्हाला वाटेल.” जिल्हेज महिन्याच्या अखेरीस तो नगरीत पोचला. राजांनी त्याला सामोरे जायला काही माणसे पाठवली, आणि त्याची एका उंच हवेलीत राहण्याची सोय झाली.
अब्दुर रज्जाक विजयनगरात, १४४३
सात तटबंद्या
“बिजानगर ही नगरी अशी आहे, की तिच्यासारखी जागा अवघ्या पृथ्वीवर कोणत्या डोळ्यांनी पाहिलेली नाही, की कोणत्या कानांनी ऐकलेली नाही.” तिला एकाच्या आत एक अशा सात तटबंद्या होत्या. बाहेरच्या तटापलीकडे सुमारे पन्नास वार अंतरापर्यंत माणसाच्या उंचीचे दगड एकमेकांना लागून रोवलेले होते, प्रत्येक दगड अर्धा जमिनीत पुरलेला. त्यामुळे घोड्याला किंवा पायी माणसाला सहजासहजी जवळ येता येत नसे. मध्यभागी, सातव्या तटाच्या आत, राजांचा राजवाडा होता. तिसऱ्या तटापासून सातव्यापर्यंत दुकाने आणि बाजार दाटीवाटीने उभे होते. बाजार इतके रुंद आणि लांब होते, की फुलवाल्यांनी आपल्या दुकानांपुढे उंच मांडण्या ठेवल्या, तरी ते दोन्ही बाजूंनी फुले विकू शकत. त्या नगरीत सुगंधी फुले नेहमी ताजी मिळत; फुलांशिवाय तिथले लोक जगूच शकत नसत. जवाहिरे माणके, मोती, हिरे आणि पाचू उघडपणे बाजारात विकत. राजवाड्याच्या आवारातून घडीव दगडांच्या, गुळगुळीत आणि सपाट पाटांतून झरे वाहत. राजांच्या खजिन्यात काही दालने होती. त्यांच्यात खळगे होते, आणि ते वितळवलेल्या सोन्याने भरलेले होते, “सगळे मिळून एकच गोळा.” देशातला प्रत्येकजण, अगदी बाजारातल्या कारागिरांपर्यंत, कानांत, गळ्यात, दंडांवर, मनगटांवर आणि बोटांत रत्ने आणि मुलामा दिलेले दागिने घालत असे. आणि रोज सकाळी अंगावर रंगीत ठिपके असलेला एक प्रचंड पांढरा हत्ती राजांपुढे आणला जाई, कारण त्याचे दर्शन शुभ शकुन मानले जाई.
अब्दुर रज्जाक विजयनगरात, १४४३
राजांचा पंखा
एका संध्याकाळी रज्जाकला दरबारात बोलावणे आले. त्याने पाच उत्तम घोडे, आणि दमास्क आणि सॅटिनची ताटे नजर केली. राजे चाळीस खांबांच्या एका दालनात मोठ्या थाटात बसले होते; त्यांच्या उजवीकडे आणि डावीकडे ब्राह्मण आणि इतर लोक उभे होते. राजांच्या अंगावर सॅटिनचा पोशाख होता, आणि गळ्यात मोत्यांचा हार. ते गव्हाळ वर्णाचे, सडपातळ आणि जरा उंच होते, आणि “अतिशय तरुण”: त्यांच्या गालांवर थोडीशी लव होती, आणि हनुवटीवर काहीच नाही. राजांनी वकिलाचे प्रेमाने स्वागत केले, त्याला आपल्याजवळ बसवले, आणि म्हणाले, “थोर राजाने माझ्याकडे वकील पाठवला, याचा माझ्या मनाला अतिशय आनंद झाला आहे.” प्रचंड उकाडा आणि अंगावरचे पुष्कळ कपडे यांमुळे रज्जाक घामाने निथळत होता. राजांना त्याची दया आली, आणि त्यांनी आपल्या हातातला चिनी पंखा त्याला देऊन टाकला. त्यानंतर रोज मेंढ्या, कोंबड्या, तांदूळ, लोणी, साखर आणि सोन्याची दोन नाणी रज्जाकच्या मुक्कामी येत; आणि आठवड्यातून दोनदा संध्याकाळी त्याला राजांकडे बोलावले जाई. राजे त्याला म्हणाले, “तुमचे राजे वकिलांना मेजवान्या देतात, आणि त्यांच्यापुढे ताटे मांडतात. पण तुम्ही आणि मी एकत्र जेवू शकत नाही; म्हणून ही सोन्याची थैली म्हणजेच वकिलाचे भोजन.”
