भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · हंपी (विजयनगर)
महानवमीच्या उत्सवात पाईश
विजयगृह
मुख्य उत्सवाची वेळ आली, की राजे आपल्या नव्या नगरातून बिसनग्याला येत; कारण उत्सव तिथेच साजरे करायची रीत होती. राज्यातल्या सगळ्या नर्तकींना बोलावणे जाई; सेनानायक, राजे आणि मोठे सरदार यांनाही. “हे उत्सव १२ सप्टेंबरला सुरू होतात, आणि नऊ दिवस चालतात.” दोमिंगुश पाईश यांची हकीकत छापणारे रॉबर्ट सेवेल या उत्सवाला महानवमी म्हणतात. त्याच्या तारखांवरून पाईश यांनी तो १५२० मध्ये पाहिला, असा हिशेब त्यांनी केला. उत्सव राजवाड्यात होत, पहारा असलेल्या दोन दरवाज्यांपलीकडच्या एका मोठ्या चौकात. चौकाच्या एका बाजूला ‘विजयगृह’ होते. ती इमारत पुढून उघडी होती, आणि हत्तींच्या आकाराच्या खांबांवर उभी होती. ओरियाविरुद्धच्या युद्धावरून राजे परत आले, तेव्हा ती बांधली गेली. राजांनी पाईश यांना आणि क्रिस्तोव्हांव द फिगेइरेदु यांच्याबरोबरच्या पोर्तुगिजांना स्वतःच्या जवळ बसवले. ती जागा दुसऱ्या एका इमारतीच्या वरच्या ओट्यावर होती, “उत्सव आणि थाटमाट सर्वांत चांगला दिसेल, अशा जागी.” आत, कापडाच्या एका खोलीत, मूर्तीचे स्थान होते. एका चौथऱ्यावर सोन्याचे आणि रत्नांचे एक सिंहासन होते, आणि त्यात गुलाबांच्या आणि फुलांच्या मध्ये सोन्याची एक मूर्ती होती. शेजारी एक शिरोभूषण होते; त्याच्या माथ्यावर “एखाद्या कवचफळाएवढा मोठा मोती” होता. चौथऱ्याच्या कडेला गाद्या होत्या; सगळ्या उत्सवात राजे त्यांच्यावरच बसत.
महानवमीच्या उत्सवात पाईश
एकाच घावात
रोज सकाळी राजे ‘विजयगृहा’त येत, आणि मूर्तीच्या खोलीत ब्राह्मणांबरोबर प्रार्थना करत. ओट्यासमोर अकरा घोडे सुंदर झुली घालून उभे असत, आणि त्यांच्यामागे चार हत्ती. राजे घोड्यांवर पांढऱ्या गुलाबांच्या तीन ओंजळी टाकत, आणि सुगंधी द्रव्यांनी त्यांना धूप दाखवल्यासारखे करत. मग हत्तींनाही तसेच करत. मग ते पुन्हा मूर्तीकडे जात. खोलीचे पडदे वर केले जात, आणि तिथूनच ते चोवीस रेड्यांचा आणि दीडशे मेंढ्यांचा वध पाहत. तो त्या मूर्तीला दिलेला बळी होता. त्या वधाचे काम एका माणसाकडे असे. तो मोठ्या विळ्यांनी त्यांची मुंडकी एकाच घावात उडवी: “त्यांचे हात इतके पक्के असतात, की एकही घाव चुकत नाही.” त्यानंतर राजे आपली टोपी काढून जमिनीवर ठेवत, आणि मूर्तीपुढे जमिनीवर अंग पसरून पडत. आत एक लहानसा अग्नी पेटवलेला असे, असे पाईश यांना सांगण्यात आले. त्या अग्नीत राजे माणके, मोती आणि सर्व प्रकारची रत्ने, अगरू आणि इतर सुगंधी द्रव्ये यांची केलेली पूड टाकत. सेनानायक त्यांना सलाम करत, आणि नर्तकी मूर्तीपुढे बराच वेळ नाचत. नऊ दिवस रोज सकाळी असेच चाले, “प्रत्येक दिवस अधिक थाटाचा.”
