भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · हंपी (विजयनगर)
नुनीश: रायचूरची लढाई
चाळीस हजार पारडाव
फर्नांव नुनीश यांनी विजयनगरच्या राजांची बखर लिहिली; रॉबर्ट सेवेल यांनी ती इंग्रजीत छापली. ज्या राजांना नुनीश क्रिस्नाराव म्हणतात, ते आपल्या राजधानीतून युद्धाला कसे निघाले, त्याची ही हकीकत. बखर त्या राजधानीला बिसनगा म्हणते. राजे म्हणाले, नरसिंग राजांच्या मृत्युपत्रात त्यांच्या काही इच्छा होत्या; त्यांतली एक म्हणजे राशोल, म्हणजेच रायचूर, जिंकणे. ते फार मजबूत ठिकाण होते, आणि इदालकांवने ते राजांच्या पूर्वजांकडून जिंकून घेतले होते. इदालकांव हे बखरीने या शेजारच्या राजाला दिलेले नाव; त्याचे महाल विजापूरला होते, हे बखरीत पुढे दिसते. पण दोघांमध्ये चाळीस वर्षे शांतता नांदत होती. मग राजांनी सिदे मेर्कारला चाळीस हजार पारडाव देऊन घोडे विकत घ्यायला गोव्याला पाठवले. तो “बिसनग्याच्या राजांच्या विश्वासातला एक मुसलमान” होता. गोव्याजवळ पोचताच सिदे सगळे पैसे घेऊन इदालकांवकडे पळून गेला. राजांनी मित्र म्हणून इदालकांवला पत्र लिहिले, आणि त्या माणसाला परत पाठवण्याची कळकळीची विनंती केली. पण इदालकांवच्या सल्लागार मंडळाने नकार दिला. कारण सिदे कायद्याचा जाणकार होता, आणि पैगंबरांच्या घराण्यातला होता. राजांनी मानले, की आता शांतता मोडली; आणि पुरेपूर सूड घ्यायचा निश्चय केला. त्यांचे सल्लागार विनवू लागले: इतक्या थोड्या रकमेसाठी इतकी जुनी शांतता मोडणे बरोबर नाही. राजे ऐकत नाहीत, हे पाहून त्यांनी एक बेत सुचवला: राशोलवर चाल करा. ते राखायला इदालकांवला यावेच लागेल, आणि मग राजांना दोघांवरही सूड उगवता येईल.
नुनीश: रायचूरची लढाई
नगरीतून कूच
“राजांनी आपल्या देवमूर्तींना अर्पण केले आणि बळी दिले; मग ते आपल्या सगळ्या सैन्यासह बिसनगा नगरीतून बाहेर पडले.” एकामागून एक सरदार आपापली तुकडी घेऊन निघाले. राजांनी राज्यातली निवडक माणसे आपल्याजवळ ठेवली, आणि तीनशे हत्ती. लढाऊ हत्तींच्या पाठीवर अंबाऱ्या होत्या; प्रत्येक बाजूने चार माणसे त्यांतून लढत. त्यांच्या सुळ्यांना घासून धारदार केलेल्या सुऱ्या बांधलेल्या असत, “त्यांनी ते मोठी हानी करतात.” वीस हजार वेश्या सैन्याबरोबर होत्या. पखाली घेतलेली दहा-बारा हजार माणसे वाटेवर पुढे जात, म्हणजे कोणीही तहानेने मरू नये. इदालकांव राशोल राखायला आला. त्याने नदी ओलांडली, आणि शेतांत खंदक खणून आपले सैन्य उभे केले. नुनीश हा विजय “मे महिन्यात, अमावास्येच्या दिवशी, एक हजार पाचशे बावीस या वर्षी” मिळाल्याचे सांगतात. सेवेल स्वतःच्या हिशेबाने ही लढाई शनिवार, १९ मे १५२० रोजी झाल्याचे ठरवतात. तो शनिवार उजाडला, तेव्हा राजांच्या छावणीत नगारे आणि कर्णे वाजू लागले. माणसे अशा आरोळ्या ठोकू लागली, “की जणू आभाळ जमिनीवर कोसळेल असे वाटले.” घोडे खिंकाळत होते, हत्ती चीत्कारत होते; तो आवाज करणारी माणसेसुद्धा त्याने घाबरून गेली. शत्रूनेही तितकाच गोंगाट केला. माणसाला स्वतःचे बोलणेही ऐकू येत नव्हते; काही विचारायचे, तर खुणांनी विचारावे लागे.
नुनीश: रायचूरची लढाई
“माझ्या बाजूने कोण?”