अब्दुर रज्जाक विजयनगरात, १४४३
मेजवानीतले खून
रज्जाक अजून कालिकतलाच अडकून पडला होता, तेव्हा राजांच्याच भावाने त्यांचा जीव घेण्याचा प्रयत्न केला होता. त्या भावाने एक नवे घर बांधले, आणि राजांना आणि सरदारांना मेजवानीला बोलावले. तिथे एकमेकांच्या देखत न जेवण्याची चाल होती; म्हणून पाहुणे एका दालनात थांबत, आणि त्यांना एकेक करून आत बोलावले जाई. नगरातले सगळे नगारे, कर्णे आणि शिंगे एकाच वेळी वाजवली जात होती. प्रत्येक पाहुणा आत येताच दाराआडून दोन मारेकरी बाहेर येत, त्याला भोसकत, आणि त्याचे तुकडे तुकडे करत; मग पुढच्याला बोलावले जाई. त्या कल्लोळात, कटात सामील असलेल्या थोड्यांशिवाय, कोणालाच काही कळले नाही. अशा रीतीने राज्यातल्या नाव आणि पद असलेल्या प्रत्येक माणसाचा खून झाला. मग त्या भावाने गोड बोलून राजवाड्यावरच्या पहारेकऱ्यांनाही मेजवानीला धाडले, आणि विड्याचे तबक घेऊन तो राजांपुढे आला. तबकात पानांखाली खंजीर लपवलेला होता. राजांनी आपल्याला बरे नसल्याचे सांगितले. तेव्हा भावाने त्यांना अनेक वेळा भोसकले, आणि ते सिंहासनाच्या मागे कोसळले. ते मेले, असे समजून भावाने त्यांचे मुंडके कापायला आपला एक हस्तक मागे ठेवला. तो स्वतः राजवाड्याच्या द्वारमंडपात धावत गेला. तिथे तो ओरडला, “मी राजाला, त्याच्या भावांना, सरदारांना, मंत्र्यांना आणि इतर सगळ्या प्रमुखांना मारले आहे; आता मी तुमचा राजा आहे.”
अब्दुर रज्जाक विजयनगरात, १४४३
जिवंत आणि सुखरूप
पण ज्या आसनाच्या मागे राजे पडले होते, तेच आसन उचलून त्यांनी त्या हस्तकावर घाव घातला, आणि त्याला खाली पाडले. एका कोपऱ्यात लपून बसलेल्या एका पहारेकऱ्याच्या मदतीने त्यांनी त्याला ठार मारले. इकडे त्यांचा भाऊ बसून, मला राजा म्हणून माना, असे लोकांना सांगत होता. तेवढ्यात राजे बाहेर आले, आणि ओरडले, “पाहा, मी जिवंत आहे, सुखरूप आहे; त्या मारेकऱ्याला पकडा.” गर्दीने त्या भावाला खाली लोळवले, आणि ठार मारले. कटात सामील असलेल्या सगळ्यांची जिवंतपणी कातडी सोलली गेली, किंवा त्यांना जिवंत जाळले गेले, किंवा दुसऱ्या कोणत्या तरी प्रकारे ठार मारले गेले. त्यांच्या कुटुंबांचा पार निर्वंश करण्यात आला. आमंत्रण घेऊन आलेल्या माणसालाही मृत्युदंड झाला. राजांचे भाऊ आणि सरदार यांच्यापैकी फक्त मंत्री, दंडिक, जिवंत होता: हे सगळे सुरू होण्याआधीच तो सिलानला गेला होता. त्याला बोलावून आणायला एक जासूद पाठवला गेला. परतल्यावर जे ऐकले, त्याने तो थक्क झाला. त्याने राजांच्या पायांचे चुंबन घेतले, राजे सुखरूप असल्याबद्दल आभार मानले, आणि मोठ्या उत्सवाची नेहमीपेक्षा जास्त तयारी केली.
