क्षमेविषयी प्रार्थना

A Prayer for Forgiveness

बाहेर पिठूर चांदणे पडले होते. मंदिराच्या गच्चीवर सारी मंडळी बसली होती. दूरचा नदीप्रवाह चांदीच्या प्रवाहासारखा दिसत होता. नदीला विश्रांती माहीतच नाही. सारखे वाहणे तिला माहीत. तिची प्रार्थना, कर्ममय प्रार्थना, सारखी चोवीस तास सुरू असते. कर्म करीत असताना ती कधी गाणी गुणगुणते, कधी हसते, खेळते, कधी गंभीर होते, कधी रागाने लाल होते. नदी म्हणजे एक सुंदर व गंभीर गूढ आहे. श्याम त्या नदीकडे पाहातच उभा होता. सृष्टिसौंदर्य श्यामला वेडे करीत असे. कधी रम्य सूर्यास्त पाहून जणू त्याची समाधी लागे व पुढील चरण त्याच्या तोंडातून बाहेर पडत:-

Outside, the moonlight lay thick and white. Everyone was sitting on the terrace of the temple. The distant river current looked like a stream of silver. The river knows no rest. Ceaseless flowing is all it knows. Its prayer — a prayer of action — goes on unbroken, twenty-four hours a day. Even as it performs its task, it sometimes hums a tune, sometimes laughs, sometimes plays, sometimes turns grave, sometimes flushes red with anger. A river is a beautiful and solemn mystery. Shyam stood simply gazing at that river. The beauty of creation would make Shyam lose himself entirely. Sometimes, watching a lovely sunset, he would fall as if into a trance, and the following lines would come pouring from his lips:—

राहूनी गुप्त मागे करितोसि जादुगारी । रचितोसि रंगलीला प्रभु तू महान् चितारी ।

Staying hidden behind it all, you work your magic, / You paint these scenes of splendor, O great and mighty Painter.

किती पाहू पाहू तृप्ती न रे बघून । शत भावनांनि हृदय येई उचंबळून ॥

However much I gaze and gaze, I am never sated with the sight, / A hundred feelings come surging up and set my heart astir.

या वेळेसही त्याची अशीच समाधी लागली होती का? राम त्याच्याजवळ गेला व म्हणाला, 'श्याम! सारी मंडळी आली; प्रार्थनेला चल. सर्वजण वाट पहात आहेत.'

Was he lost in just such a trance this time too? Ram went up to him and said, 'Shyam! Everyone has arrived; come to the prayer. Everyone is waiting.'

'हो. मी आपला पाहातच राहिलो.' असे म्हणून श्याम त्याच्यासाठी असलेल्या जागेवर जाऊन बसला. प्रार्थना झाली व गोष्टीस सुरूवात झाली.

'Yes. I simply stood there looking,' Shyam said, and went and sat down in the place kept for him. The prayer was said, and the story began.

मित्रांनो! प्रत्येक गोष्टीत संस्कृती भरलेली आहे. प्रत्येक जातीची विशिष्ट संस्कृती असते. सर्वांची मिळून राष्ट्रीय संस्कृती होत असते. प्रत्येक चालीरीतीत संस्कृतीचा सुगंध भरलेला आहे. तो ओळखला पाहिजे. आपल्या सा-या चालीरीतीत आपण लक्ष घातले पाहिजे. काही अनुपयुक्त चाली असतील त्या सोडून दिल्या पाहिजेत; परंतु संस्कृतीचे संवर्धन करणा-या चाली मरू देता कामा नये. आपल्या देशातील, आपल्या समाजातील प्रत्येक आचार म्हणजे एक शिकवण आहे.

Friends! Culture is woven into every single thing. Every community has its own particular culture. All of them together make up the culture of a nation. The fragrance of culture is present in every custom. It must be recognized. We must pay attention to all our own customs and practices. Some useless customs ought to be given up; but the customs that nurture and sustain our culture must not be allowed to die. Every practice in our country, in our society, is in itself a teaching.

