भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · हंपी (विजयनगर)
तालिकोट आणि विजयनगरची लूट, १५६५
कमालीची निश्चिंती
विजयनगरमध्ये “कमालीची निश्चिंती” होती. तिथल्या लोकांना आठवत होते, की दोनशेहून अधिक वर्षांत कोणत्याही मुसलमान सैन्याला दक्षिणेत घुसता आले नव्हते. राजधानीतले लोक मनात भीतीची सावलीसुद्धा नसताना आपापली कामे करत होते; ओझ्याच्या बैलांच्या रांगा बंदरांकडे जात-येत होत्या. राजे सदाशिवराय बंदिस्त, एकांतात राहत; राज्य चालवत होते रामराय, “प्रत्यक्षातले राजे”. जॉन ब्रिग्ज यांनी इंग्रजीत आणलेला फिरिश्ताचा इतिहास हा कलह कसा वाढत गेला, ते सांगतो. एका सुलतानाला एका मोहिमेत मदत करताना रामरायांच्या सैन्याने अहमदनगरमध्ये “मोठे अत्याचार केले”, आणि तिथल्या मशिदींतच आपली पूजा केली. रामराय सुलतानांच्या अधिकाऱ्यांना आपल्यासमोर बसू देत नसत; आपल्या लवाजम्यात त्यांना पायी चालायला लावत. मग रामरायांनी सुलतानांच्या सरहद्दींवर सैन्ये पाठवली. त्यांना शांत करण्यासाठी दोन सुलतानांना आपले परगणे सोडून द्यावे लागले. तेव्हा विजापूरच्या अली आदिलशहाने “श्रद्धावानांची एकजूट” घडवायचे ठरवले. अहमदनगरच्या हुसेन निजामशहाला सांगितले गेले, की रामरायांच्या सत्तेला आळा घालायलाच हवा, म्हणजे मशिदी “यापुढे काफिरांकडून विटाळल्या जाणार नाहीत.” चार सुलतान एकत्र आले; त्यांत गोवळकोंड्याचा इब्राहीम कुतुबशहाही होता. युद्धाला निमित्त हवे होते; म्हणून अली आदिलशहाच्या वकिलाने त्याच्याकडून घेतलेली ठिकाणे परत मागितली. अपेक्षेप्रमाणेच रामरायांनी त्याचा अपमान करून त्याला दरबारातून हाकलून दिले.
तालिकोट आणि विजयनगरची लूट, १५६५
“पोरांविरुद्ध”
चारही सैन्ये तालिकोटला आली, आणि कृष्णा नदीजवळ त्यांनी तळ ठोकला. पुढे झालेल्या लढाईला मुसलमानांनी तालिकोटचे नाव दिले, कारण त्या राजांचे मुख्य तळ त्या गावाजवळ होते. प्रत्यक्ष लढाई कृष्णेच्या दक्षिण काठावर, जवळजवळ वीस मैल दूर झाली. रॉबर्ट सेवेल तिची तारीख मंगळवार, २३ जानेवारी १५६५ अशी देतात. फिरिश्ताच्या हकीकतीत रामराय “त्यांच्या वकिलांशी तुच्छतेच्या भाषेत बोलले, आणि त्यांचे शत्रुत्व त्यांनी फारसे मनावर घेतले नाही.” शाही पालखीत बसून लढाईत उतरायचे त्यांनी ठरवले. अधिकाऱ्यांनी विनवले, घोड्यावर बसा, ते अधिक सुरक्षित आहे. पण ते म्हणाले, “पहिल्याच हल्ल्यात नक्की पळून जाणाऱ्या पोरांविरुद्ध” काळजी घ्यायची काहीच गरज नाही. फिरिश्ता त्यांचे वय तेव्हा सत्तर सांगतो. सेवेल ज्यांचा आधार घेतात, ते पोर्तुगीज लेखक कौतु त्यांचे वय शहाण्णव सांगतात, “पण तिशीतल्या माणसासारखे शूर.” त्यांना इतकी खात्री होती, म्हणतात, की हुसेन निजामशहाचे मुंडके आणायचा हुकूम त्यांनी आपल्या माणसांना दिला. अली आदिलशहा आणि गोवळकोंड्याचा इब्राहीम यांना मात्र जिवंत पकडायचे होते, आणि उरलेले आयुष्य लोखंडी पिंजऱ्यांत ठेवायचे होते. त्यांच्या सैन्याने अग्निबाणांनी आणि तोफांनी सुरुवात केली. हुसेनच्या तुकडीपुढच्या तोफांनी उत्तर दिले, आणि हल्लेखोर मोठे नुकसान सोसून मागे हटले. रामराय पालखीतून उतरले, आणि रत्नजडित सिंहासनावर बसले; वर किरमिजी मखमलीचे, मोत्यांच्या झालरीचे छत होते. शूरांना बक्षिसे द्यायला भोवती पैशांच्या राशी होत्या. त्यांच्या माणसांनी दोस्त फौजांच्या दोन्ही बगलांवर इतक्या जोराने हल्ला केला, की दोन सुलतान माघारीची तयारी करू लागले.
