रात्र अडतिसावी : आईचा शेवटचा आजार

Thirty-eighth Night: Mother's Final Illness

श्याम आजारी पडला. अंगात तापही होता. डोळे मिटून तो पडला होता.

Shyam had fallen ill. He had a fever too, and lay there with his eyes closed.

"श्याम! पाय चेपू का?" गोविंदाने विचारले.

"Shyam! Shall I press your feet?" Govinda asked.

"नको, माझे पाय चेपून काय होणार! माझी सेवा नको करायला. तुम्ही आपापली कामे करा. त्या मोहन पाटलाचा ताका लौकर विणून द्या. जा, माझ्याजवळ बसून काय होणार! राम राम म्हणत मी शांत पडून राहीन." श्याम म्हणाला.

"No, what good will pressing my feet do! There's no need to wait on me like this. Go and do your own work. Finish weaving Mohan Patil's cloth quickly. Go on — what's to be gained sitting here beside me? I'll just lie quietly repeating Ram, Ram." Shyam said.

"श्याम! कोणी आजारी पडले, तर आपण जातो. आपल्या आश्रमातील कोणी आजारी पडला, तर त्याच्याजवळ नको का बसायला?" रामाने विचारले.

"Shyam! When someone falls ill, we go to them. If someone in our own ashram falls ill, shouldn't we sit by him?" Ram asked.

"अरे, इतका का मी आजारी आहे! तुमचे माझ्यावर प्रेम आहे. मी कितीही जेवलो, तरी पोटभर जेवलो, असे तुम्हास वाटत नाही. मी बरा असलो तरी बरा आहे, असे वाटत नाही. मी आजारी नसलो तरी तुम्ही आजारी पाडाल. वेडे आहात, काही वातबीत झाला, तर बसा जवळ. तुम्ही कामाला गेलात, तरच मला बरे वाटेल. गोविंदा, जा तू. राम, तूही पिंजायला जा!" श्यामच्या निक्षून सांगण्यामुळे सारे गेले.

"Why, am I so very ill! You all love me too much. However much I eat, you don't feel I've eaten my fill. Even when I'm well, you don't believe I'm well. Even when I'm not ill, you'll make me ill at this rate. You're being foolish — if it were something serious, some real ailment, then sit by me. It's only when you all go off to work that I'll feel truly well. Govinda, you go. Ram, you go and card too!" At Shyam's firm insistence, everyone left.

सायंकाळी श्यामला जरा बरे वाटत होते. अंथरुणात बसून तो सूत कातीत होता. तोंडाने पुढील गोड श्लोक म्हणत होता.

By evening Shyam was feeling somewhat better. Sitting up in bed, he was spinning thread, and reciting the following sweet verse as he worked.

सुचो रुचो ना तुजवीण काही

Let nothing else seem good or pleasing to me but You,

जडो सदा जीव तुझ्याच पायी

let my soul cling ever to Your feet alone,

तुझाच लागो मज एक छंद

let You alone be my one obsession,

मुखात गोविंद हरे मुकुंद

Govind, Hare, Mukund — upon my lips.

तुझाच लागो मज एक नाद

let You alone be my one refrain,

सरोत सारेच वितंडवाद

let all vain wrangling come to an end,

तुझा असो प्रेमळ एक बंध

let there be but one loving bond, to You,

मुखात गोविंद हरे मुकुंद

Govind, Hare, Mukund — upon my lips.

"काय रे? आतासे आलात?" श्यामने विचरले.

"Well now? Just arrived?" Shyam asked.

"तुम्ही रात्री सांगणार का गोष्ट?" एका लहान मुलाने विचारले.

"Will you tell a story tonight?" a little boy asked.

"हो, सांगेन. तुम्ही या." श्याम म्हणाला.

"Yes, I'll tell one. Come along." Shyam said.

"पाहा, तुम्हांला छानछान दगड आणले आहेत. आम्ही त्या टेकडीवर फिरायला गेलो होतो." एक मुलगा म्हणाला व त्याने ते दगड श्यामजवळ ठेवले.