सूर्योदयानंतर दोन तासांनी राजांनी आपल्या आघाडीच्या दोन तुकड्या पुढे पाठवल्या. शत्रूचा एकही माणूस जिवंत सोडू नका, असा हुकूम होता. त्यांनी इतक्या जोराने हल्ला केला, की पुष्कळ जण शत्रूच्या खंदकांच्या माथ्यापर्यंत जाऊन पोचले. तेवढ्यात इदालकांवच्या सगळ्या तोफा एकदम धडाडल्या. पुष्कळ घोडेस्वार, पायदळ आणि पुष्कळ हत्ती ठार झाले. राजांची माणसे मागे हटली. इदालकांवची माणसे त्यांच्यात घुसली; एकही माणूस खोगिरात उरला नाही, एकही शत्रूला तोंड देत उभा राहिला नाही. सुमारे अर्धा लीग ते राजांच्या सैन्याचा पाठलाग करत राहिले, आणि त्यांची कत्तल करत राहिले. राजे ओरडून म्हणाले, हे सगळे दगाबाज आहेत; आपल्या बाजूने कोण आहे, ते आता आपण पाहू. सगळ्यांनाच मरायचे आहे, तर मरणाला धैर्याने सामोरे जावे. “माझ्या बाजूने कोण उभा राहतो?” त्यांच्या बाजूने उभे राहायला तयार असलेले सगळे सरदार आणि सेनानायक त्यांच्याभोवती गोळा झाले. राजे म्हणाले, जगातल्या सर्वांत थोर स्वामीला मी मारले, अशी बढाई आज इदालकांव मारेल. पण त्यांना हरवले, अशी बढाई तो कधीच मारू शकणार नाही. त्यांनी बोटातली अंगठी काढून एका सेवकाच्या हाती दिली. आपल्या मृत्यूची खूण म्हणून ती राण्यांना दाखवायची होती, “म्हणजे रीतीप्रमाणे त्या स्वतःला जाळून घेतील.”
नुनीश: रायचूरची लढाई
नदीत उड्या
मग राजे एका घोड्यावर स्वार झाले, आणि उरलेल्या सगळ्या तुकड्यांसह पुढे सरसावले. जे पळून आले होते, त्यांच्यातल्या प्रत्येकाला निर्दयपणे ठार मारा, असा हुकूम त्यांनी दिला. आपलेच लोक आपले असे स्वागत करणार, हे पाहून पळणारे उलटले, आणि त्यांनी शत्रूवर चाल केली. इदालकांवची माणसे पाठलागात विखुरली होती; ती त्यांच्यापुढे टिकली नाहीत. त्यांच्या फळ्यांत अशी दाणादाण उडाली, की भक्कम छावणी राखायचा प्रयत्नही त्यांनी केला नाही. “सर्वस्व गमावलेल्या माणसांसारखे त्यांनी जीव वाचवायला नदीत उड्या घेतल्या.” राजांचे सैन्य आणि हत्ती त्यांच्यामागून आले. हत्ती सोंडेत माणसे पकडत, आणि फाडून त्यांचे बारीक तुकडे करत; पाठीवरच्या अंबाऱ्यांतल्या माणसांनी अगणित माणसे मारली. राजांचे सैनिक काठावर उभे राहिले, आणि पाण्यातून वर येणाऱ्या प्रत्येक माणसाला त्यांनी ठार मारले. काठ चढायला धडपडणारे घोडे माणसांवरच मागे कोसळत; त्यामुळे दोघांपैकी कोणीच वाचले नाही. नदीत छावणी सोडून आलेल्या बायका आणि मुलगे होते. एकमेकांना बिलगलेले घोडे आणि माणसे होती; पाणी इतके होते, की त्यांना बाहेर पडता येत नव्हते. हत्ती प्रवाहात शिरले, आणि जे हाती लागले, त्यांना त्यांनी क्रूरपणे ठार मारले. हे पाहून राजांनी “करुणेने” सैन्याला माघारी फिरण्याचा हुकूम दिला. ते म्हणाले, ज्यांना मरण यायला नको होते, ज्यांचा काहीच दोष नव्हता, असे पुष्कळ लोक मेले. प्रत्येक सेनानायकाने लगेच आपली माणसे मागे घेतली.
