भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · हंपी (विजयनगर)
पाईश यांनी पाहिलेले विजयनगर
मुंग्यांसारखी माणसे
दोमिंगुश पाईश यांनी लिहिले: “त्या तलावावर मी इतकी माणसे काम करताना पाहिली, की ती पंधरा किंवा वीस हजार तरी असावीत; ती मुंग्यांसारखी दिसत होती.” ती माणसे ज्या जमिनीवरून चालत होती, ती जमीनसुद्धा दिसत नव्हती. क्रिस्तोव्हांव द फिगेइरेदु यांच्याबरोबर काही पोर्तुगीज राजांच्या भेटीला आले होते. पाईश त्यांच्यापैकी एक. ते त्या राजांना ‘क्रिस्नाराव’ म्हणतात, आणि त्यांच्या नगरीला पोर्तुगीज ‘बिसनगा’ म्हणत. गोव्याहून येणारा रस्ता ज्या वेशीतून आत शिरतो, तिथे राजांनी एक नवे नगर वसवले होते. त्याच्या भिंती अतिशय भक्कम दगडी बांधकामाच्या होत्या. तिथेच राजांनी एक तलावही बांधला. त्यासाठी त्यांनी एक डोंगर फोडला, आणि ते काम आपल्या सरदारांमध्ये वाटून दिले. तीन लीगांहून अधिक दूरच्या एका सरोवरातून नळांवाटे त्या तलावात पाणी आणले होते. तो तलाव दोन-तीनदा फुटला. राजांनी आपल्या ब्राह्मणांना त्याचे कारण विचारले. ब्राह्मण म्हणाले, मूर्ती नाराज आहे; तिला बळी हवा आहे, माणसांचे, घोड्यांचे आणि रेड्यांचे रक्त हवे आहे. हे ऐकताच राजांनी आज्ञा दिली: देवळाच्या दारात साठ माणसांची मुंडकी उडवावीत, आणि काही घोड्यांची आणि रेड्यांचीही. ते लगेच करण्यात आले.
पाईश यांनी पाहिलेले विजयनगर
कागदांचे बाड
पाईश यांची हकीकत सुमारे १५३७ मध्ये लिहिलेल्या एका पत्राबरोबर पोर्तुगालला गेली. बिसनग्याला जाऊन आलेली माणसे शोधून काढा, असे त्या पत्रलेखकांना सांगितले गेले होते. “कारण मला ठाऊक आहे, की तिथे जाणारा कोणीही तिथल्या घडामोडींवर लिहिलेले आपले कागदांचे बाड घेतल्याशिवाय परत येत नाही.” पाईश क्रिस्नारावांच्या काळात, फिगेइरेदु तिथे होते तेव्हा, बिसनग्याला होते. ‘बिसनगा’ हे विजयनगरचे पोर्तुगीज रूप; विजयनगर म्हणजे “विजयाचे नगर”. नगरीत शिरायची वाट डोंगरांच्या एका रांगेतून जात असे. हे डोंगर “आजवर पाहिलेल्यांतले सर्वांत विचित्र” होते. पांढऱ्या दगडांच्या शिळा एकावर एक रचलेल्या होत्या, जणू त्या अधांतरीच उभ्या आहेत. त्या डोंगरांच्या मधोमध नगरी वसली होती. ते नवे नगर राजांच्या पत्नीच्या नावाने ओळखले जाई; तिच्यावरच्या प्रेमापोटी राजांनी ते बांधले होते. पोर्तुगीज आले, तेव्हा राजे तिथेच होते. फिगेइरेदु आपल्या सगळ्या पोर्तुगीज माणसांना घेऊन त्यांच्या भेटीला गेले. सगळ्यांनी अतिशय उंची पोशाख घातले होते.