आमच्या घरी एक अशी पध्दत होती की, रोज दुपारच्या मुख्य जेवणाच्या वेळी प्रत्येकाने श्लोक म्हणावयाचा. जेवताना श्लोक म्हटला नाही तर वडील रागे भरत. वडील आम्हाला श्लोकही सुंदर सुंदर शिकवीत असत. मोरोपंत, वामनपंडित यांचे सुंदर श्लोक व कविता ते शिकवीत असत. तशीच इतर स्तोत्रे, भूपाळया श्लोक वगैरे शिकवीत. पहाट झाली की वडील येत, आम्हास उठवीत. आमच्या अंथरूणावर बसत आणि आम्हाला भूपाळया श्लोक वगैरे शिकवू लागत. आम्ही अंथरूणातच गोधडया पांघरून बसत असू. माझ्या लहानपणी आमच्याकडे ब्लँकिट नव्हते. गोधडी, पासोडी किंवा आईची चौघडी हेच पांघरूण व अंथरूण असावयाचे. गणपतीची, गंगेची वगैरे भूपाळया वडील शिकवीत. 'कानी कुंडलाची प्रभा चंद्रसूर्य जैसे नभा' हे चरण आजही मला मधुर वाटतात. वक्रतुंड महाकाय, शांताकारं, वसुदेवसुतं देवं, कृष्णाय वासुदेवाय, वगैरे संस्कृत श्लोक, तसेच गंगे गोदे यमुने, कृष्णानुजा सुभद्रा, कुंकुममंडित जनके, देवी म्हणे अनार्या, ये रथावरि झणी यदुराया, असा येता देखे, मारावे मजला, अंग वक्र अधरी धरि पावा, वगैरे आर्या व श्लोक ते शिकवीत. हे श्लोक आम्हाला लहानपणी पाठ येत. रोज एखादा नवीन श्लोक ते शिकवायचे. वडील नुसते तोंडपाठ नसत घेत करून, तर अर्थही सांगावयाचे. 'सौमित्र म्हणजे कोण?' असे ते विचारीत. आम्हाला सांगता आले नाही तर पुन्हा प्रश्न विचारीत. 'लक्ष्मणाची आई कोण?' आम्ही सांगावे 'सौमित्रा'. मग सौमित्र म्हणजे कोण?' आम्ही सांगावे अंदाजाने 'लक्ष्मण' भले शाबास! अशी मग ते शाबासकी देत. सौमित्र याचा अर्थ सांगितल्यावर मग राधेय म्हणजे कोण, सौभद्र म्हणजे कोण वगैरे विचारीत. जणू शिक्षणशास्त्राप्रमाणे ते शिकवीत. वडिलांच्या या पध्दतीमुळे शेकडो संस्कृत शब्दांचा अर्थ आम्हाला समजू लागला होता.

In our house there was a custom that at the main midday meal each day, everyone had to recite a shloka. If one did not recite a shloka while eating, Father would scold. Father also taught us beautiful shlokas — he taught us the lovely verses and poems of Moropant and Vamanpandit. He also taught us other stotras, bhupalis, shlokas, and so on. As soon as it was dawn, Father would come and wake us. He would sit on our bedding and begin teaching us bhupalis and shlokas. We would sit up in bed, still wrapped in our godhadis. In my childhood we had no blankets — a godhadi, a pasodi, or Mother's folded four-fold cloth served us both as covering and as bedding. Father taught us bhupalis of Ganpati, of the Ganga, and others. Even today the line 'Kani kundalachi prabha chandrasurya jaisa nabha' feels sweet to me. He taught us Sanskrit shlokas such as Vakratunda Mahakaya, Shantakaram, Vasudevasutam Devam, Krishnaya Vasudevaya, and also aryas and verses like Gange Gode Yamune, Krishnanuja Subhadra, Kunkummandit Janake, Devi mhane anarya, Ye rathavari jhani Yadu-raya, Asa yeta dekhe, Maravе majala, Ang vakra adhari dhari pavu, and so on. We had these shlokas by heart in our childhood. Every day he would teach us a new one. Father did not simply have us learn them by rote — he explained their meaning too. 'Who is Saumitra?' he would ask. If we could not tell him, he would ask again. 'Who is Lakshman's mother?' We would answer, 'Saumitra' — 'Then what does Saumitra mean?' We would guess, 'Lakshman.' 'Well done, bravo!' he would say, praising us. Having explained the meaning of Saumitra, he would then ask who Radheya was, who Saubhadra was, and so on. It was as though he taught according to the very science of pedagogy. Because of Father's method, the meaning of hundreds of Sanskrit words had come to be understood by us.