नुनीश: रायचूरची लढाई
थाटामाटात स्वागत
पुष्कळ लोकांनी ती नगरी सोडली, आणि ज्यांच्याकडे काहीच नव्हते, त्यांना राजांनी प्रवासाला लागणारे सगळे दिले. त्यांनी तिची तटबंदी दुरुस्त केली, ते ठिकाण राखायला सैन्य ठेवले, आणि घरची वाट धरली, “बिसनगा नगरीची, जिथे मोठ्या थाटामाटात त्यांचे स्वागत झाले.” मोठ्या मेजवान्या झाल्या, आणि राजांनी आपल्या सैनिकांना भरघोस बक्षिसे दिली. मग इदालकांवचा एक वकील आला. त्याच्याबरोबर दीडशे घोडेस्वार होते, आणि ओझ्याच्या जनावरांत उंटही होते. त्याने ठोकलेला तंबू त्या मुलखात तोवर दिसलेल्या कोणत्याही तंबूपेक्षा वैभवशाली होता. आपले म्हणणे विनाविलंब ऐकावे, अशी विनंती त्याने केली. राजांनी त्याला उतावीळ होऊ नये, असे सांगितले. एक महिना गेला. राजांनी त्याला कधी बोलावले नाही, तो का आला, हेही विचारले नाही. वकील रोज राजवाड्यात जाई, आणि वाट पाहत थांबे. अखेर राजांनी एक शुभ दिवस ठरवला, आणि त्याचे म्हणणे ऐकले. वकील म्हणाला, राजांनी राशोलला वेढा घातला, आणि आसपासचा मुलूख लुटला, उद्ध्वस्त केला. इदालकांव ते सोडवायला धावून आला; आणि मग त्याच्या दरबारातले सगळे लोक राजांनी ठार मारले, त्याची छावणी लुटली आणि उद्ध्वस्त केली. त्याने विनंती केली: इदालकांवच्या तोफा आणि तंबू, घोडे आणि हत्ती परत पाठवावेत, आणि राशोल परत द्यावे.
नुनीश: रायचूरची लढाई
“पायाचे चुंबन”
दुसऱ्या दिवशी राजांनी उत्तर दिले. ते सगळे परत करतील, “पण इदालकांवने येऊन त्यांच्या पायाचे चुंबन घ्यावे.” इदालकांवने उलट लिहिले: बिसनग्याला येणे त्याला शक्य नाही; पण राजांची इच्छा पूर्ण करायला तो आनंदाने तयार आहे. मग त्याने सीमेवर यावे, राजे म्हणाले, “कारण मी लवकरच तिथे पोचणार आहे.” राजे सीमेवर गेले, आणि पुढे इदालकांवच्या मुलखात थेट विजापूरपर्यंत गेले. ती “दाकेंच्या संपूर्ण राज्यातली सर्वांत उत्तम नगरी” होती, सुंदर घरांनी आणि बागांनी भरलेली. इदालकांवची राजांना सामोरे यायची हिंमतच झाली नाही. तो आला असता, तर झालेल्या अपमानाचा सूड म्हणून राजांनी त्याला पकडले असते, किंवा ठार मारवले असते. राजे तिथे काही दिवस राहिले. मग “मूर” लोकांनी नगरीचे दोन्ही तलाव मोकळे करून त्यांचे पाणी सोडून दिले. पाणी कमी पडू लागले, तेव्हा राजे निघून गेले. विजापूर जवळजवळ उद्ध्वस्त झाले होते. राजांच्या सैनिकांनी सरपणासाठी इतकी घरे पाडली होती, “की ते पाहून फार दुःख होई.” फक्त इदालकांवचे महाल तेवढे उभे राहिले. इदालकांवने विचारून पाठवले: माझ्या सेनानायकांच्या घरांनी काय अपराध केला होता? राजांनी उत्तर पाठवले, हे आपण केले नाही, “पण आपल्या लोकांना आपण आवरू शकलो नाही.” ही कथा पुढील ग्रंथावरून सांगितली आहे: फर्नांव नुनीश यांची बखर, प्रकरणे ७, ९ आणि १३-१५, सेवेल यांच्या टीपा आणि सेवेल यांचे प्रकरण ११, रॉबर्ट सेवेल यांच्या ‘अ फरगॉटन एम्पायर (विजयनगर)’ (१९००) मध्ये, दोमिंगुश पाईश आणि फर्नांव नुनीश यांच्या बखरींसह, पृष्ठे १३८-१३९, ३२३-३२९, ३३७-३४०, ३४९-३५४. सेवेल यांच्या टीपेत जुआंव द बारुश सिदे मेर्कारचे प्रकरण राजांनी रचलेला सापळा म्हणून सांगतात. ते म्हणतात, काही दिवसांतच सिदे नाहीसा झाला; आणि त्याच्याकडून ते चाळीस हजार पारडाव काढून घेतल्यावर त्याला मारण्याचा हुकूम दिला गेला, असे म्हणतात. सेवेल नोंदवतात, फिरिश्ताच्या मते इदालकांवने राजांच्या सैन्यासमोरच नदी ओलांडली.