"Look, we've brought you some lovely stones. We went for a walk on that hill." a boy said, and set the stones down beside Shyam.

"खरेच, किती सुंदर आहेत हे! या, आपण त्यांची चित्रे करू. मी पोपट करतो हां!" असे म्हणून श्याम त्या खड्यांचा पोपट करू लागला.

"Truly, how beautiful these are! Come, let's make pictures out of them. I'll make a parrot!" Shyam said, and began arranging the pebbles into the shape of a parrot.

मुले एकेक खडा देत होती.

The children handed him the pebbles one by one.

"आता चोचीला लाल रंगाचा खडा हवा लहानसा," श्याम म्हणाला.

"Now I need a small red pebble for the beak," Shyam said.

"हा घ्या, हा पाहा चांगला आहे." एक मुलगा म्हणाला. श्यामने तो खडा लाविला व सुंदर राघू तयार झाला.

"Here, take this one, see, this one's good." a boy said. Shyam placed the pebble, and a lovely little parrot took shape.

"आता मोर बनवा मोर." दुसरा एक मुलगा म्हणाला.

"Now make a peacock, a peacock." another boy said.

"तुम्हीच बनवा मोर." श्याम म्हणाला.

"You make the peacock yourselves." Shyam said.

"आम्हांला चांगला येत नाही." तो म्हणाला.

"We can't make it well." he said.

"पण आता तुम्ही घरी जा. लौकर जेवून या." श्यामने सांगितले.

"But now you all go home. Eat quickly and come back." Shyam told them.

"चला, रे, जेवण करून येऊ." एक मोठा समजूतदार मुलगा बोलला व ती पाखरे उडून गेली.

"Come on, let's go eat and come back." said one of the older, more sensible boys, and those little birds flew off.

श्याम या नाना रंगाच्या खड्यांकडे पाहत बसला. या लहान खड्यांत किती सौंदर्य देवाने ओतले आहे, असा विचार मनात येऊन तो त्या खड्यांना हृदयाशी धरीत होता. जणू सौंदर्यसागर परमात्म्याच्याच त्या मूर्ती. भक्ताला जिकडे तिकडे ईश्वराच्या मूर्ती दिसतात, ह्याचा अल्प अनुभव त्याला येत होता. एक प्रकारची कोमलता त्याच्या मुखावर शोभत होती.

Shyam sat gazing at those many-colored pebbles. The thought came to him of how much beauty God had poured into these small stones, and he pressed the pebbles to his heart. It was as though they were so many little images of the ocean of beauty that is the Supreme Spirit itself. He was having, in some small measure, the experience that to a devotee, images of God appear on every side. A kind of tenderness graced his face.

गोविंदा, राम, नामदेव सारे त्याच्याजवळ आले.

Govinda, Ram, Namdev — they all gathered around him.

"श्याम! काय आहे तुझ्या हातांत? फूल का?" रामने विचारले.

"Shyam! What's in your hands? A flower?" Ram asked.

"अरे, फुलाला माझे मलिन व पापी हात मी कधी लावतो का? मी दुरूनच त्याला हात जोडीत असतो." श्याम म्हणाला.

"Why, do I ever touch a flower with these soiled, sinful hands of mine? I only fold my hands to it from a distance." Shyam said.

"मग काय आहे हातांत?" नामदेवाने विचारले.

"Then what's in your hands?" Namdev asked.

"देवाच्या मूर्ती." श्याम म्हणाला.

"Images of God." Shyam said.

"तुमची गणपतीची मूर्ती तर तुम्ही देऊन टाकली ना बाबूला?" भिकाने विचारले.

"Didn't you give away your Ganapati idol to Babu?" Bhika asked.

"हो, पण माझ्याजवळ किती तरी मूर्ती आहेत." श्याम म्हणाला.

"Yes, but I still have any number of images with me." Shyam said.