वडिल पहाटे शिकवीत तर सायंकाळी आई शिकवी. 'दिव्या दिव्या दीपोत्कार। कानी कुंडल मोतीहार। दिवा देखून नमस्कार।' किंवा 'तिळाचे तेल कापसाची वात। दिवा तेवे मध्यानरात। दिवा तेवे देवापाशी । माझा नमस्कार सर्व देवांच्या पायापाशी ॥'

If Father taught at dawn, Mother taught in the evening. 'Divya divya deepotkar, kani kundal motihar, diva dekhun namaskar' — or, 'Tilache tel kapasachi vat, diva teve madhyanrat, diva teve devapashi, majha namaskar sarva devanchya payapashi.'

वगैरे आई शिकवीत असे. आम्हालाही त्यामुळे पाठ करण्याचा नाद लागे. दुपारी जेवणाचे वेळी जर वडिलांनी न शिकविलेला परंतु आम्हीच पाठ केलेला श्लोक आम्ही म्हटला तर वडील शाबासकी देत. त्यामुळे आम्हास उत्तेजन मिळे. गावात कोठे लग्नमुंजी पंगत असली किंवा उत्सवाची समाराधना असली तेथेही मुले श्लोक म्हणत. जो श्लोक चांगला म्हणे त्याची सारे स्तुती करीत. अशा रीतीने घरीदारी श्लोक पाठ करावयास उत्तेजन मिळे. जेवताना सुंदर काव्य, सुंदर विचारांचे श्लोक कानावर पडत. जणू ते ऋषितर्पणच होत असे.

and other such verses Mother would teach us. Because of this, we too got into the habit of memorizing verses on our own. At the midday meal, if we recited a shloka Father had not taught us but which we had memorized ourselves, Father would praise us for it. This encouraged us greatly. Wherever there was a wedding feast, a thread-ceremony feast, or a festival celebration in the village, there too children would recite shlokas. Whoever recited well was praised by everyone. In this way, both at home and abroad in the village, there was encouragement to memorize shlokas. While eating, one's ears would catch beautiful poetry, verses of noble thought — it was as if it were an offering made to the sages themselves.

गावात कोठे जेवणावळ असली तर आमच्याकडे बोलावणे असावयाचेच. आमच्याबरोबर वडीलही आलेले असतील तर श्लोक म्हणावयास आम्हास मानेने, डोळयांनी इशारा देत व आम्ही लगेच म्हणत असू. घरी गेल्यावर वडील रागावतील ही भीती असे. मला श्लोक जरी चांगले व पुष्कळ येत होते तरी पंक्तीत मी लाजत असे. माझा आवाज फारसा चांगला नव्हता व सभाधीटपणाही नव्हता. लहानपणापासून मी समाजाला व समाजाच्या टीकेला भीत असे. मी लाजाळू पक्षी आहे. अजूनही फारसा माणसाळलेला झालो नाही. मी लगेच कावराबावरा होतो. श्लोक म्हणत असता कोणी हसला, कोणी टीका केली तर मला वाईट वाटे; परंतु वडील जवळ असले म्हणजे मुकाटयाने म्हणावयास लागे. तेथे गत्यंतर नसे.