अब्दुर रज्जाक विजयनगरात, १४४३
उत्सव
प्रत्येक प्रांतातून सरदार आले. त्यांच्याबरोबर चिलखते घातलेले एक हजार हत्ती होते. त्यांच्या कपाळांवर, सोंडांवर आणि कानांवर हिंगुळाने आकृत्या रंगवलेल्या होत्या, आणि त्यांच्या अंबाऱ्यांत डोंबारी बसलेले होते. एका विस्तीर्ण मैदानावर ते सगळे जमले, तेव्हा ते “हिरव्या समुद्राच्या लाटांसारखे” दिसत होते. मैदानावर दोन ते पाच मजली मंडप उभे होते. त्यांच्यावर वरपासून खालपर्यंत माणसे, पशू आणि पक्षी, अगदी माश्या आणि चिलटांपर्यंत, रंगवलेले होते. त्यांतले काही मंडप फिरत, आणि क्षणाक्षणाला नवे रूप दाखवत. त्यांच्या समोर नऊ मजली खांबांची एक इमारत होती. राजांचे सिंहासन नवव्या मजल्यावर होते; रज्जाकला सातवा मजला दिला होता. मधल्या मोकळ्या जागेत गायक बसले होते; त्यांतल्या बहुतेक तरुण मुली होत्या. त्या राजांच्या समोर एका पडद्याआड बसल्या होत्या. एकाएकी दोन्ही बाजूंनी पडदा बाजूला सारला गेला, आणि त्या नाचू लागल्या. रज्जाकने या उत्सवाला दिलेले नाव ‘महानवमी’ असे वाचले जाते. पण रॉबर्ट सेवेल यांना तो बहुधा नववर्षाचा उत्सव असावा, असे वाटले.
अब्दुर रज्जाक विजयनगरात, १४४३
वाशावरचा हत्ती
डोंबाऱ्यांनी तीन टप्प्यांत वाशांची एक रास रचली; सगळ्यात वरचा वासा बाकीच्यांपेक्षा जरा लहान होता. याच कामासाठी शिकवलेला एक मोठा हत्ती पहिल्या टप्प्यावर चढला, मग दुसऱ्यावर, मग तिसऱ्यावर. त्या तिसऱ्याचा माथा हत्तीच्या पायाच्या तळव्यापेक्षाही अरुंद होता. हत्ती चारही पाय टेकवून तिथे उभा राहिला, तेव्हा त्यांनी बाकीचे वासे काढून घेतले. आणि तिथे वर उभा राहून, वादक जे जे गाणे वाजवत, त्या प्रत्येकावर हत्ती सोंडेने ताल धरत होता. मग त्यांनी दहा वार उंचीचा एक खांब उभा केला, आणि त्याच्या टोकातून तराजूच्या दांडीसारखा एक वासा आरपार घातला. एका टोकाला त्यांनी साधारण हत्तीच्या वजनाचा एक दगड बांधला, आणि दुसऱ्या टोकाला एक फळी. हत्ती त्या फळीवर चढला, आणि माहुताने हळूहळू दोर सैल सोडला. वाशाची दोन्ही टोके दहा वार उंचीवर एका पातळीत येऊन थांबली: एका टोकाला हत्ती, आणि दुसऱ्या टोकाला त्याच्या वजनाचा दगड. तिथे, कोणाचाही हात पोचणार नाही अशा उंचीवर, तो राजांपुढे वरखाली झुलत होता, आणि सोंडेने संगीताचा ताल धरत होता. तीन दिवस, सूर्योदयापासून अंधार पडेपर्यंत, हा खेळ चालू राहिला. सोबत आतषबाजी होती, आणि इतक्या इतर करमणुकी, की फार तपशिलात शिरल्याशिवाय रज्जाकला त्यांची नावेही घेता येत नाहीत.
अब्दुर रज्जाक विजयनगरात, १४४३
सोन्याचे दालन
तिसऱ्या दिवशी रज्जाकला सिंहासनापुढे नेण्यात आले. ते प्रचंड होते, सोन्याचे आणि रत्नजडित. त्या तीन दिवसांत राजे त्यावर एका सॅटिनच्या गादीवर बसत; त्या गादीच्या कडेने उत्तमोत्तम मोत्यांच्या तीन ओळी होत्या. उत्सव संपल्यावर एका संध्याकाळी, प्रार्थनेच्या वेळी, राजांनी त्याला बोलावणे पाठवले. रज्जाकला एका दालनात नेण्यात आले. त्याचे सगळे छत आणि भिंती रत्नजडित सोन्याच्या पत्र्यांनी मढवलेल्या होत्या. प्रत्येक पत्रा “तलवारीच्या पाठीइतका जाड” होता, आणि सोन्याच्या खिळ्यांनी ठोकलेला होता. राजे एका मोठ्या सोन्याच्या आसनावर थाटात बसले होते. त्यांनी शाहरुखची, त्याच्या सरदारांची, सैन्यांची आणि घोड्यांच्या संख्येची चौकशी केली; समरकंद, हेरात आणि शिराझसारख्या नगरांबद्दलही विचारले. त्यांनी रज्जाकवर “सगळ्या मर्यादा ओलांडणारी” कृपा केली. आपण स्वतःचा एक वकील शाहरुखकडे पाठवू, आणि त्याच्याबरोबर हत्ती आणि इतर दुर्मीळ भेटी पाठवू, असेही ते म्हणाले. दालनात भरतकाम केलेले चार दिवाण होते. एका दरबाऱ्याने त्यांच्याबद्दल रज्जाकचे मत विचारले; जणू असल्या वस्तू त्याच्या देशात बनतच नसाव्यात. रज्जाकने उत्तर दिले, कदाचित तिथेही त्या तितक्याच चांगल्या बनू शकतील; पण तशा बनवण्याची तिथे रीत नाही. या उत्तराने राजे फार खूश झाले. त्यांनी त्याला नाण्यांच्या थैल्या, विडे, आणि आपल्या स्वतःच्या पंक्तीसाठी राखून ठेवलेली फळे पाठवली.