पाईश यांनी पाहिलेले विजयनगर
स्वतः राजे
राजांनी त्यांचे स्वागत अनवाणी केले; राजे जिथे असत, तिथे येणारा प्रत्येक जण अनवाणीच असे. राजांच्या अंगावर पांढरी वस्त्रे होती, आणि त्यांच्यावर सोनेरी गुलाबांचे भरतकाम होते. “आम्ही राजांच्या इतक्या जवळ होतो, की त्यांनी आम्हा सगळ्यांना स्पर्श केला, आणि आम्हाला कितीही पाहिले तरी त्यांचे समाधान होत नव्हते.” फिगेइरेदु यांनी आणलेल्या भेटी राजांना दिल्या. राजांना फार आनंद झाला; सर्वांत जास्त आनंद झाला तो काही ऑर्गन पाहून. निरोप देताना राजांनी फिगेइरेदु यांना किनखापाचा एक अंगरखा आणि आपल्यासारखीच एक टोपी दिली. राजे मध्यम उंचीचे, गोरे, “रोडपेक्षा जरा जाडच” होते, आणि त्यांच्या चेहऱ्यावर देवीचे व्रण होते. पाईश यांना वाटले, “असू शकतील तितके दराऱ्याचे आणि परिपूर्ण राजे ते आहेत.” ते हसतमुख आणि खूप आनंदी स्वभावाचे होते. परदेशी लोकांचा ते मान राखत, आणि त्यांच्या सगळ्या गोष्टींची चौकशी करत. ते मोठे राज्यकर्ते होते, अतिशय न्यायी होते, पण “त्यांना एकाएकी संतापाचे झटके येत.” त्यांचा किताब असा होता: “क्रिस्नाराव माकाको, राजांचे राजे, भारतातल्या थोर सरदारांचे स्वामी, तीन समुद्रांचे आणि भूमीचे स्वामी.” राजांनी पोर्तुगिजांची राहण्याची सोय बिसनग्यात चांगल्या घरांत केली. बिसनगा नव्या नगरापासून एक लीग दूर होते. राजांनी फिगेइरेदु यांना मेंढ्या, कोंबड्या, लोणी आणि मध पाठवले. पोर्तुगालचे राजे कोणत्या थाटात राहतात, हे त्यांनी विचारले; आणि उत्तर ऐकून ते फार खूश झालेसे दिसले.
पाईश यांनी पाहिलेले विजयनगर
पहाट होण्याआधी
राजांचा दिवस पहाटेपूर्वीच सुरू होई. ते पाऊण पिंट तिळाचे तेल पीत, आणि तेच तेल अंगाला सगळीकडे चोळत. मग मातीची मोठी वजने हातांनी उचलत, आणि अंगातले सगळे तेल घामावाटे निघून जाईपर्यंत तलवार घेऊन सराव करत. मग आपल्या एका मल्लाशी कुस्ती खेळत, आणि उजाडेपर्यंत मैदानात घोडा दौडवत. मग एक ब्राह्मण त्यांना स्नान घाली, आणि राजे राजवाड्यातल्या आपल्या देवळात प्रार्थनेला जात. त्यानंतर ते राज्याचा कारभार पाहत. तो एका दालनात चाले. ते दालन भिंती नसलेल्या ओसरीसारखे होते, आणि त्याच्या खांबांवर वरपर्यंत कापड लावलेले होते. राजांचा सर्वांत लाडका माणूस एक म्हातारा होता; राजांच्या घरचा सगळा कारभार त्याच्या हाती होता. मोठमोठे सरदार त्याच्याशी राजांशी वागावे तसे वागत. वेशीवर थांबलेल्या सरदारांना आणि सेनानायकांना आत बोलावले, की ते सलाम करत: दोन्ही हात जोडून डोक्यावर, जितके उंच नेता येतील तितके. मग ते भिंतींच्या कडेने, राजांपासून दूर उभे राहत. राजांसमोर ते एकमेकांशी बोलत नसत, की विडा खात नसत. हात अंगरख्यांच्या बाह्यांत घालून आणि नजर जमिनीवर लावून ते उभे राहत. राजांना त्यांच्यापैकी कोणाशी बोलायचे असले, तर ते दुसऱ्या एका माणसामार्फत बोलत. ज्याच्याशी बोलायचे, तो नजर वर करी, उत्तर देई, आणि पुन्हा आपल्या जागी जाऊन उभा राही.