Whenever there was a dinner-feast anywhere in the village, we would surely be invited too. If Father happened to have come along with us, he would signal to us with a nod or a glance to recite a shloka, and we would recite one at once. There was the fear that Father would be angry once we got home if we did not. Although I knew plenty of good shlokas, I was shy in company. My voice was not particularly good, nor was I bold before an audience. From childhood I have been afraid of society and of its criticism. I am a shy bird by nature. Even now I have not become very tame. I become flustered at once. If, while I was reciting a shloka, someone laughed, or someone criticized me, it would hurt me; but when Father was present, I had no choice but to recite, however reluctantly. There was no escaping it there.

त्या दिवशी गंगूअप्पा ओकांकडे समाराधना होती. त्यांचा आमचा फार घरोबा. आमच्याकडे आमंत्रण होते. माझे वडील बाहेरगावी गेलेले होते. दुस-याच्या घरी जेवावयास जाण्याची मला लहानपणापासूनच लाज वाटत असे; परंतु कोणी तरी गेलेच पाहिजे होते. हजेरी लागलीच पाहिजे. नाही तर तो उर्मटपणा, माजोरेपणा दिसला असता. त्यांचे मन दुखविले, असे झाले असते. वडील घरी नसल्यामुळे माझ्यावर जेवावयास जाण्याची पाळी आली.

That day there was a feast at Gangu-appa Oak's house. We were on very close terms with that family. We had been invited. My father had gone out of town. I had felt shy about going to eat at someone else's house ever since I was small; but someone had to go. Our presence had to be registered. Otherwise it would have looked like arrogance, like conceit. It would have hurt their feelings. Since Father was not at home, it fell to me to go for the meal.

दुपारी स्नान सांगणे आले व थोडया वेळाने मी जेवावयास गेलो. कणेरांगोळया घातल्या होत्या. केळीची सुंदर पाने होती. मी एका आगोतलीवर जाऊन बसलो. उदबत्त्यांचा घमघमाट सुटला होता. उन्हाळयाचे दिवस होते म्हणून पाण्याच्या मोठया हंडयांना बाहेरून फडकी लावलेली होती व पाण्यात वाळा टाकलेला होता. घरोघरचे कोणी आले की नाही, का आले नाही, याची चवकशी झाली. जो येणार असून आला नसेल त्याच्याकडे हातात पळीपंचपात्र देऊन एखाद्या मुलाला पाठविण्यात येई. सारी मंडळी आल्यावर पानप्रोक्षण झाले व 'हरहर महादेव' होऊन मंडळी जेवावयास बसली.

In the afternoon word came that it was time to bathe, and a little later I went to eat. Kanher-rangoli patterns had been drawn. There were beautiful banana leaves. I went and sat down on a wooden seat. The fragrance of incense sticks hung heavy in the air. Since it was the hot season, the big water-urns had cloths tied round the outside and vetiver root put in the water. Enquiries were made as to who from each household had come and who had not. If someone who was expected had not come, a boy would be sent to their house carrying a small ladle and a water-pot as a summons. Once everyone had arrived, the leaves were sprinkled with water, and with a cry of 'Har Har Mahadev' everyone sat down to eat.

मी मुकाटयाने जेवत होतो. श्लोक म्हणावयास सुरूवात झाली. मुलांनी श्लोक म्हणण्याचा सपाटा चालविला. कोणकोणाला शाबासकी मिळत होती. बायका वाढीत होत्या. एखाद्या बाईचा मुलगा पंक्तीत जेवत असला तर ती आपल्या मुलाला विचारी, 'बंडया! श्लोक म्हटलास का? म्हण आधी.' श्लोक म्हणणे म्हणजे सदाचार व भूषण मानले जाई. 'श्याम! श्लोक म्हण ना रे! तुला तर किती तरी चांगले येतात. तो 'चैतन्य सुमनं' नाही तर 'डिडिम डिम्मिन् डिम्मिन्-' म्हण. मला आग्रह होऊ लागला. मला लाज वाटे व म्हणण्याचे धैर्य होईना. 'बायक्या आहेस अगदी!' शेजारचे गोविंदभट म्हणाले. सारे मी ऐकून घेतले. दक्षिणेची दिडकी कढीत घालून मी तिला लख्ख करीत होतो. इतरांच्या म्हणण्याकडे मी लक्ष दिले नाही. एक मुलगा सर्वांचे जेवण होण्याआधीच उठला, त्याच्यावर सर्वांनी तोंडसुख घेतले. आधी उठणे म्हणजे पंक्तीचा अपमान असे समजण्यात येई.