तालिकोट आणि विजयनगरची लूट, १५६५
भाल्यावर मुंडके
पण हुसेन निजामशहाने मधली फळी धरून ठेवली, आणि तो पुढे घुसला. रामरायांच्या तुकडीत गोंधळ उडाला. ते पुन्हा पालखीत चढले. हुसेनचा एक बिथरलेला हत्ती पालखीवर चालून आला, आणि भोई ती टाकून पळाले. घोड्यावर बसायच्या आतच रामराय पकडले गेले, आणि त्यांना हुसेनपुढे आणले गेले. फिरिश्ताच्या हकीकतीप्रमाणे त्याने “त्यांचे मुंडके तत्काळ उडवण्याचा हुकूम दिला.” कौतु सांगतात, हुसेनने स्वतःच्या हाताने ते छाटले, आणि तो ओरडला, “आता तुझा सूड उगवला! आता देवाला माझे जे करायचे ते करू दे!” ते मुंडके एका लांब भाल्याच्या टोकावर लावले गेले, म्हणजे रामराय मेल्याचे त्यांच्या सैन्याला कळावे. सैन्य फुटले, आणि पळत सुटले. दोस्त फौजांनी असा पाठलाग केला, “की त्यांच्या रक्ताने नदी लाल झाली.” फिरिश्ताने दिलेल्या उत्तम अंदाजानुसार लढाईत आणि पाठलागात एक लाखाहून अधिक माणसे मारली गेली. ब्रिग्ज यांच्या खंडातला गोवळकोंड्याचा एक बखरकार जवळजवळ एक लाख सांगतो. लूट इतकी झाली, की दोस्त फौजांतला प्रत्येक साधा सैनिक सोने, रत्ने, घोडे आणि गुलाम यांनी श्रीमंत झाला.
तालिकोट आणि विजयनगरची लूट, १५६५
“विश्वासघाताशिवाय नाही”
१८२९ मध्ये ब्रिग्ज यांनी पुढे लिहिले, की ते मुंडके तेव्हाही दर वर्षी, लढाईच्या दिवशी, अहमदनगरला दाखवले जाई, तेलाने आणि लाल रंगाने माखून. ते मुंडके उडवणाऱ्या जल्लादाचे वंशज ते जपून ठेवत. विजापूरच्या किल्ल्यात त्या मुंडक्याची एक कोरीव प्रतिकृती एका गटाराचे तोंड म्हणून वापरली जात होती. हाक्लुइट यांनी ज्यांचे प्रवासवर्णन छापले, ते सीझर फ्रेडरिक वेगळीच लढाई सांगतात. राजांचे दोन सेनानायक मुसलमान होते; प्रत्येकाच्या हाताखाली सत्तर किंवा ऐंशी हजार माणसे होती. लढाई ऐन भरात असताना त्यांनी आपली माणसे आपल्याच राजांवर उलटवली, आणि चार तासांच्या आतच राजांचे सैन्य पळत सुटले. त्यांच्या मते “विश्वासघाता”शिवाय ते चार राजे कधीच जिंकू शकले नसते. तीस वर्षे तीन भावांनी राज्य चालवले होते, आणि खऱ्या राजांना कैदेत ठेवले होते. सिंहासनावर बसणारे रामरागियो आणि सैन्याचे नेतृत्व करणारे बेंगात्रे यांचे पुढे काहीच कळले नाही; ते जिवंत आहेत की मेले, हेही नाही. तेमिरागियो एक डोळा गमावून पळाले. फिरिश्ता या विश्वासघाताचा उल्लेखच करत नाही.
