भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · हंपी (विजयनगर)
कुत्र्यांवर उलटलेला ससा
सहा कैदी
ग्रॅनाइटच्या प्रचंड, एकमेकांवर कोसळलेल्या शिळांच्या डोंगरांत, आनेगुंदीच्या समोर नदीपलीकडे, विजयनगरचे अवशेष पसरले आहेत: राजवाडे आणि देवळे, मूर्ती, बुरूज आणि तटबंदी. नदीजवळ हंपीचे मोठे देऊळ उभे आहे, आणि त्याच्याभोवती एक लहानसे गाव. रॉबर्ट सेवेल यांनी १९०० मध्ये विजयनगरचा इतिहास लिहिला, तेव्हाही ते देऊळ वापरात होते. हे नगर सुरू कसे झाले? सेवेल यांना त्याबद्दल “कथा आणि परंपरांचे एक अख्खे गाठोडेच” सापडले. त्यांतली पहिली आख्यायिका फर्नांव नुनीश यांच्या बखरीतली आहे; सेवेल यांनी ती बखर इंग्रजीत छापली. ‘दिली’च्या राजाने बिसनगाचे राज्य जिंकले होते. त्यासाठी फार कष्ट पडले होते, पुष्कळ पैसा खर्ची पडला होता, आणि अनेकांचे जीव गेले होते. तिथल्या किल्ल्यातून त्याने सहा कैदी आपल्याबरोबर नेले, आणि मागे एक सुभेदार ठेवला. तो निघून जाताच लोक उठले. त्यांनी सुभेदाराला किल्ल्यात वेढले, आत अन्न जाऊ दिले नाही, आणि कर भरणे बंद केले. ज्याला जे हवे, त्याचा तो मालक झाला. एवढा सुंदर आणि श्रीमंत मुलूख हातचा जाऊ नये म्हणून काय करावे, असे राजाने आपल्या सल्लागारांना विचारले. ते म्हणाले, त्या सहा कैद्यांना विचारा, जुन्या राजांचा सगळ्यात जवळचा नातलग कोण आहे. पण त्या सहा जणांपैकी एकांशिवाय कोणालाच राज्यावर हक्क नव्हता: राज्याचा नाश झाला, तेव्हा जे मंत्री होते, ते. ते राजांचे नातलग नव्हते; फक्त मुख्य न्यायाधीश होते. त्यांनाच राजा करावे, हे सल्लागारांना योग्य वाटले, आणि राजाने ते मान्य केले.
कुत्र्यांवर उलटलेला ससा
नवे राजे
सहाही कैद्यांना मोकळे केले गेले, आणि त्यांचा मानसन्मान झाला. मंत्र्यांना राजा केले, आणि खजिनदाराला सुभेदार. त्यांनी मांडलिक म्हणून निष्ठेच्या शपथा घेतल्या. मग त्यांच्या रक्षणासाठी मोठा लवाजमा बरोबर देऊन त्यांना त्यांच्या मुलखात परत पाठवले गेले. नागुंदी नगरीत पोचल्यावर त्यांना दिसले ते “फक्त घरांचे पडके चौथरे”, आणि थोडीशी गरीब माणसे. नव्या राजांचे नाव देओर्दो, म्हणजे देवराय; ही विजयनगरच्या राजांची एक पदवी. ते राजे झाल्याची बातमी सगळीकडे पसरली, आणि लोकांना आनंद झाला. कारण आपल्या धर्माचा नसलेल्या स्वामीची ताबेदारी त्यांच्या मनाला फार लागली होती. लोकांनी नव्या राजांसाठी मोठे उत्सव केले, आणि आधीच्या राजांनी गमावलेले मुलूख त्यांच्या हवाली केले. ‘दिली’च्या राजाचा सुभेदार खूश झाला. आपल्या राजाच्या हुकमाप्रमाणे त्याने किल्ला हवाली केला, आणि तो घाईघाईने निघून गेला. देवराय लोकांना शांत करण्याच्या कामाला लागले, आणि त्यांच्या किल्ल्यांतून आणि गावांतून फिरले. गमावलेले मुलूख मात्र त्यांनी सोडून दिले. ते परत जिंकायला त्यांच्याकडे सैन्य नव्हते, आणि त्यासाठी युद्ध करायला काही कारणही नव्हते; शिवाय ते फार म्हातारे झाले होते.