I was eating quietly. The reciting of shlokas began. The boys launched into a regular volley of shlokas. Various boys were receiving praise. The women were serving the food. If some woman's son was eating in the row, she would ask her son, 'Bandya! Have you recited your shloka? Recite it now.' Reciting a shloka was regarded as both good conduct and an ornament of character. 'Shyam! Won't you recite a shloka? You know so many good ones. Say that 'Chaitanya sumanam,' or else 'Didim dimmin dimmin—.' I was being urged. I felt shy and could not summon the courage to recite. 'You're just like a girl!' said Govindbhat, who sat beside me. I bore it all in silence. I was rubbing the copper coin given as dakshina in the curry to make it shine, paying no attention to what the others were reciting. One boy got up before everyone else had finished eating, and everyone gave him a good tongue-lashing for it. To get up early was considered an insult to the whole row of diners.

जेवणे झाली. सर्व मंडळी उठली. मी सुपारी वगैरे खातच नसे. वडील फार रागावत सुपारी खाल्ली तर. विद्यार्थ्यांने सुपारी, विडा खाऊ नये, अशी चाल होती. मी घरी आलो. शनिवार असल्यामुळे दोन प्रहरी शाळेला सुट्टी होती. आईने विचारले, 'काय रे होते जेवावयाला? भाज्या कसल्या केल्या होत्या?' मी सारी हकीकत सांगितली. आईने विचारले, 'श्लोक म्हटलास की नाही?'

The meal ended. Everyone got up. I never ate betel-nut. Father would be very angry if I chewed betel-nut. It was the custom that a student should not eat betel-nut or a paan. I came home. Since it was Saturday, school had a half-day holiday. Mother asked, 'Well, how was the meal? What vegetables had they made?' I told her the whole account. Mother asked, 'Did you recite a shloka or not?'

आता काय उत्तर देणार? एका खोटयास दुसरे खोटे. एक खोटे पाऊल टाकले की ते सावरावयास दुसरे खोटे पाऊल टाकावे लागते. पाप पापास वाढवीत असते. दृढमूल करीत असते. आईला मी खोटेच सांगितले, 'श्लोक म्हटला.'

Now what was I to answer? One lie calls for another. Once one false step is taken, a second false step must be taken to steady it. Sin breeds sin. It makes itself take root. I lied to Mother, saying, 'I recited a shloka.'

आईने पुन्हा विचारले, 'कोणता म्हटलास?

Mother asked again, 'Which one did you recite?

तो म्हटलेला लोकांना आवडला का?'

Did the one you recited please people?'

पुन्हा मी खोटे सांगितले की, 'नेत्री दोन हिरे प्रकाश पसरे' हा श्लोक म्हटला. माझ्या वडिलांना हा श्लोक फार आवडत असे व तो आहेही गोड. मी सारा म्हणून दाखवू का?

Again I lied, saying I had recited the shloka 'Netri don hire prakash pasare.' My father was very fond of this shloka, and it is indeed a sweet one. Shall I recite the whole of it for you?

नेत्री दोन हिरे प्रकाश पसरे अत्यंत ते साजिरे ।

Netri don hire prakash pasare atyanta te sajire.

माथां सेंदुर पाझरे वरि बरे दूर्वांकुरांचे तुरे ॥

Matha sendur pazare vari bare durvankurance ture.

माझे चित्त विरे मनोरथ पुरे देखोनि चिंता हरे ॥

Maze chitta vire manorath pure dekhoni chinta hare.