पाईश यांनी पाहिलेले विजयनगर
जगातली संपन्न नगरी
नव्या नगरापासून बिसनग्यापर्यंत एक रस्ता जात होता. तो स्पर्धांच्या मैदानाइतका रुंद होता, आणि राजांनी लावलेल्या झाडांची त्यावर सावली होती. बिसनग्याची बाहेरची तटबंदी भक्कम दगडांची होती, पण काही ठिकाणी ती भग्न झाली होती. आत आणखी दोन तटबंद्या ओलांडल्या, की सुंदर घरांचे रस्ते लागत. त्या घरांवर अनेक आकृती होत्या, आणि ते रस्ते राजवाड्यापर्यंत जात. राजवाड्याच्या भिंतीच्या आत लिस्बनच्या अख्ख्या किल्ल्यापेक्षाही मोठी जागा होती. एका वेशीजवळच्या देवळाच्या दारात रोज पुष्कळ मेंढ्या मारल्या जात. अवघ्या नगरीत हिंदूंसाठी किंवा बाजारात विकण्यासाठी मेंढ्या मारल्या जात, त्या फक्त त्याच वेशीवर. ते देऊळ सांभाळणारा एक जोगी तिथे असे. प्रत्येक मुंडके उडताच तो शिंग फुंकी; मूर्तीने तो बळी स्वीकारल्याची ती खूण होती. व्यापाऱ्यांच्या रस्त्यावर “सर्व प्रकारची माणके, हिरे, पाचू आणि मोती” मिळत; आणि पृथ्वीवरची जी वस्तू तुम्हाला विकत घ्यावीशी वाटेल, ती प्रत्येक वस्तू. “या नगरीत तुम्हाला प्रत्येक देशाची आणि प्रत्येक जमातीची माणसे भेटतील.” नगरीचा मोठा व्यापार आणि तिथले हिरे त्यांना इथे ओढून आणत. पाईश यांच्या मते, “जगात सर्वांत उत्तम रसद असलेली नगरी हीच.” सामान लादलेल्या बैलांनी रस्ते इतके भरलेले असत, की ते जाईपर्यंत थांबावे लागे, नाहीतर दुसऱ्या वाटेने जावे लागे. मेंढ्यांचे मांस “इतके स्वच्छ आणि इतके चरबीदार, की ते डुकराच्या मांसासारखे दिसते.” इतर नगरांत अनेकदा तुटवडा पडे; या नगरीत मात्र सगळे काही मुबलक होते.