तालिकोट आणि विजयनगरची लूट, १५६५
पलायन
ज्या नगरीच्या मनात धोक्याचा विचारही नव्हता, तिथे ही बातमी येऊन पोचली. काही तासांतच राजघराण्यातल्या राजपुत्रांनी राजांचे रत्नजडित सिंहासन घेऊन राजवाडा सोडला. सेवेल यांच्या मते सोने, हिरे आणि मौल्यवान रत्ने लादलेले पाचशे पन्नास हत्ती त्यांच्याबरोबर गेले; एच. हेरास हे हत्ती एक हजार पाचशे पन्नास मोजतात. राजे सदाशिवराय यांना तिरुमल घेऊन गेले, “जे आता, आपल्या भावांच्या मृत्यूनंतर, एकमेव कारभारी होते.” एक मराठा हकीकत सांगते, की बातमी येताच रामरायांच्या आईने आणि पत्नींनी राजवाड्याला आग लावली. ती उद्धृत करणाऱ्या हेरास यांना वाटले, तसे असेल, तर तो जनानखाना असला पाहिजे; कारण फ्रेडरिक यांनी वर्षभरानंतर राजांचा राजवाडा पाहिला होता. मग नगरीत घबराट पसरली. ओझ्याचे बैल आणि गाड्या जवळजवळ सगळ्या सैन्याबरोबर गेल्या होत्या; त्यामुळे फार थोड्यांना पळता आले. नगरीत शिबंदी उरली नव्हती. आता करण्यासारखे एवढेच उरले होते: सगळी धनदौलत जमिनीत पुरायची, तरुणांच्या हाती शस्त्रे द्यायची, आणि वाट पाहायची. मग आसपासच्या जंगलातल्या “बेदुएश” लोकांनी त्या असहाय नगरीवर झडप घातली. सहा हल्ल्यांत त्यांनी तिथली घरे लुटली, आणि पळताना सरदार मागे सोडून गेले होते, ती संपत्ती वाहून नेली.
तालिकोट आणि विजयनगरची लूट, १५६५
आग आणि पहारी
विजेत्यांनी रणांगणावर विश्रांती घेतली, आणि मग ते चाल करून आले. चारही राजे “मोठ्या विजयी थाटात” नगरीत शिरले, आणि घरांखाली आणि सगळीकडे लपवलेले पैसे शोधू लागले. फिरिश्ता सांगतो, त्यांच्या आघाडीच्या फौजांनी विजयनगर लुटले, तिथल्या मुख्य इमारती भुईसपाट केल्या, आणि “प्रत्येक प्रकारचा अतिरेक केला.” गोवळकोंड्याचा बखरकार सांगतो, विजेत्यांनी मुलूख आणि नगरी लुटण्याकडे, आणि “दगडी देवळे” उद्ध्वस्त करण्याकडे मोर्चा वळवला. लुटीत कोंबडीच्या अंड्याएवढा एक हिरा होता; तो अली आदिलशहाने आपल्याकडे ठेवला. सेवेल यांच्या हकीकतीत, “पाच महिने विजयनगरला उसंत मिळाली नाही.” शत्रूने “लोकांची निर्दयपणे कत्तल केली; देवळे आणि राजवाडे पाडून टाकले.” राजांच्या निवासस्थानावर त्यांनी भयंकर सूड उगवला. काही मोठी दगडी देवळे आणि भिंती सोडल्या, तर “आता तिथे भग्नावशेषांच्या ढिगाशिवाय काहीच उरलेले नाही.” त्यांनी मूर्ती फोडल्या; एकाच शिळेतून कोरलेल्या नरसिंहांच्या प्रचंड मूर्तीचे हातपायही तोडले. ज्या मोठ्या चौथऱ्यावरून राजे उत्सव पाहत, त्यावरचे मंडप त्यांनी मोडून टाकले, आणि सगळे कोरीव काम उलथून टाकले. नदीकाठच्या विठ्ठल मंदिरात त्यांनी मोठमोठ्या आगी पेटवल्या, आणि दगडी कोरीव शिल्पे फोडून टाकली. “आगीने आणि तलवारीने, पहारींनी आणि कुऱ्हाडींनी, दिवसामागून दिवस त्यांचे विध्वंसाचे काम चालूच राहिले.”
तालिकोट आणि विजयनगरची लूट, १५६५
काळ आणि आक्रमक
१९२७ मध्ये लिहिणाऱ्या हेरास यांना वाटले, सेवेल फार पुढे गेले. त्यांच्या मते सेवेल यांनी हा विध्वंस “पूर्णपणे चुकीचा वर्णिला आहे”: तीन शतकांहून अधिक काळ लोटला होता, आणि “माणसाइतकाच काळही खात्रीचा विध्वंसक आहे.” राजवाड्याच्या आवारातले मोठमोठे चौथरे अजून उभे होते. विठ्ठल, कृष्ण आणि अच्युत मंदिरांची अंशतः उद्ध्वस्त झालेली गोपुरे उभी होती; आणि पंपापती मंदिराचे गोपुर तर चांगल्या स्थितीत होते. मुख्य इमारती भुईसपाट केल्याचे फिरिश्ताचे म्हणणे “धार्मिक पूर्वग्रहा”तून आले होते, असे हेरास यांना वाटले. तरीही त्यांनी बरेच मान्य केले. “मला खात्री वाटते, की विजयनगरमध्ये पूजल्या जाणाऱ्या जवळजवळ सगळ्या मूर्ती त्याच दिवसांत नष्ट केल्या गेल्या.” नरसिंहांची मूर्ती तेव्हाच छिन्नविछिन्न केली गेली, “कारण इतके मोठे अवयव तोडणे शतकांच्या शक्तीबाहेरचे आहे.” त्यांनी दिलेल्या एका हकीकतीनुसार हुसेन निजामशहाने कित्येक घरांना आग लावली; आणि भग्नावशेषांत हेरास यांना अनेकदा आगीच्या खुणा आढळल्या. खजिना शोधताना आणखी इमारती पाडल्या गेल्या. आसपासच्या खोऱ्यांत पळून गेलेल्या लोकांना सैनिकांनी शोधून काढले, “आणि ते सापडले, की त्यांच्याकडून काही ना काही उकळेपर्यंत त्यांना यातना दिल्या.”