गोसावीसुत वासुदेव कवि रे त्या मोरयाला स्मरे ॥

Gosavisut Vasudev kavi re tya Morayala smare.

मी आईला हे सारे खोटेच सांगत होतो. तोच शेजारची मुले आली. एकमेकांच्या खोडया करावयाच्या, एकमेकांची उणी पाहावयाची, एकमेकांस मार बसवावयाचा, हा मुलांचा स्वभाव असतो. शेजारचे बंडया, बन्या, वासू सारे आले व आईला म्हणाले, 'यशोदाकाकू! तुमच्या श्यामने आज श्लोक नाही म्हटला. सारे त्याला म्हण म्हण असे सांगत होते; परंतु याने म्हटलाच नाही.'

I was telling Mother all these lies when the neighborhood boys came in. Playing pranks on one another, finding fault with one another, getting one another beaten — this is the nature of boys. Bandya, Banya, and Vasu from next door all came in and said to Mother, 'Yashoda-kaku! Your Shyam did not recite any shloka today. Everyone kept telling him to recite, recite, but he never did.'

'श्यामनेच मला शिकविलेला 'भरूनि गगन-ताटी शुध्द नक्षत्ररत्ने' तो मी म्हटला व मला शाबासकी मिळाली.' असे वासू म्हणाला.

'It was Shyam himself who taught me 'Bharuni gagan-tati shuddh nakshatra-ratne' — I recited that, and I got praised for it,' said Vasu.

गोविंदा म्हणाला, 'असा येता देखे रथ निकट तो श्यामल हरी' हा मी म्हटला व नरसूअण्णांनी मला शाबासकी दिली.'

Govinda said, 'I recited 'Asa yeta dekhe rath nikat to Shyamal Hari' and Narsu-anna praised me for it.'

आई मला म्हणाली, 'श्याम ? मला फसविलेस! खोटे बोललास ! श्लोक म्हटला म्हणून मला सांगितलेस?'

Mother said to me, 'Shyam? You deceived me! You lied to me! You told me you had recited a shloka?'

वासू म्हणाला, 'श्याम ! केव्हा रे म्हटलास?

Vasu said, 'Shyam! When did you recite it?

बन्या म्हणाला, 'अरे त्याने मनात म्हटला असेल; तो आपल्याला कसा ऐकू येईल?'

Banya said, 'Oh, he must have recited it in his mind — how would we hear that?'

बंडया म्हणाला, 'पण देवाने तर ऐकला असेल!' मुले माझी थट्टा करीत निघून गेली. मुले म्हणजे गावातील न्यायाधीशच असतात. कोणाचे काही लपू देणार नाहीत. गावातील सर्वांची बिंगे चव्हाटयावर आणणारी वर्तमानपत्रेच ती!

Bandya said, 'But surely God must have heard it!' The boys teased me and went off. Boys are, in truth, the judges of a village. They will let nothing of anyone's stay hidden. They are the very newspapers that bring everyone's secrets out into the open square!

मला आई म्हणाली, 'श्याम ! तू श्लोक म्हटला नाहीस. ही एक चूक व खोटे बोललास ही तर फार भयंकर चूक! देवाच्या पाया पड व म्हण मी पुन्हा असे खोटे बोलणार नाही.' मी मुखस्तंभ तेथे उभा होतो. आई पुन्हा म्हणाली, 'जा, देवाच्या पाया पड. नाही तर घरी येऊ देत, त्यांना सांगेन; मग मार बसेल; बोलणी खावी लागतील.' मी जागचा हललो नाही. मला वाटले, आई वडिलांस सांगणार नाही. ती विसरून जाईल. आजचा तिचा राग उद्या कमी होईल. आई पुन्हा म्हणाली, 'नाही ना ऐकत? बरं! मी आता बोलत नाही.'