पाईश यांनी पाहिलेले विजयनगर
रोमएवढी मोठी
नगरी किती मोठी होती? पाईश ते सांगत नाहीत, कारण कोणत्याही एका जागेवरून ती पूर्ण दिसत नसे. म्हणून ते एका टेकडीवर चढले; तिथून नगरीचा बराचसा भाग दिसत होता. “तिथून मला जेवढे दिसले, ते रोमएवढे मोठे वाटले, आणि पाहायला फार सुंदर होते.” घरांच्या बागांमध्ये झाडांच्या राया होत्या, पाण्याचे पाट होते, आणि तलाव होते. माणसे अगणित होती; “इतकी, की कोणी ते दंतकथा समजेल, या भीतीने मी ते लिहू इच्छित नाही.” लोकांच्या आणि हत्तींच्या गर्दीमुळे कोणतीही फौज, घोडदळ असो वा पायदळ, कोणत्याही रस्त्यातून वाट काढू शकली नसती. उत्तरेला तटाबाहेर ते देऊळ होते, ज्याला लोक सर्वांत जास्त मानत; तिथे लोक मोठमोठ्या यात्रा करून येत. त्याच्या वेशीवरचा उंच मनोरा स्त्री-पुरुषांच्या आणि शिकारीच्या दृश्यांच्या रांगांनी भरलेला होता. आतला गाभारा कमानदार छताचा आणि अंधारा होता; तिथे नेहमी मेणबत्त्या जळत. त्याचे द्वारपाल तिथल्या कारभारी ब्राह्मणांखेरीज कोणालाच आत सोडत नसत. “आणि मी त्यांना काहीतरी दिले, म्हणून मला आत जाऊ दिले.” आत लोक कशाची पूजा करतात, ते त्यांना दिसले. “मुख्य मूर्ती म्हणजे कोणताही आकार नसलेला एक गोल दगड आहे; लोकांची त्याच्यावर फार भक्ती आहे.” रॉबर्ट सेवेल यांच्या मते हे बहुधा हंपीचे मुख्य देऊळ असावे. १९०० मध्ये ते लिहीत होते, तेव्हाही ते देऊळ वापरात होते.
पाईश यांनी पाहिलेले विजयनगर
बार्बोसा यांचे ‘बिसनगुआ’
दुआर्त बार्बोसा यांनीही या नगरीविषयी लिहिले. त्यांच्या पुस्तकात “बिसनगुआ नावाचे एक फार मोठे नगर” भक्कम तटबंदीने आणि एका नदीने वेढलेले आहे. ते पर्वतांच्या एका मोठ्या रांगेपलीकडे, अगदी सपाट मैदानावर उभे आहे. तिथे इतकी माणसे आहेत, की रस्ते आणि चौक त्यांना पुरत नाहीत. राजे नेहमी तिथेच राहतात; “राजे या नगरातून क्वचितच बाहेर पडतात,” आणि राज्याचा कारभार आपल्या सुभेदारांवर सोपवतात. पाईश यांना मात्र राजे एक लीग दूरच्या आपल्या नव्या नगरात आढळले होते. बार्बोसा यांच्या हकीकतीप्रमाणे, तिथल्या देशी आणि परदेशी व्यापाऱ्यांना राजांनी इतके स्वातंत्र्य दिले होते, “की प्रत्येक माणूस येऊ-जाऊ शकतो, आणि आपल्या स्वतःच्या धर्माप्रमाणे राहू शकतो.” तो ख्रिश्चन आहे, ज्यू आहे, मुसलमान आहे की हिंदू, हे कोणी विचारत नसे. “सगळ्यांशी मोठ्या समतेने आणि न्यायाने वागले जाते; केवळ राज्यकर्तेच नव्हेत, तर लोकही एकमेकांशी तसेच वागतात.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: दोमिंगुश पाईश यांची हकीकत आणि तिच्यासोबतचे सुमारे १५३७ चे पत्र, रॉबर्ट सेवेल यांच्या ‘अ फरगॉटन एम्पायर (विजयनगर)’ (१९००) मध्ये, दोमिंगुश पाईश आणि फर्नांव नुनीश यांच्या बखरींसह, पृष्ठे २३५, २४२-२६२, २९०; आणि ‘द बुक ऑफ दुआर्त बार्बोसा’ खंड १, अनुवाद एम. लाँगवर्थ डेम्स (हाक्लुइट सोसायटी, १९१८), विभाग ८४, पृष्ठे २००-२०५. पाईश यांच्या हकीकतीच्या शेवटी, सेवेल यांच्या मते कदाचित नंतर घातलेल्या परिच्छेदांत, नगरीत एक लाखाहून अधिक घरे आहेत, असे “लोक म्हणतात”; आणि पूर्वेला आर्देगेमा नावाचे एक नवे नगर राजांच्या मुख्य पत्नीचे नाव धारण करते. सेवेल नोंदवतात, की त्याचे दुसरे नाव नागलापूर होते.