"पाहू दे, कसली आहे?" असे म्हणून गोविंदाने श्यामचे हात धरले व मूठ उघडली. त्या मुठीतून माणिक-मोत्ये बाहेर पडली.

"Let's see, what kind are they?" Govinda said, and taking hold of Shyam's hands, opened his fist. Out of that fist tumbled rubies and pearls.

"हे माझे हिरे, हे माझे देव. लोक म्हणतात, समुद्राच्या तळाशी मोत्ये असतात व पृथ्वीच्या पोटात हिरे असतात. मला तर प्रत्येक नदीच्या वाळूत व प्रत्येक टेकडीच्या माथ्यावर हिरे व मोत्ये दिसतात. पाहा रंग कसे आहेत!" असे म्हणून श्याम दाखवू लागला.

"These are my diamonds, these are my gods. People say pearls lie at the bottom of the sea and diamonds in the belly of the earth. But to me, diamonds and pearls appear in the sand of every river and on the crest of every hill. See what colors they have!" Shyam said, showing them.

"श्याम, आज बोलणार ना तू?" रामने विचारले.

"Shyam, you'll speak tonight, won't you?" Ram asked.

"हो, त्या मुलांना मी सांगितले आहे, जेवून या म्हणून. त्यांनीच हे सुंदर खडे आणून दिले. त्यांनीच हा आनंद दिला व उत्साह. मी आता दोन ताससुद्धा बोलेन. प्रार्थनेची वेळ झाली असेल ना?" श्यामने विचारले.

"Yes, I've told those children to come back after eating. They're the ones who brought me these lovely stones. They're the ones who gave me this joy, this new spirit. I could speak for two whole hours now, even. Isn't it about time for prayer?" Shyam asked.

प्रार्थनेची वेळ झाली होती. श्याम अंगावर पांघरूण घेऊन बसला होता. प्रार्थना झाल्यावर तो बोलू लागला.

It was indeed time for prayer. Shyam sat with a covering drawn over him. When the prayer was over, he began to speak.

जप्तीच्या वेळी आमची दूर्वांची आजी घरी नव्हती. ती कोठे गावाला गेली होती, ती परत आली. आई त्या दिवसापासून अंथरुणालाच खिळली. तिच्या अंगात ताप असे, तो निघत नसे. शुश्रूषा तरी कोण करणार! आजीला होईल तेवढं आजी करीत असे. राधाताई मधून मधून येत व आईला कधी मुरावळा वगैरे आणून देत. कधी पित्ताची मात्रा आल्याच्या रसात देत. जानकीवयनी, नमूमावशी वगैरे येत असत.

At the time of the seizure, our Durva Granny had not been at home; she had gone off somewhere to her own village, and now she returned. From that day on, Mother was confined entirely to her bed. Fever stayed in her body and would not leave. And who was there, after all, to nurse her? Granny did what she could. Radhatai would come now and then, bringing Mother preserved amla or the like; sometimes she brought her bile-medicine mixed in juice of raw mango. Janakivayni, Namumavshi, and others would come as well.

परंतु घरात आता काम कोण करणार? शेजारच्या शरदला न्हाऊ कोण घालणार? आई जे दोन रुपये मिळवीत होती, ते आता बंद झाले. वडील आले, म्हणजे दूर्वांची आजी रागाने चरफडे, बडबडे.

But who was to do the housework now? Who would bathe the neighbor's Sharad? The two rupees Mother used to earn had now stopped coming in. Whenever Father came near, Durva Granny would seethe with anger and mutter under her breath.

"मेला स्वयंपाक तरी कसा करावयाचा? चुलीत घालायला काडी नाही, गोवरीचे खांड नाही; भाजीला घालायला तेल नाही, मीठ नाही. का नुसता भाजीभात उकडून वाढू?" दूर्वांची आजी बोलत होती.

"How on earth is one supposed to cook, curse it? Not a stick to put in the stove, not a lump of dung-fuel; no oil to put in the vegetables, no salt. Am I to boil plain rice and vegetables and serve that?" Durva Granny went on grumbling.

