भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · हंपी (विजयनगर)
ओसाड नगरीत सीझर फ्रेडरिक, १५६७
तीनशे अरबी घोडे
१५६७ मध्ये एक इटालियन प्रवासी गोव्याहून विजयनगरला निघाले. ती “नरसिंग राज्याची मुख्य नगरी” होती, गोव्यापासून आत आठ दिवसांच्या वाटेवर. त्यांचे नाव सेझारो फेदेरिची; इंग्रज त्यांना सीझर फ्रेडरिक म्हणतात. त्यांच्या या प्रवासाची हकीकत रिचर्ड हाक्लुइट यांनी छापली. त्यांच्याबरोबर दोन व्यापारी होते. ते राजांसाठी तीनशे अरबी घोडे घेऊन चालले होते. त्या देशातले घोडे लहान चणीचे होते; म्हणून तिथले लोक अरबी घोड्यांना चांगला दाम देत. व्यापाऱ्यांना तो दाम मिळणे आवश्यकच होते, कारण इराणहून घोडे आणायला त्यांना मोठा खर्च येई. पण हे घोडे ज्या नगरीकडे चालले होते, ती दोन वर्षांपूर्वी, १५६५ मध्ये, लुटली गेली होती. “मोठ्या सामर्थ्याच्या आणि बळाच्या” चार मुसलमान राजांनी ती लुटली. आणि फ्रेडरिक यांच्या मते तेसुद्धा फितुरीशिवाय हे करू शकले नसते. विजयनगरच्या राजांचे दोन नामांकित सरदार मुसलमान होते. प्रत्येकाच्या हाताखाली सत्तर किंवा ऐंशी हजार माणसे होती. ते त्या चार राजांच्याच धर्माचे होते; म्हणून त्यांनी आपल्याच राजांचा विश्वासघात करण्याचा कट रचला.
ओसाड नगरीत सीझर फ्रेडरिक, १५६७
रणांगणावरचा विश्वासघात
फ्रेडरिक यांच्या हकीकतीप्रमाणे, तीस वर्षे तीन भावांनी जुलमी सत्ताधीश म्हणून राज्य चालवले होते. ते जुन्या राजांचे सरदार होते. ते राजे एक लहान मुलगा मागे ठेवून वारले, तेव्हा या भावांनी कारभार आपल्या हाती घेतला. तो मुलगा म्हणजे खरे राजे; त्यांना भावांनी कैदेत ठेवले, आणि वर्षातून एकदा लोकांना दाखवले. भावांतले मुख्य सिंहासनावर बसत, दुसरे कारभार पाहत, आणि तिसरे सैन्याचे नेतृत्व करत. सिंहासनावर बसणारे, राजा म्हणवले जाणारे मुख्य भाऊ शत्रूंना फारसे मोजत नसत. ते त्यांच्याशी मैदानात लढायला बाहेर पडले. लढाई चार तासांपेक्षा कमी चालली. ऐन भरात ते दोन सरदार आपल्या माणसांसह आपल्याच राजांवर उलटले. त्यांनी राजांच्या सैन्यात असा गोंधळ माजवला, की ते सैन्य पळत सुटले. मुख्य भाऊ आणि तिसरे भाऊ यांचे पुढे काहीच कळले नाही; ते जिवंत आहेत की मेले, हेही नाही. दुसरे भाऊ एक डोळा गमावून पळाले. भावांच्या बायका-मुले लुटली गेली होती; तशाच अवस्थेत ती कैदेतल्या राजांना घेऊन पळून गेली. चार राजे विजयी थाटात नगरीत शिरले, आणि सहा महिने तिथे राहिले. घरांखाली आणि सगळीकडे ते पैसा आणि लपवलेल्या वस्तू शोधत होते. मग ते आपापल्या देशी परतले: आपल्या मुलखापासून इतक्या दूरचे राज्य त्यांना सांभाळता येणार नव्हते.
ओसाड नगरीत सीझर फ्रेडरिक, १५६७
दाम न दिलेले घोडे
राजे निघून गेल्यावर दुसरे भाऊ नगरीत परतले, आणि तिथे पुन्हा वस्ती करू लागले. फ्रेडरिक त्यांना “तेमिरागियो” म्हणतात; एच. हेरास त्यांना तिरुमल म्हणतात. त्यांनी गोव्याच्या व्यापाऱ्यांना निरोप पाठवला: घोडे घेऊन या, चांगला दाम देऊ. फ्रेडरिक यांचे दोघे सोबती आले होते, ते याच कारणाने. लढाईत पकडलेले घोडे, त्यांच्याच खुणेचे असले, तरी मागाल तो दाम देऊ, असेही वचन त्यांनी दिले. आणि घोडे आणणाऱ्या सगळ्यांना सुखरूप येण्याजाण्याची हमी दिली. घोडे मोठ्या संख्येने आले. व्यापारी आणखी घोडे आणू शकत नाहीत, हे दिसेपर्यंत तिरुमल त्यांच्याशी गोड गोड बोलत राहिले. मग घोड्यांचा एक पैसाही न देता त्यांनी व्यापाऱ्यांना जायची परवानगी दिली. “ते पाहून ती बिचारी माणसे हताश झाली, आणि दुःखाने आणि शोकाने जणू वेडी झाली.” हेरास यांच्या मते, जो राज्यकर्ता आपल्या परदेशी उपकारकर्त्यांशी असे वागतो, तो “राज्यकर्ता नव्हे, तर जुलमी आहे.”