Mother said to me, 'Shyam! Not reciting the shloka is one mistake, but lying about it is a far more terrible mistake! Go and touch God's feet and say, I will never lie again.' I stood there struck dumb. Mother said again, 'Go, touch God's feet. Otherwise, when your father comes home, I shall tell him; then you will get a beating, you will have to hear him out.' I did not budge from where I stood. I thought Mother would not tell Father; she would forget. Today's anger of hers would fade by tomorrow. Mother said again, 'You won't listen, will you? Very well! I won't say another word.'

वडील रात्रीसच परगावाहून आले होते. रोजच्याप्रमाणे ते पहाटे उठवावयास आले. त्यांनी भूपाळया सांगितल्या, आम्ही म्हटल्या. वडिलांनी मला विचारले, 'श्याम! काल कोणता श्लोक म्हटलास?'

Father had come back from out of town that very night. As usual he came at dawn to wake us. He taught us the bhupalis, and we recited them. Father asked me, 'Shyam! Which shloka did you recite yesterday?'

आई ताक करीत होती. तिची सावली भिंतीवर नाचत होती. उभे राहून ताक करावे लागे. मोठा डेरा होता. माथ्यासुध्दा मोठा होता. आईने एकदम ताक करायचे थांबविले व ती म्हणाली, 'श्यामने काल श्लोक म्हटला नाही; मला मात्र खोटेच येऊन सांगितले की, म्हटला. परंतु शेजारच्या मुलांनी सारी खरी हकीकत सांगितली. मी त्याला सांगत होत्ये की, देवाच्या पाय पड व पुन्हा खोटे बोलणार नाही, असे म्हण; परंतु किती सांगितले तरी ऐकेनाच.'

Mother was churning buttermilk. Her shadow danced upon the wall. One had to stand to churn buttermilk. The churning-pot was large, its mouth wide too. Mother suddenly stopped churning and said, 'Shyam did not recite any shloka yesterday; but he came and lied to me, saying he had. But the neighborhood boys told me the whole true story. I was telling him to go and touch God's feet and say he would not lie again; but however much I told him, he simply would not listen.'

वडिलांनी ऐकले व रागाने म्हटले, 'होय का रे? ऊठ, उठतोस की नाही? त्या भिंतीजवळ उभा रहा. श्लोक म्हटलास का काल?'

Father heard this and said angrily, 'Is that so? Get up — are you going to get up or not? Go stand by that wall. Did you recite a shloka yesterday or not?'

वडिलांचा राग पाहून मी घाबरलो. मी रडत रडत म्हटले, 'नाही म्हटला.' 'मग खोटं का सांगितलेस? शंभरदा तुला सांगितले आहे की, खोटे बोलू नये म्हणून.' वडिलांचा राग व आवाज वाढत होता. मी कापत कापत म्हटले, 'आता नाही पुन्हा खोटे बोलणार.'

Seeing Father's anger, I was frightened. Weeping, I said, 'I didn't recite it.' 'Then why did you lie about it? I have told you a hundred times not to tell lies.' Father's anger and his voice were rising. Trembling, I said, 'I won't ever lie again.'

'आणि ती देवाच्या पाया पड म्हणून सांगत होती तर ऐकले नाहीस. आईबापांचे ऐकावे हे माहीत नाही वाटते? माजलास होय तू?' वडील आता उठून मारणार, असे वाटू लागले. मी रडत रडत आईजवळ गेलो व आईच्या पायांवर डोके ठेवले. माझे कढत कढत अश्रू तिच्या पायांवर पडले. 'आई! मी चुकलो, मला क्षमा कर.' असे मी म्हटले. आईच्याने बोलवेना. ती वात्सल्यमूर्ती होती. विरघळलेल्या ढेकळाप्रमाणे माझी स्थिती झालेली पाहून तिला वाईट वाटले; परंतु स्वत:च्या भावना आवरून ती म्हणाली, 'देवाच्या पाया पड. पुन्हा खोटे बोलण्याची बुध्दी देऊ नकोस, असे त्याला प्रार्थून सांग.'