माझे वडील शांतपणे तिला म्हणाले, "नुसते तांदूळ उकडून आम्हांला वाढ, द्वारकाकाकू! आमची अब्रू गेलीच आहे. ती आणखी दवडू नका."

My father said to her quietly, "Just boil plain rice and serve it to us, Dwarkakakku! Our honor is already gone. Don't waste any more of it."

त्या दिवशी आई पुरुषोत्तमाला म्हणाली, "पुरुषोत्तम! तुझ्या मावशीला पत्र लिही. आता अखेरच्या वेळी तीच उपयोगी पडेल. तिला लिही, म्हणजे ती येईल. राधाताईंना एक कार्ड देण्यासाठी मी सांगितले आहे. जा, घेऊन ये; नाहीतर इंदूलाच मी बोलावत्ये, म्हणून सांग. तीच चांगले पत्र लिहील. जा बाळ, बोलावून आण."

That day Mother said to Purushottam, "Purushottam! Write a letter to your Mavshi. Now, at this final hour, she alone will be of use. Write to her, and she will come. I've asked Radhatai for a postcard — go and fetch it; or else tell her I'm calling Indu instead, that she should write it well. Go, child, go and bring her."

पुरुषोत्तमने इंदूला सांगितले व इंदू कार्ड घेऊन आली.

Purushottam told Indu, and Indu came with the postcard.

"यशोदाबाई! जास्त का वाटते आहे? कपाळ चेपू का मी जरा?" ती प्रेमळ मुलगी म्हणाली.

"Yashodabai! Is it worse today? Shall I press your forehead a little?" that loving girl asked.

"नको इंदू, विचारलेस एवढेच पुष्कळ हो. कपाळ चेपून अधिकच दुखते. तुला पत्र लिहिण्यासाठी बोलाविले आहे. माझ्या बहिणीला पत्र लिहावयाचे आहे. सखूला. तिला माझी सारी हकीकत लिही व मी बोलाविले आहे, म्हणून लिही. कसे लिहावे, ते तुलाच चांगले समजेल." आई म्हणाली.

"No need, Indu, that you asked is enough. Pressing my forehead only makes it hurt more. I've called you to write a letter. I must write to my sister, to Sakhu. Write her my whole story, and write that I have called for her. You'll know best how to word it." Mother said.

इंदूने पत्र लिहिले व वर पत्ता लिहिला. पुरुषोत्तम ते पत्र पेटीत टाकून आला. इंदूचा मुलगा घरी उठला होता म्हणून इंदू निघून गेली.

Indu wrote the letter and addressed it. Purushottam went and dropped it in the post box. Indu's baby had woken at home, so Indu left.

"बाळ, पाणी दे रे!" आई माझ्या लहान भावाला म्हणाली. तो एकदम तोंडात ओतू लागला. "चमच्याने घाल रे तोंडात, संध्येच्या पळीने घाल, चमचा नसला कुठे तर." असे आईने सांगितले. आईने सांगितले, तसे पुरुषोत्तमाने पाणी पाजले.

"Child, give me some water!" Mother said to my little brother. He at once began pouring it straight into her mouth. "Pour it with a spoon into my mouth, use the little ladle from the worship things if there's no spoon about," Mother told him. Purushottam gave her water to drink just as she had told him.

"या जानकीबाई, या हो, बसा." जानकीबाई समाचाराला आल्या होत्या.

"Come, Janakibai, come, sit down." Janakibai had come to inquire after her.

"पाय चेपू का जरा?" त्यांनी विचारले.

"Shall I press your feet a little?" she asked.

"चेपू बिपू नका. ही हाडे, जानकीबाई, चेपल्याने खरच जास्त दुखतात. जवळ बसा म्हणजे झाले." आई म्हणाली.

"No need to press anything. These bones of mine, Janakibai, truly hurt more when pressed. Just sit close by, that's enough." Mother said.