तालिकोट आणि विजयनगरची लूट, १५६५
पूर्णपणे भग्न
विजेते किती काळ राहिले, याबद्दल आधारग्रंथांचे एकमत नाही. ब्रिग्ज यांच्या फिरिश्तामधला गोवळकोंड्याचा बखरकार, फ्रेडरिक आणि हेरास सहा महिने सांगतात. सेवेल पाच सांगतात; आणि हेरास देतात त्याप्रमाणे, फारिया इ सोउझा यांचा आकडाही पाच आहे. ‘बुऱ्हान-इ-मआसिर’ चार महिने सांगतो; हा आकडाही हेरास यांनीच दिला आहे. दोस्त फौजांनी आजूबाजूचा सगळा मुलूख उद्ध्वस्त केला, तेव्हा रामरायांचे भाऊ वेंकटाद्री यांनी त्या राजांकडे नम्र विनवण्या पाठवल्या. ते लढाईतून निसटून एका दूरच्या किल्ल्यात गेले होते. आपल्या भावाने त्या राजांकडून घेतलेली सगळी ठिकाणे परत करायचे त्यांनी मान्य केले. राचोरला त्या राजांनी एकमेकांचा निरोप घेतला; हेरास यांच्या मते ते जुलैच्या अखेरीस किंवा ऑगस्ट १५६५ च्या सुरुवातीला निघून गेले. फ्रेडरिक यांच्या मते ते आपल्या देशी परतले, “कारण तसले राज्य ते सांभाळू शकत नव्हते,” आपल्या मुलखापासून इतके दूर. फिरिश्ताने लिहिले, “या लढाईनंतर बीजानगरच्या राज्याला आपले जुने वैभव पुन्हा कधीच मिळाले नाही; नगरी तर इतकी उद्ध्वस्त झाली, की ती आता पूर्णपणे भग्न आहे, आणि तिथे कोणीही राहत नाही.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: फिरिश्ताचा ‘हिस्टरी ऑफ द राइज ऑफ द महोमेडन पॉवर इन इंडिया’, जॉन ब्रिग्ज यांचे भाषांतर, खंड ३ (१८२९), पृष्ठे १२२-१३१, ४१३-४१५; रॉबर्ट सेवेल, ‘अ फरगॉटन एम्पायर (विजयनगर)’ (१९००), दोमिंगुश पाईश आणि फर्नांव नुनीश यांच्या बखरींसह, प्रकरण १५, पृष्ठे २००-२०८, त्यांच्या टीपांतील कौतु यांच्या हकीकतीसह; सीझर फ्रेडरिक यांचे प्रवासवर्णन, रिचर्ड हाक्लुइट यांच्या ‘द प्रिन्सिपल नॅव्हिगेशन्स’ खंड ५ (१९०४ ची आवृत्ती) मध्ये, पृष्ठे ३८१-३८२; आणि एच. हेरास, ‘द आरविडु डायनॅस्टी ऑफ विजयनगर’ खंड १ (१९२७), प्रकरण १०, पृष्ठे २२१-२२९. ब्रिग्ज लढाईची तारीख २५ जानेवारी १५६५ देतात. कौतु यांच्या मते विजेते तिसऱ्या दिवशी नगरीत पोचले, गोवळकोंड्याच्या बखरकाराच्या मते दहा दिवसांनी. सेवेल दरबाराला पेनुकोंड्याला पाठवतात; हेरास कौतु यांच्या “त्रेमिलच्या महाला”चा आधार घेतात. सेवेल सहाही हल्ले दुसऱ्याच दिवशी, एकाच दिवसात झाल्याचे सांगतात; यांपैकी एकही गोष्ट हेरास यांना कौतु यांच्या लेखनात आढळत नाही.