कुत्र्यांवर उलटलेला ससा
ससा
एके दिवशी राजे शिकारीला गेले; ते नेहमीच जात. नागुंदीच्या समोर नदीपलीकडे एक डोंगर होता; आज जिथे बिसनगा नगरी उभी आहे, तिथे. तेव्हा ती ओसाड जागा होती, तिथे शिकार भरपूर होती, आणि राजांनी ती आपल्या स्वतःच्या शिकारीसाठी राखून ठेवली होती. त्यांचे कुत्रे बरोबर होते. त्यांच्या पुढ्यात एक ससा उठला. कुत्र्यांपासून पळण्याऐवजी तो त्यांच्यावरच धावून गेला, आणि सगळ्यांना चावला. तो इतकी इजा करत होता, की एकाही कुत्र्याची त्याच्याजवळ जायची हिंमत होईना. राजे थक्क झाले. याच कुत्र्यांनी त्यांच्यासाठी एक वाघ आणि एक सिंह पकडला होता; आणि आता एवढासा दुबळा जीव त्यांना चावत होता! हा खरा ससा नसावा, बहुधा काहीतरी अद्भुत संकेत असावा, असे त्यांनी ठरवले. ते लगेच नागुंदीकडे परत फिरले. नदीवर पोचल्यावर त्यांना काठाने चाललेले एक तपस्वी भेटले; तिथले लोक त्यांना पवित्र पुरुष मानत. राजांनी त्यांना सशाची हकीकत सांगितली. तपस्व्यांनाही नवल वाटले. माझ्याबरोबर परत चला, आणि ती जागा मला दाखवा, असे त्यांनी राजांना सांगितले. तिथे पोचल्यावर तपस्वी म्हणाले, या जागी घरे बांधा, आणि नगर वसवा. त्या संकेताचा अर्थ असा होता, की हे जगातले सर्वात बळकट नगर होईल. राजांचे शत्रू ते कधीच घेऊ शकणार नाहीत, आणि ते राज्याची मुख्य नगरी होईल.
कुत्र्यांवर उलटलेला ससा
तपस्व्यांचे नगर
“आणि राजांनी तसेच केले; त्याच दिवशी त्यांनी आपल्या घरांचे काम सुरू केले.” त्यांनी नगराला चारी बाजूंनी बंदिस्त केले, नागुंदी सोडली, आणि लवकरच नवे नगर माणसांनी भरून गेले. तपस्वी स्वतःला व्हिदियाजुना म्हणवत; म्हणून राजांनी नगराला तेच नाव दिले. कालांतराने त्या नावाचा अपभ्रंश होऊन ते बिसनगा झाले. तपस्व्यांचे देहावसान झाल्यावर राजांनी त्यांच्या सन्मानार्थ एक भव्य देऊळ उभारले, आणि त्याला भरपूर उत्पन्न लावून दिले. सेवेल यांनी नगराची स्थापना “इसवी सन १३३६ मध्ये, किंवा त्या सुमारास” झाली, असे मांडले. पुढे हे नगर “इतके वैभवशाली झाले, आणि त्याची कीर्ती इतकी दूरवर पसरली.” इतर आधार त्या तपस्व्यांचे नावही सांगतात: माधव मुनी, ज्यांना विद्यारण्य, म्हणजे “विद्येचे अरण्य”, म्हणत. सेवेल यांनी आणखीही कथा गोळा केल्या. काहींत हरिहर आणि बुक्क हे दोन भाऊ पळून या डोंगरांत आले, आणि माधवांना बरोबर घेऊन, किंवा त्यांच्या साहाय्याने, त्यांनी हे नगर वसवले. ते पाडाव झालेल्या वरंगळहून आले; किंवा वरंगळच्या मुसलमान सुभेदाराची चाकरी करत असताना झालेल्या एका पराभवानंतर. एका कथेत माधवांना दडलेला खजिना सापडला, आणि त्यांनी स्वतःच हे नगर वसवले. कौतु सांगतात त्या आणखी एका कथेत डोंगरांत राहणाऱ्या माधवांना बुक्क नावाचे एक गरीब मेंढपाळ जेवण पुरवत. एके दिवशी माधव त्यांना म्हणाले, “तू सगळ्या इंदुस्तानचा राजा आणि सम्राट होशील.” बखरकार फिरिश्ता तर अगदी वेगळाच संस्थापक सांगतो: बीजी सिंग, कर्नाटकच्या राजांपैकी सर्वात कीर्तिमान. फिरिश्ताच्या स्वतःच्या काळाच्या नऊशे वर्षे आधी त्यांनी हे नगर वसवले.