महानवमीच्या उत्सवात पाईश
दात आणि डोळे
दुपारी तीन वाजता मल्ल, नर्तकी आणि सशस्त्र हत्ती आत येत. या सगळ्यावर एका माणसाची देखरेख असे: “त्याने राजांना लहानाचे मोठे केले आणि राजा बनवले; म्हणून राजे त्याला वडिलांसारखे मानतात.” मग राजे पांढरी, सोन्याच्या गुलाबांनी भरलेली वस्त्रे घालून चौथऱ्यावर आपल्या जागी बसत. पाईश यांनी त्यांना नेहमी याच पोशाखात पाहिले. नर्तकी नाचत; त्यांच्या अंगावर सोने आणि रत्ने भरभरून असत. नगरीतल्या एका स्त्रीजवळ एक लाख पारडाव आहेत, असे म्हटले जाई. पाईश यांचा यावर विश्वास होता, “त्यांच्याकडे मी जे पाहिले, त्यावरून.” मग कुस्ती सुरू होई. पाईश यांना ती पोर्तुगालमधल्या कुस्तीसारखी वाटली नाही. तिच्यात असे तडाखे बसत, “की दात तुटतात, डोळे फुटतात, आणि चेहरे विद्रूप होतात.” त्यामुळे अधूनमधून कोणाकोणाच्या तोंडून शब्दही फुटत नसे; मग त्याचे मित्र त्याला उचलून नेत. सूर्य मावळताच रिंगणाभोवती मशाली आणि कापडाचे मोठे पलिते पेटवले जात. अवघे रिंगण दिवसासारखे उजळून निघे, आणि सगळ्या चर्यांवर दिवे जळत. पोर्तुगालमधल्या लुटुपुटीच्या घोड्यांसारख्या घोड्यांवर बसून माणसे लढाया करत, आणि फेकीची जाळी घेतलेली माणसे रिंगणातल्या माणसांना मासे धरावेत तसे धरत. मग हवाई बाण सुटत, आणि जळणारे किल्ले येत; ते स्वतःतूनच गोळे आणि बाण फेकत.
महानवमीच्या उत्सवात पाईश
राण्यांच्या सेविका
मग राजांचे घोडे आले. त्यांच्या डोक्यांवर गुलाब होते. त्यांच्यापुढे तो घोडा होता, “ज्याच्यावर त्यांना राजे म्हणून शपथ दिली जाते आणि स्वीकारले जाते.” राजांकडे तोंड करून घोडे रांगांनी उभे राहिले, आणि मुख्य ब्राह्मण नारळ, तांदूळ, फुले आणि पाणी घेऊन त्यांच्या मागून फेरी घालून गेला. राजवाड्यातून छड्या आणि चाबूक घेतलेल्या स्त्री-द्वारपाल बाहेर आल्या; मग खोजे, आणि मग तुताऱ्या, ढोल आणि पावे वाजवणाऱ्या स्त्रिया. त्यांच्या मागून कदाचित साठ स्त्रिया आल्या, “गोऱ्या आणि तरुण, सोळा ते वीस वर्षांच्या.” प्रत्येकीच्या हातात सोन्याचे एक पात्र होते, आणि त्यात एक दिवा जळत होता. “त्यांनी घातलेल्या बांगड्यांचे, सोन्याचे आणि रत्नांचे वजन इतके असते, की त्यांच्यापैकी पुष्कळींना ते पेलवत नाही.” म्हणून दुसऱ्या स्त्रिया त्यांच्या शेजारून चालत, त्यांचे हात आधार देऊन धरत. त्या राण्यांच्या खास सेविका होत्या; नऊ दिवसांपैकी रोज एक राणी आपल्या सेविका पाठवत. त्या निघून गेल्यावर आणखी रेडे आणि मेंढ्या मूर्तीपुढे आणल्या गेल्या, आणि आधीसारख्याच मारल्या गेल्या. राजे नऊही दिवस उपवास करत; ते फक्त मध्यरात्री जेवत. “शेवटच्या दिवशी दोनशे पन्नास रेडे आणि चार हजार पाचशे मेंढ्या मारल्या जातात.”
महानवमीच्या उत्सवात पाईश
एक दृष्टान्त
उत्सव संपला, की राजांनी आपल्या फौजेची पाहणी केली. त्यांचा मक्केच्या मखमलीचा तंबू नगरीपासून पूर्ण एक लीग दूर उभा होता. राजवाड्यापासून त्या तंबूपर्यंत सेनानायक आपापल्या फौजा घेऊन उभे होते, तलावांभोवती आणि टेकड्यांच्या उतारांवर. “फौजेने पूर्ण झाकले गेले नाही, असे एकही मैदान किंवा एकही टेकडी दिसत नव्हती.” हत्तींच्या मस्तकांवर राक्षसांचे चेहरे रंगवले होते, आणि त्यांच्या अंगावर घंटा होत्या, “त्यांच्या नादाने धरणी दुमदुमते.” राजे राजांच्या घोड्यावर बसून निघाले. अंगावर पांढरी वस्त्रे, डोक्यावर दोन सोनेरी छत्रे. त्यांच्या शेजारी सोळा माणसे सोनेरी मुलामा दिलेल्या एका मोठ्या पिंजऱ्यातून मूर्ती वाहून नेत होती. सैनिक आरोळ्या ठोकत, आणि आपल्या ढाली बडवत. “घोडे खिंकाळले, हत्ती चीत्कारले; जणू नगरी उलथून पडेल, असे वाटले.” पाईशही घोड्यावरून बरोबर चालले होते. “मी इतक्या वेळा मान इकडून तिकडे वळवत गेलो, की भान हरपून मी घोड्यावरून मागे कोसळायचाच बाकी होतो.” राजे तंबूकडून परत आले, तेव्हा फौजा आरोळ्या ठोकत, ढाली बडवत टेकड्यांवरून खाली उतरल्या. “खरेच, माझे इतके देहभान हरपले होते, की मी जे पाहत होतो, तो जणू एक दृष्टान्त आहे, आणि मी स्वप्नात आहे, असे मला वाटले.”