"आवळ्याची वडी देऊ का आणून? जिभेला थोडी चव येईल." जानकीबाईंनी विचारले.

"Shall I bring you an amla sweet? It might give your tongue a little taste of something." Janakibai asked.

"द्या तुकडा आणून." क्षीण स्वरात आई म्हणाली.

"Bring me a piece, then." Mother said in a feeble voice.

"चल पुरुषोत्तम, तुजजवळ देत्ये तुकडा, तो आईला आणून दे." असे म्हणून जानकीवयनी निघून गेल्या. पुरुषोत्तमही त्यांच्याबरोबर गेला व त्यांनी दिलेली आवळ्याची वडी घेऊन आला. आईने तोंडात लहानसा तुकडा धरून ठेवला. पुरुषोत्तम जवळ बसला होता.

"Come, Purushottam, I'll give you a piece — take it to your mother." Janakivayni said, and went off. Purushottam went along with her and came back with the amla sweet she gave him. Mother held a small piece in her mouth. Purushottam sat near her.

"जा हो बाळ, जरा बाहेर खेळबीळ, शाळेत काही जाऊ नकोस. मला बरे वाटेल, त्या दिवशी शाळेत जा. येथे कोण आहे दुसरे?" असे त्याच्या पाठीवर हात फिरवीत आई म्हणाली.

"Go on, child, go play outside a bit; don't go to school just now. Go to school the day I'm feeling better. Who else is there here?" Mother said, running her hand over his back.

पुरुषोत्तम बाहेर खेळावयास गेला.

Purushottam went outside to play.

तिसरे प्रहरी नमूमावशी आईकडे आली होती. आईची ती लहानपणची मैत्रीण. ती गावातच दिली होती. दोघी लहानपणी भातुकलीने, हंडी-बोरखड्याने खेळल्या होत्या. दोघींनी झोपाळ्यावर ओव्या म्हटल्या होत्या. दोघींनी एकत्र मंगळागौर पूजिली होती. एकमेकींकडे वसोळ्या म्हणून गेल्या होत्या. नमू मावशीला आईकडे वरचेवर येता येत नसे. तिचे घर होते गावाच्या टोकाला. शिवाय तिलासुद्धा मधूनमधून बरे नसे.

In the afternoon Namumavshi came to see Mother. She was Mother's friend from childhood; she had been married within the same village. As children the two of them had played at cooking, at hundi-borkhada; together they had sung ovis on the swing; together they had worshipped Mangalagaur; they had gone to each other's homes for vasolya. Namumavshi could not come to see Mother very often — her house stood at the far end of the village, and besides, she herself was not always well.

"ये नमू, कसं आहे तुझं? तुझ्या पायांना जरा सूज आली होती, आता कशी आहे?" आईने नमूला विचारले.

"Come, Namu, how are you? Your feet had swollen a little, how are they now?" Mother asked Namu.

"बरे आहे. चाफ्याच्या पानांनी शेकविले. सूज ओसरली आहे. पण, तुझं कसं आहे? अगदीच हडकलीस. ताप निघत नाही अंगातला?" नमूमावशी आईच्या अंगाला हात लावून म्हणाली.

"They're better. I had them fomented with champak leaves and the swelling has gone down. But how are you? You've grown thin as a rail. Won't the fever leave your body?" Namumavshi said, laying a hand on Mother.

"नमू, तुझ्याबरोबर पुरुषोत्तम येईल, त्याच्या बरोबर तांबलीभर तेल दे पाठवून. तेलाचा टाक नाही घरात. द्वारकाकाकू ओरडते. तुला सारे समजते. मी सांगायला नको. तू तरी का श्रीमंत आहेस? गरीबच तू, परंतु परकी नाहीस तू मला, म्हणून सांगितले." आई म्हणाली.

"Namu, Purushottam will go with you — send back a little pot of oil with him. There isn't a drop of oil left in the house. Dwarkakakku keeps shouting about it. You understand everything, I needn't spell it out. Are you well-off yourself? You're poor too, but you're not a stranger to me — that's why I've asked." Mother said.