'And your mother was telling you to go touch God's feet, and you would not listen even to that. Don't you know one is supposed to obey one's parents? Have you grown so headstrong?' It seemed Father was about to get up and beat me. Weeping, I went to Mother and laid my head upon her feet. My burning-hot tears fell upon her feet. 'Mother! I have done wrong, forgive me,' I said. Mother could not speak. She was the very embodiment of tenderness. Seeing me reduced to a state like a clod of earth dissolved in water, she felt for me; but, mastering her own feelings, she said, 'Go, touch God's feet. Pray to Him and tell Him — do not let me ever have the wish to lie again.'

मी देवाजवळ उभा राहिलो. स्फुंदत स्फुंदत देवाला प्रार्थून लोटांगण घातले. नंतर मी पुन्हा भिंतीजवळ जाऊन उभा राहिलो.

I stood before God. Sobbing and sobbing, I prostrated myself before Him in prayer. Then I went again and stood by the wall.

वडिलांचा राग मावळला होता. 'ये इकडे,'असे ते मला म्हणाले. मी त्यांच्याजवळ गेलो. त्यांनी मला जवळ घेतले. पाठीवरून हात फिरवला व ते म्हणाले, 'जा आता, शाळा आहे ना?'

Father's anger had cooled by now. 'Come here,' he said to me. I went to him. He drew me close. He passed his hand over my back and said, 'Go now — isn't there school?'

मी म्हटले, 'आज रविवार, आज सुट्टी आहे.'

I said, 'Today is Sunday, there's a holiday today.'

वडील म्हणाले, 'मग जरा नीज हवा तर. का शेतावर येतोस माझ्याबरोबर? पत्रावळींना पाने पण आणू.' मी होय म्हटले.

Father said, 'Then rest a while if you like. Or will you come with me to the field? We'll bring back some leaves for the leaf-plates too.' I said yes.

वडिलांचा स्वभाव मोठा हुषार होता. त्यांनी एकदम सारे वातावरण बदलले. रागाचे ढग गेले व प्रेमाचा प्रकाश पसरला. जसे काही झालेच नाही. आम्ही बापलेक शेतावर गेलो. माझी आई मूर्तिमंत प्रेम होती तरी वेळप्रसंगी ती कठोर होत असे. तिच्या कठोरपणातच खरे प्रेम होते. खरी माया होती. कधी कठोर प्रेमाने तर कधी गोड प्रेमाने आई या श्यामला, आम्हा सर्वांना वागवीत होती. कधी ती प्रेमाने थोपटी; तर कधी रागाने धोपटी. दोन्ही प्रकारांनी ती मला आकार देत होती. ह्या बेढब व ऐदी गोळयाला रूप देत होती. थंडी व ऊब दोन्हींनी विकास होतो. दिवस व रात्र दोन्हींमुळे वाढ होते. सारखाच प्रकाश असेल तर नाश. म्हणून एका कवितेत म्हटले आहे :-

My father's temperament was a very clever one. In an instant he had changed the whole atmosphere. The clouds of anger passed, and the light of love spread out, as though nothing at all had happened. Father and son, we went off to the field together. My mother was love incarnate, and yet, when the occasion demanded, she could be stern. In her very sternness lay her true love, her true tenderness. Sometimes with a stern love and sometimes with a sweet one, Mother shaped this Shyam of hers, shaped all of us. Sometimes she caressed us with love; sometimes she thrashed us in anger. By both means she was giving me form, giving shape to this shapeless, indolent lump of clay. Both cold and warmth bring growth; both day and night bring increase. Constant, unbroken light brings only ruin. That is why a certain poem says:—

करूनि माता अनुराग राग । विकासवी बाळ-मना-विभाग

By turns bestowing tenderness and wrath, / the mother brings the portion of the child's mind to bloom.

फुले तरू सेवुनि उष्ण शीत । जगी असे हीच विकास-रीत ॥

A tree flowers only after enduring both heat and cold — / this alone, in this world, is the way of growth.