महानवमीच्या उत्सवात पाईश
वेशीवर मोजणी
ऑक्टोबरमध्ये नवे वर्ष आले. तेव्हा सगळे नवे कपडे घालत, आणि सेनानायक राजांना मोठमोठ्या रकमा भेट देत. मग राजे आपल्या नव्या नगरात परत गेले. ते तिथे असताना फिगेइरेदु यांनी त्यांना एक विनंती केली: बिसनग्याचा राजवाडा आम्हाला दाखवावा. त्यांच्याबरोबरचे पुष्कळ पोर्तुगीज तिथे कधी गेले नव्हते, आणि घरी परतल्यावर त्यांना सांगायला काहीतरी हवे होते. राजांनी आपले काही महाल दाखवण्याची आज्ञा दिली; पण आपल्या पत्नींचा महाल नाही, कारण तो कधी कोणीच पाहत नाही. नगरीच्या सुभेदाराने त्यांना आत नेले. वेशीवर त्यांना थांबवून मोजले गेले, आणि एकेक करून आत सोडले. पुढच्या दारावर दोन प्रतिमा होत्या, “हुबेहूब जिवंत वाटाव्यात अशा रंगवलेल्या”: राजे आणि त्यांचे वडील. तिथे त्यांना पुन्हा मोजले. आत जमिनीखाली एक दालन होते, “सगळे सोन्याने मढवलेले (मी ‘सोनेरी मुलामा दिलेले’ म्हणत नाही, तर आतून ‘मढवलेले’ म्हणतो)”. तिथे एक पलंग होता, आणि त्याच्याभोवती मोत्यांचा कठडा होता. एक दालन “संपूर्ण हस्तिदंताचे” होते. एका बाजूला, तिथे येऊन गेलेल्या सगळ्या लोकांच्या चालीरीती रंगवलेल्या होत्या, “अगदी पोर्तुगिजांपर्यंत”; प्रत्येक देशाचे लोक कसे राहतात, हे राजांच्या पत्नींना समजावे म्हणून.
महानवमीच्या उत्सवात पाईश
नृत्यशाळा
एका अंगणात राजांच्या पत्नींसाठी चांदीच्या साखळ्यांवर एक झोपाळा टांगलेला होता. एका ओसरीत सोन्याच्या तीन कढया होत्या; त्या इतक्या मोठ्या, की प्रत्येकीत अर्धी गाय शिजू शकली असती. शेवटी ते एका लहानशा जिन्याने वर चढून एका लांब दालनात गेले. राजे आपल्या स्त्रियांना नाच शिकायला तिथे पाठवत. त्याच्या खांबांमधल्या फलकांना सोनेरी मुलामा होता. प्रत्येक नाच ज्या मुद्रेत संपतो, त्या मुद्रेतल्या नर्तकी त्यांच्यावर दाखवल्या होत्या; एखादी ती मुद्रा विसरली, तर फलकाकडे पाहून तिला ती आठवावी. राजे जिथे बसून नाच पाहत, तिथली जमीन आणि भिंती सोन्याने मढवलेल्या होत्या. भिंतीच्या मधोमध एका स्त्रीची सोन्याची मूर्ती होती; ती बारा वर्षांच्या मुलीएवढी होती. तिचे हात नाच संपतानाच्या मुद्रेत होते. “यापेक्षा अधिक त्यांनी आम्हाला दाखवले नाही.” ज्या वाटेने आले, त्याच वाटेने ते परत गेले, आणि दुसऱ्या दारावर त्यांना पुन्हा मोजले गेले. १९०० मध्ये सेवेल यांना या सगळ्या इमारती “पार उद्ध्वस्त झालेल्या” आढळल्या. पण ज्या भव्य मंडपातून राजे आणि त्यांचा दरबार उत्सव पाहत, त्याच्या अगदी मागे दोन मोठे दगडी दरवाजे तेव्हाही दिसत होते. ते माती आणि ढिगाऱ्यात अर्धे गाडलेले होते. प्रत्येक दरवाजा एकाच शिळेचा होता. ही कथा पुढील ग्रंथावरून सांगितली आहे: दोमिंगुश पाईश यांची हकीकत, रॉबर्ट सेवेल यांच्या ‘अ फरगॉटन एम्पायर (विजयनगर)’ (१९००) मध्ये, दोमिंगुश पाईश आणि फर्नांव नुनीश यांच्या बखरींसह, पृष्ठे २६२-२८९; आणि त्याच ग्रंथातील सेवेल यांचे प्रकरण ११, पृष्ठे १४०-१४२. राजांच्या कारकिर्दीत पाईश यांनी दिलेल्या दिवशी महिने सुरू झाले, असे १५२० खेरीज दुसऱ्या कोणत्याही वर्षी घडले नाही, असे सेवेल यांना आढळले; आणि त्यावरून रायचूर त्या वर्षी सप्टेंबरच्या आधीच घेतले गेले, असा हिशेब त्यांनी केला.