"बरे हो, त्यात काय झाले? इतके मनाला लावून घेऊ नकोस. सारे मनाला लावून घेतेस. तुझे खरे दुखणे हेच आहे. मुलांना हवीस हो तू. धीर धर." नमू म्हणाली.

"Of course, why, there's nothing to it. Don't take it so much to heart — you take everything to heart, that's your real sickness. Your children need you. Take courage." Namu said.

"आता जगण्याची अगदी इच्छा नाही. झाले सोहाळे तेवढे पुरेत." आई म्हणाली.

"I have no wish left to live now. Whatever joys were to be had, I've had enough of them." Mother said.

"तिन्हीसांजचे असे नको ग बोलू. उद्या की नाही, तुला गुरगुल्या भात टोपात करून आणीन. खाशील ना?" नमूमावशीने विचारले.

"Don't talk like that in the twilight hour. Tomorrow I'll bring you some soft rice-gruel cooked in a little pot. You'll eat it, won't you?" Namumavshi asked.

"नमू! डोळे मिटावे हो आता. किती ग ओशाळवाणे, लाजिरवाणे हे जिणे!" आई डोळ्यांत पाणी आणून म्हणाली.

"Namu! I feel I should just close my eyes now. What a shamed, humiliating life this has become!" Mother said, her eyes filling with tears.

"हे काय असे? बरे होशील हो तू व चांगले दिवस येतील. तुझे श्याम, गजानन मोठे होतील. गजाननला नोकरी लागली का?" नमूने विचारले.

"Now why say such things? You'll get well, and good days will come. Your Shyam, your Gajanan, they'll grow up into fine men. Has Gajanan found work yet?" Namu asked.

"महिन्यापूर्वी लागली. परंतु अवघा एकोणीस रुपये पगार. मुंबईत राहणं, तो खाणार काय, पाठविणार काय? शिकवणी वगैरे करतो. परवा पाच रुपये आले हो त्याचे. पोटाला चिमटा घेऊन पाठवीत असेल." आई सांगत होती.

"He found it a month ago. But the pay is only nineteen rupees. Living in Bombay — what will he eat, what will he send home? He tutors on the side too. Just the other day five rupees came from him. He must be pinching his own stomach to send it." Mother said.

"श्यामला कळवले आहे का तुमच्या दुखण्याचे?" नमूने विचारले. "त्याला कळवू नका, असे मी त्यांना सांगितले. तिकडे बिचारा अभ्यास करीत असेल. उगीच कशाला त्याला काळजी? येण्याला पैसे तरी कोठे असतील त्याच्याजवळ? येथे आला, म्हणजे फिरून जाण्याच्या वेळी हवेत पैसे. पैशाशिवाय का ही लांबची येणीजाणी होतात? येथे कापात जवळ होता, वाटेल तेव्हा येत असे; परंतु विद्येसाठी लांब गेला. त्याला देव सुखी ठेवो, म्हणजे झाले. माझे काय?" आई म्हणाली.

"Have you let Shyam know about your illness?" Namu asked. "I told them not to tell him. He must be studying hard, poor boy, out there. Why worry him for nothing? Would he even have the money to come? And when he does come, he'll need money again to go back. Do these long journeys happen without money? When he was nearby, at Kapat, he could come whenever he liked; but he's gone far away now, for his studies. May God keep him happy, that's enough for me. What does it matter about me?" Mother said.

नमूमावशी निघाली. "कुंकू लाव, ग. तेथे कोनाड्यात करंडा आहे." आईने सांगितले. नमूमावशीने स्वतःच्या कपाळी कुंकू लाविले व आईलाही लावले व ती निघून गेली.

Namumavshi got up to leave. "Put on your kunku, will you." Mother said. "There's the box in the niche there." Namumavshi put kunku on her own forehead and put some on Mother too, and then went away.

