भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · हंपी (विजयनगर)
कोंती विजयनगरात
भारतातून परतलेले पश्चात्तापी
१४४४ मध्ये निकोलो नावाचे व्हेनिसचे एक गृहस्थ पंचवीस वर्षांनी आपल्या घरी, व्हेनिसला, परतले. त्यांना सहसा निकोलो कोंती म्हणतात. परतीच्या वाटेवर, तांबड्या समुद्राकाठी इजिप्तच्या सीमेवर, त्यांना आपला ख्रिस्ती धर्म सोडावा लागला होता. त्यांना स्वतःच्या जिवाची तितकी भीती नव्हती, जितकी बरोबर प्रवास करणाऱ्या बायको-मुलांची. कैरोत त्यांनी आपली बायको आणि दोन मुले गमावली. पापमुक्ती मागायला ते फ्लॉरेन्सला पोप युजेनियस चौथे यांच्याकडे आले. पोपनी ती दिली, आणि एकच प्रायश्चित्त सांगितले: आपली साहसे त्यांनी पोपचे सचिव पोज्जो ब्राच्चोलिनी यांना सांगावी. पोज्जो त्यांचे बोलणे ऐकायला उत्सुक होते. विद्वानांच्या बैठकांत आणि आपल्या घरी त्यांनी कोंतींना बारकाईने प्रश्न विचारले, आणि त्यांच्या कहाण्या लॅटिनमध्ये लिहून ठेवल्या. त्यांना आढळले, की हे प्रवासी दूरदूरचे देश, तिथल्या चालीरीती, तिथले प्राणी, झाडे आणि मसाले यांच्याबद्दल “विद्वत्तेने आणि गांभीर्याने” बोलत. त्यांनी वर्णन केलेल्या नगरांपैकी एक होते विजयनगर; ते त्याला बिझेनेगालिया म्हणत. रॉबर्ट सेवेल यांनी त्यांची भेट १४२० किंवा १४२१ च्या सुमाराची ठरवली. त्यांच्या मते, हे नगर पाहिलेल्या ज्या युरोपियनांचे वर्णन आजवर टिकले आहे, त्यांच्यातले “आपल्याला माहीत असलेले” सर्वात पहिले म्हणजे कोंती.
कोंती विजयनगरात
सर्वात बलाढ्य राजे
सुमारे तीनशे मैल आत गेल्यावर ते “अतिशय उभ्या चढणीच्या डोंगरांजवळ वसलेल्या बिझेनेगालिया या मोठ्या नगरी”त पोचले. तिची तटबंदी डोंगरांवर चढवलेली होती, आणि तिने डोंगरांच्या पायथ्याच्या दऱ्या आत घेतल्या होत्या. त्या नगरीत शस्त्र धरण्याजोगी नव्वद हजार माणसे आहेत, असा अंदाज होता. तिथले पुरुष हव्या तितक्या बायका करत, आणि त्या बायका मेलेल्या नवऱ्यांबरोबर जाळल्या जात. तिथले राजे भारतातल्या इतर सर्व राजांपेक्षा बलाढ्य होते. त्यांनी बारा हजार बायका केल्या होत्या. त्यांतल्या चार हजार राजे जिथे जातील तिथे पायी त्यांच्यामागे जात, आणि फक्त त्यांच्या स्वयंपाकघरात काम करत. तितक्याच, अधिक नटलेल्या, घोड्यांवरून जात. बाकीच्यांना पालख्यांतून नेले जाई. त्यांच्यापैकी दोन किंवा तीन हजार जणींना राजांच्या पत्नी म्हणून एका अटीवर निवडले जाई: राजांच्या मृत्यूनंतर त्यांनी स्वखुशीने त्यांच्याबरोबर जळून जावे. हा त्यांचा मोठा सन्मान मानला जाई. वर्षातल्या एका ठरावीक वेळी देवाला नगरातून मिरवत नेत. देव दोन रथांच्या मधोमध ठेवलेला असे; ते रथ भरजरी कपडे घातलेल्या तरुणींनी भरलेले असत, आणि त्या देवाची स्तोत्रे गात. मागे लोकांची प्रचंड गर्दी असे. श्रद्धेच्या भरात अनेकजण चिरडून मरण्यासाठी चाकांपुढे स्वतःला जमिनीवर झोकून देत; असे मरण आपल्या देवाला फार प्रिय आहे, असे ते म्हणत. काहीजण आपल्या कुशीत छेद घेऊन शरीरातून दोर ओवत, आणि अलंकारासारखे रथाला लटकून, अर्धमेल्या अवस्थेत आपल्या देवासोबत जात.
कोंती विजयनगरात
केशराचे पाणी
वर्षातून तीन वेळा लोक मोठे सण साजरे करत. एका सणाला सगळ्या वयांचे स्त्री-पुरुष नद्यांत किंवा समुद्रात स्नान करत, नवे कपडे घालत, आणि पुरे तीन दिवस गाण्यात, नाचण्यात आणि मेजवान्यांत घालवत. दुसऱ्या सणाला देवळांच्या आत आणि त्यांच्या छपरांवर तेलाचे असंख्य दिवे रात्रंदिवस जळत. तिसरा सण नऊ दिवस चाले. सगळ्या मोठ्या रस्त्यांवर लहान जहाजांच्या डोलकाठ्यांसारखे उंच वासे उभे केले जात, आणि त्यांवर सोन्याचे जर विणलेली सुंदर कापडे टांगली जात. रोज प्रत्येक वाशाच्या टोकावर साधुवृत्तीचा दिसणारा एक माणूस प्रार्थना करायला बसवला जाई. लोक त्याच्यावर संत्री, लिंबे आणि इतर सुगंधी फळे फेकून मारत, आणि तो सगळे अगदी शांतपणे सोसत असे. आणि आणखी तीन दिवस लोक वाटेने जाणाऱ्या प्रत्येकावर, “अगदी राजा आणि राणी यांच्यावरसुद्धा”, केशराचे पाणी शिंपडत; त्यासाठी ते पाणी रस्त्याकडेला ठेवलेले असे. प्रत्येकजण ते “खूप हसत” झेलत असे. या पश्चात्तापी प्रवाशाबद्दल पोज्जो यांनी लिहिले, की “त्यांच्या हकीकती पूर्णपणे खऱ्या वाटत होत्या, रचलेल्या वाटत नव्हत्या.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: पोज्जो ब्राच्चोलिनी यांनी सांगितलेले ‘द ट्रॅव्हल्स ऑफ निकोलो कोंती’ आणि संपादकांची प्रस्तावना, आर. एच. मेजर (संपादक), ‘इंडिया इन द फिफ्टीन्थ सेंच्युरी’ (हाक्लुइट सोसायटी, १८५७) मध्ये, पृष्ठ ६० (रोमन क्रमांक) आणि पृष्ठे ३-४, ६, २८-२९; आणि रॉबर्ट सेवेल, ‘अ फरगॉटन एम्पायर (विजयनगर)’ (१९००), प्रकरण ७, पृष्ठे ८१-८६. कोंती नगरीचा घेर साठ मैल सांगतात; सेवेल तिच्या तटबंदीचा विस्तार सुमारे बारा मैल बाय दहा मैल मोजतात. ते सण कानडी नववर्ष, दीपावली, महानवमी आणि होळी असावेत, असे सेवेल यांना वाटले.