कुत्र्यांवर उलटलेला ससा
राजांचा पहिला उंबरठा
त्या तपस्व्यांचे देऊळ म्हणजे नदीजवळचे हंपीचे मोठे देऊळ, असे सेवेल मानत. त्याच्या वरच्या खडकांवर एक लहानसे देऊळ आहे. ते संपूर्ण दगडाचे आहे; भिंती आणि छतही. त्यांच्या मते त्याची प्रत्येक गोष्ट सिद्ध करत होती, की त्या डोंगरांच्या साऱ्या घेऱ्यात त्याच्याइतकी जुनी इमारत नव्हती. पण त्याचे नेमके वय संशयास्पद होते. तिथे एकामागून एक अनेक विरक्त राहिले असणे अगदी शक्य आहे, असे त्यांना वाटले; आणि त्यांच्यातले शेवटचे म्हणजे थोर गुरू माधव. ती एकाकी जागा होती. नदीमुळे ती पलीकडच्या आनेगुंदीच्या अधिपतींपासून तुटलेली होती. पूर्वीचे तपस्वी राहायला नेमकी अशीच जागा निवडत, असे त्यांना वाटले. नगराच्या उगमाची प्रत्येक परंपरा त्या तपस्व्यांबद्दल सांगते. ते खरोखर थोर माधवच होते, की माधवांचे नाव चिकटलेले दुसरे कोणी कमी प्रसिद्ध मुनी? सेवेल यांना वाटले, “हे आपल्याला बहुधा कधीच कळणार नाही.” नुनीश यांच्या हकीकतीप्रमाणे, तेव्हापासून बिसनगाचे राजे ज्या दिवशी गादीवर बसत, त्या दिवशी स्वतःच्या घरात शिरण्याआधी त्यांना तपस्व्यांच्या सन्मानार्थ त्यांच्या देवळात जावे लागे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: फर्नांव नुनीश यांची बखर, प्रकरणे ३-४, आणि सेवेल यांचे प्रकरण २, रॉबर्ट सेवेल यांच्या ‘अ फरगॉटन एम्पायर (विजयनगर)’ (१९००) मध्ये, दोमिंगुश पाईश आणि फर्नांव नुनीश यांच्या बखरींसह, पृष्ठे १८-२३, २९६-३००; फिरिश्ताचा ‘हिस्टरी ऑफ द राइज ऑफ द महोमेडन पॉवर इन इंडिया’, जॉन ब्रिग्ज यांचे भाषांतर, खंड ४ (१८२९), पृष्ठ ५५२; आणि एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘सोर्सेस ऑफ विजयनगर हिस्टरी’ (१९१९), पृष्ठे १-३. अय्यंगार यांचे आधारग्रंथ नगर वसवणाऱ्या पाच भावांचा उल्लेख करतात; बुक्कांचे पुत्र कंपण यांच्या युद्धाची कथा ‘प्राचीन मंदिरांचा इतिहास’ या पुस्तकाच्या चौथ्या भागात आहे. सेवेल भावांचे वरंगळहून पळणे १३२३ मध्ये ठेवतात, नगराच्या नावाचा अर्थ “विजयाचे नगर” असा मानतात, आणि कौतु यांचे १२२० हे वर्ष चुकीचे ठरवतात. नगराची स्थापना नेमकी कोणत्या परिस्थितीत झाली, यावर अय्यंगार यांच्या उताऱ्यांपैकी एकही प्रकाश टाकत नाही; माधवच परंपरेतले विद्यारण्य असण्याची “दाट शक्यता” आहे, असे ते मानतात. चुना वापरलेला असल्यामुळे रिआ यांनी त्या लहान देवळाच्या प्राचीनतेबद्दल शंका घेतली.