"आई! हे बघ मावशीचे पत्र. मला सारे लागले. वाचू मी?" असे म्हणून पुरुषोत्तमने मावशीचे पत्र वाचून दाखविले. मावशीचे अक्षर सुवाच्य व ठसठशीत असे. मावशी येणार होती. आईला आनंद झाला. इतक्यात इंदू आली.

"Aai! Look, here's Mavshi's letter. I understood every word of it. Shall I read it?" Purushottam said, and he read out Mavshi's letter to her. Mavshi's handwriting was clear and bold. Mavshi was coming. Mother was overjoyed. Just then Indu arrived.

"इंदू! उद्या येणार हो सखू. तू पत्र लिहिले होतेस ना! हे बघ तिचे पत्र. दे रे इंदूताईला." आई पुरुषोत्तमास म्हणाली.

"Indu! Sakhu is coming tomorrow. You wrote the letter, didn't you! Look, here's her reply. Give it to Indutai." Mother said to Purushottam.

इंदुताईने पत्र वाचले व ती म्हणाली, "मी पाहीन त्यांना. तुम्ही त्यांच्या गोष्टी सांगत असा. वाटे, की केव्हा त्यांना बघेन." इंदूच्या आईने इंदूला हाक मारली. "पुरुषोत्तम! चल आमच्याकडे. आईने सांजा केला आहे, चल." इंदू म्हणाली.

Indutai read the letter and said, "I'll get to see her at last. You've told me stories about her so often — I've been wondering when I'd get to meet her." Just then Indu's mother called out to her. "Purushottam! Come along to our house. Mother's made sanja, come." Indu said.

"जा बाळ, त्या परक्या नाहीत, हो." असे आईने सांगितले. तेव्हा तो गेला.

"Go, child, they're not strangers to us." Mother told him, and so he went.

"माझ्यामुळे तुझे असे हे हाल. तुला नीट खायला-प्यायलाही मला देता येत नाही. मी अभागी आहे, काय करू मी तरी?" वडील आईजवळ बसून म्हणत होते.

"Because of me you've come to such misery. I cannot even give you proper food and drink. I am an unlucky man — what else can I do?" Father sat beside Mother, saying.

"हे काय असे? तुम्हीच जर हातपाय गाळून रडायला लागलेत, तर धाकट्या पुरुषोत्तमाने काय करावे? पुरुषांनी धीर सोडता कामा नये. तुम्ही काही मनाला लावून घेऊ नका. तुमच्या जिवावर मी पूर्वी उड्या मारल्या. सारी सुखे भोगली. वैभवात लोळले. मला काही कमी नव्हते हो. आले आहेत चार कठीण दिवस, जातील. मी पाहिले नाही, तरी मुलांचे वैभव तुम्ही पाहा. तुमच्या डोळ्यांत मी येऊन बसेन हो." असे आई बोलत होती.

"Why do you say such things? If you yourself go limp and start weeping, what is little Purushottam to do? Men must never lose heart. Don't take any of this to your own heart. It was on your strength that I once leapt for joy — I enjoyed every happiness, I rolled in prosperity. I never wanted for anything, truly. A few hard days have come now; they will pass. Even if I do not live to see it, you will see your children's prosperity with your own eyes. I will come and settle in your eyes, I promise you." Mother was saying.

"तू सुद्धा बरी होशील. सखू येत आहे, ती तुला बरी करील." वडील म्हणाले.

"You too will get well. Sakhu is coming — she'll nurse you back to health." Father said.

"कशाला खोटी आशा आता! आतून झाड पोखरले आहे सारे, ते पडणारच हो. माझे सोने होईल. भरल्या हातांनी मी जाईन. सुवासिनी मी जाईन. तुम्हांला कोण? म्हणून फक्त वाईट वाटते; नाहीतर काय कमी आहे? तुमच्या मांडीवर तुमच्याजवळ मरण यावे, याहून भाग्य कोणते? या भाग्यापुढे सारी सुखे तुच्छ आहेत. या भाग्याच्या आनंदामुळे सारी दुःखेही मला आनंददायकच वाटतात." असे बोलत आईने वडिलांच्या मांडीवर आपला कढत हात ठेवला. बोलण्याने आईला थकवा आला होता.