ओसाड नगरीत सीझर फ्रेडरिक, १५६७
असा दरबार कुठेच नाही
फ्रेडरिक विजयनगरमध्ये सात महिने राहिले; खरे तर त्यांचे काम महिनाभरात आटोपले असते. पण रस्ते चोरांपासून मोकळे होईपर्यंत त्यांना थांबावे लागले. ज्या वेशीतून लोक दहनभूमीकडे जात, तिच्याजवळ त्यांचे घर होते. नगरीतली घरे साधी होती, मातीच्या भिंतींची. फक्त तिघा भावांचे राजवाडे आणि देवळे चुन्याची आणि उत्तम संगमरवराची होती. “मी पुष्कळ राजांचे दरबार पाहिले आहेत, पण बेझेनेगरच्या या दरबारासारखा भव्य दरबार मी एकही पाहिला नाही.” फिरिश्ताने लिहिले, की विजेत्यांनी प्रत्येक मुख्य इमारत भुईसपाट केली; हेरास यांचा युक्तिवाद असा, की फ्रेडरिक यांचा हा राजवाडाच सिद्ध करतो, की तसे झाले नाही. राजवाड्याच्या बाहेरच्या दरवाजांवर सरदार आणि सैनिक रात्रंदिवस पहारा देत. आतल्या दरवाजांवर द्वारपाल असत. ते दरवाजे रात्रीचा बराच वेळ उघडे राहत, कारण तिथले लोक आपले व्यवहार आणि मेजवान्या दिवसापेक्षा रात्रीच करत. नगरीला चोरांची भीतीही नव्हती. पोर्तुगीज व्यापारी कडक उकाड्यामुळे रस्त्यांवर किंवा ओसऱ्यांखाली झोपत, आणि रात्री त्यांना कधीही काही इजा झाली नाही.
ओसाड नगरीत सीझर फ्रेडरिक, १५६७
गोव्याची वाट
मग, “दोन महिन्यांच्या शेवटी”, फ्रेडरिक यांनी गोव्याला परतायचे ठरवले. आधी ते सात महिने राहिल्याचे सांगतात; त्यांच्या मजकुरात दोन्ही आकडे आहेत. जुलैमध्ये ते दोन पोर्तुगीज व्यापाऱ्यांबरोबर निघाले; ते व्यापारी पालख्यांतून प्रवास करत होते. फ्रेडरिक यांनी दोन बैल विकत घेतले; एक बसायला, आणि एक शिधा वाहायला. आठ दिवसांच्या वाटेला पंधरा दिवस लागले. आठ दिवसांतच त्यांचे दोन्ही बैल गेले. शिधा वाहणारा बैल इतका अशक्त झाला, की पुढे चालू शकलाच नाही. दुसरा पोहत पोहत नदीतल्या एका छोट्या बेटावर गेला. तिथे त्याला गवत मिळाले, आणि त्याला परत आणणे कोणालाच जमले नाही. पाऊस खूप होता, आणि फ्रेडरिक सात दिवस पायी चालले. राज्यात इतकी दुफळी माजली होती, की रोज त्यांना कैद केले जाई, आणि रोज सकाळी खंडणी भरल्याशिवाय त्यांना पुढे निघता येत नसे. एकदा लुटारूंनी त्यांच्यावर हल्ला करून त्यांना लुटले. शिवाय रोज ते एखाद्या नव्या अधिपतीच्या मुलखात शिरत. प्रत्येक अधिपती स्वतःचे तांब्याचे नाणे पाडी; त्यामुळे एका दिवशी घेतलेले पैसे दुसऱ्या दिवशी चालत नसत. अखेर, “देवाच्या कृपेने”, ते सुखरूप किनाऱ्यावर पोचले.