अब्दुर रज्जाक विजयनगरात, १४४३
खरा वकील नव्हे
याच सुमारास कुलबर्ग्याच्या सुलतानाला राजांच्या जिवावर झालेल्या हल्ल्याचा आनंद झाला. त्याने सात लाख वराहांची मागणी केली; नाहीतर आपण सैन्य पाठवू, आणि मूर्तिपूजा पायापासून उखडून टाकू, अशी धमकी दिली. दंडिक त्याच्यावर चालून गेला, आणि दोन्ही बाजूंच्या सैन्यांनी एकमेकांचा मुलूख उद्ध्वस्त केला. दंडिक दूर असताना त्याच्या जागी ठेवलेल्या माणसाने वकिलाचा रोजचा शिधा बंद केला; रज्जाक त्या माणसाला “दुष्ट, हलक्या कुळातला, नीच” म्हणतो. होर्मुझहून आलेल्या माणसांनी अशी बातमी पसरवली, की रज्जाक शाहरुखचा वकील नाहीच; तो फक्त त्याचे पत्र घेऊन आलेला एक व्यापारी आहे. काही काळ त्याचे फार हाल झाले. तरीही राजे वाटेत अनेकदा भेटले, आणि त्यांनी आस्थेने त्याची विचारपूस केली. रज्जाकला वाटले, “खरोखर, त्यांच्या अंगी उत्तम गुण होते.” सुलतानाचा मुलूख उद्ध्वस्त करून, कैदी घेऊन दंडिक परतला, आणि त्याच दिवशी त्याने रज्जाकला टांकसाळीवर सात हजार नाण्यांची हुंडी दिली. नगरीत राहणाऱ्या खुरासानच्या दोन माणसांना त्या वकिलातीवर जायला नेमले गेले. रज्जाकच्या निरोपाच्या भेटीत राजे म्हणाले: “असे सांगितले गेले आहे, की तुम्ही खरोखर हुजूर मिर्झा शाहरुख यांचे वकील नाही; नाहीतर आम्ही तुमचा याहून जास्त मान ठेवला असता. तुम्ही पुन्हा या देशात आलात, आणि तुम्हाला खरोखरच हुजूरांनी कामगिरीवर पाठवले आहे, असे मला कळले, तर माझ्या साम्राज्याच्या प्रतिष्ठेला शोभेल असा मान मी तुम्हाला देईन.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: अब्दुर रज्जाकचा ‘मतला-उस-सादैन’, आणि ‘हबीब-उस-सियर’, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ४ (१८७२) मध्ये, पृष्ठे ८९-९०, १०२-१२४; आर. एच. मेजर (संपादक), ‘इंडिया इन द फिफ्टीन्थ सेंच्युरी’ (१८५७), पृष्ठे २२-२३, ८५-८७; आणि रॉबर्ट सेवेल, ‘अ फरगॉटन एम्पायर’ (१९००), प्रकरण ७, पृष्ठे ९२-९४. रज्जाक १२ शाबानला निघाला; मंगळूरला राजांच्या वकिलांपैकी एकाचा मृत्यू झाला. तो उत्सवाचा महिना रजब सांगतो; सेवेल यांच्या हिशेबाने १४४३ मध्ये रजब महिना नववर्षाच्या कार्तिक महिन्याशी जुळत होता; मेजर यांच्या पाठात पौर्णिमेचा उल्लेख नाही. “अतिशय तरुण” राजे हे दुसरे देवराय होते, याबद्दल सेवेल यांना शंका वाटते; तेव्हा दुसऱ्या देवरायांच्या कारकिर्दीला चोवीस वर्षे झाली होती.