ओसाड नगरीत सीझर फ्रेडरिक, १५६७
दरबार नगरी सोडतो
१५६७ मध्ये “बेझेनेगरच्या लोकांवर आलेल्या दुर्दैवामुळे” राजे आणि त्यांचा दरबार नगरी सोडून गेले. आत आठ दिवसांच्या वाटेवरच्या पेनेगोंदे नावाच्या एका किल्ल्यात ते राहायला गेले. हा पेनुकोंडा, एक डोंगरी किल्ला. ‘चिक्कदेवराय वंशावळी’ हा एक इतिहासग्रंथ याचे कारण सांगतो: तिरुमलांनी “मुसलमानांच्या सततच्या हल्ल्यांमुळे” आपली राजधानी विजयनगरहून पेनुकोंड्याला हलवली. विजापूरचा अली आदिलशहा विजयनगरवर चालून आला. तेव्हा हिंदू अधिपतींनी अहमदनगरच्या कारभारिणीकडे मदत मागितली. ती आपल्या मुलाला बरोबर घेऊन स्वतः विजापूरवर चालून गेली, आणि अली आदिलशहाला आपला मुलूख राखायला माघारी फिरावे लागले. पण त्या युद्धाने दाखवून दिले, की राजधानी सुरक्षित नाही. नगरीत पुन्हा वस्ती करायला परतलेले थोडेसे लोक अधिक सुरक्षित जागी निघून गेले, आणि तिरुमलांनी जुनी राजधानी कायमची सोडली. हेरास यांना या स्थलांतरात “एक प्रकारचा कचखाऊपणा” दिसला.
ओसाड नगरीत सीझर फ्रेडरिक, १५६७
ओस पडलेली नगरी
फ्रेडरिक आणखी एका संकटाची हकीकत देतात. तिरुमलांच्या मुलाने कैदेत ठेवलेल्या खऱ्या राजांना ठार मारले होते. म्हणून राज्यातले सरदार त्या मुलाला आपला राजा मानायला तयार नव्हते. त्यामुळे अनेक राजे झाले, आणि राज्यात मोठी फूट पडली. १५६८ मध्ये तिरुमलांचे दोन शिलालेख या नगरीला “उद्ध्वस्त आणि भग्न” म्हणतात. १५८५ मध्ये गोव्याहून लिहिलेले एक पत्र तिथल्या एका मुसलमान सुभेदाराबद्दल सांगते. शतकाच्या अखेरीस फिरिश्ताने लिहिले: “नगरी आता पूर्णपणे भग्न झाली आहे, आणि तिथे कोणी राहत नाही.” हेरास त्याला पीटर फ्लोरिस यांच्या १६१४ मधल्या एका पत्राने उत्तर देतात. त्या पत्रात वाटेत लुटला गेलेला एक प्रवासी “बागनगर”ला येऊन पोचला; हेरास हे नाव बिसनगर असे वाचतात. तिथे एका सोनाराने त्याला आपल्या घरात आसरा दिला. हेरास यांच्या मते, यावरून दिसते की तेव्हाही नगरीत काही लोक राहत होते. या नगरीच्या राजवाड्याला फ्रेडरिक यांनी आपण पाहिलेल्या कोणत्याही राजदरबारापेक्षा भव्य म्हटले होते. आणि नगरीबद्दल ते लिहितात: ती “पूर्णपणे उद्ध्वस्त झालेली नाही; घरे अजून उभी आहेत, पण रिकामी. आणि ऐकतो त्याप्रमाणे, त्यांत वाघ आणि इतर रानटी जनावरे यांच्याशिवाय कोणीही राहत नाही.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: सीझर फ्रेडरिक यांचे प्रवासवर्णन, रिचर्ड हाक्लुइट यांच्या ‘द प्रिन्सिपल नॅव्हिगेशन्स’ खंड ५ (१९०४ ची आवृत्ती) मध्ये, पृष्ठे ३८०-३८८; रॉबर्ट सेवेल, ‘अ फरगॉटन एम्पायर (विजयनगर)’ (१९००), पृष्ठे २०८-२०९; एच. हेरास, ‘द आरविडु डायनॅस्टी ऑफ विजयनगर’ खंड १ (१९२७), पृष्ठे २२९-२३९; आणि एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांच्या ‘सोर्सेस ऑफ विजयनगर हिस्टरी’ (१९१९) मधली ‘चिक्कदेवराय वंशावळी’, पृष्ठ ३०२. सेवेल दाम न दिलेल्या घोड्यांची घटना पेनुकोंड्याला घडल्याचे सांगतात, हेरास विजयनगरला. हेरास यांनी उद्धृत केलेले आंकेतिल-द्युपेरों म्हणतात, ओस पडलेली ही नगरी “रानटी जनावरांचे वसतिस्थान झाली”; १५८५ चे पत्र फिलिपो सासेत्ती यांचे आहे. हेरास फ्रेडरिक यांचा नगरीतला मुक्काम सहा महिन्यांचा सांगतात, दरबाराचे स्थलांतर १५६७ च्या अखेरीस ठेवतात, आणि शिलालेखांतल्या “उद्ध्वस्त” या शब्दाचा अर्थ नगरीच्या इमारती नव्हे, तर तिचे लोक, असा लावतात.