"Why false hope now! The tree has been hollowed out from within, and it will fall, surely. I will turn to gold. I will go with my hands full, a married woman still in her fullness I will go. It grieves me only for your sake — who will you have? Otherwise, what am I lacking? To die on your lap, close beside you — what greater fortune could there be? Beside this fortune all other happiness is worthless. Because of the joy of this fortune, even all my sorrows feel to me like joys." So Mother spoke, and laid her burning hand upon Father's lap. The speaking had left Mother exhausted.

"पाणी, थोडे पाणी द्याना तुमच्या हाताने." आईने प्रेमाने सांगितले. वडिलांनी झारीने थोडे पाणी तोंडात घातले.

"Water — give me a little water with your own hand." Mother said tenderly. Father poured a little water into her mouth from the little jug.

"तुमच्या हातचे पाणी म्हणजे पावनगंगा; अमृताहून ते गोड आहे. बसा आज माझ्याजवळ. जाऊ नका कोठे. मी डोळे मिटून तुमचे ध्यान करते हो." असे बोलून वडिलांचा हात हातात घेऊन, आई डोळे मिटून ध्यान करू लागली. फार थोर, गहिवर आणणारे, पावन असे ते दृश्य होते.

"Water from your hand is the sacred Ganges itself; it is sweeter than nectar. Sit here beside me today. Don't go anywhere. I'll close my eyes and meditate upon you." So saying, taking Father's hand in her own, Mother closed her eyes and began her meditation. It was a sight so noble, so moving, so sanctified.

इतक्यात राधाताई आल्या. तेथे वडील बसलेले पाहून त्या परत जात होत्या.

Just then Radhatai arrived. Seeing Father seated there, she was turning to go back.

"या. इंदूच्या आई, या." म्हणून विनयशील वडील बाहेर उठून गेले. राधाताई आईजवळ बसल्या. आईच्या केसांवरून त्यांनी हात फिरविला. केस जरा सारखे केले. "पहाटे येणार वाटतं तुमची बहीण?" त्यांनी विचारले. "हो पत्र आले आहे. इंदूने वाचले." आई म्हणाली.

"Come in. Indu's mother, come in." said Father courteously, and rose and stepped outside. Radhatai sat down beside Mother. She ran her hand over Mother's hair, smoothing it a little. "Your sister's coming at dawn, I hear?" she asked. "Yes, a letter came. Indu read it." Mother said.

"तिनेच सांगितले. बरे होईल. प्रेमाचे माणूस जवळ असले, म्हणजे बरे वाटते." राधाताई म्हणाल्या.

"She's the one who told me. It's good — it does one good to have someone who loves one nearby." Radhatai said.

"सारी प्रेमाचीच माणसे आहेत. ते जवळ आहेत, तुमचा शेजार आहे, आणखी काय पाहिजे?" आई म्हणाली.

"Everyone here loves me. He is near, and I have your good neighborliness besides — what more could I want?" Mother said.

थोडा वेळ बसून राधाताई निघून गेल्या.

Radhatai sat a while longer, then left.

मावशी पहाटे येणार होती. पुरुषोत्तम किती लवकर उठला होता. तो सारखा गाड्यांचा आवाज ऐकत होता. बोटींची माणसे घेऊन येणाऱ्या बैलगाड्या पहाटेच्या सुमारास पालगडला येत. जरा कवाडीशी गाडी थांबली, असे वाटताच पुरुषोत्तम धावत जाई व पाही. परंतु गाडी पुढे निघून जाई. शेवटी एक गाडी आमच्या बेड्याशी थांबली.

Mavshi was to arrive at dawn. How early Purushottam had woken! He kept listening for the sound of every passing cart. The bullock carts bringing passengers from the boat would come to Palgad around that early hour. The moment a cart seemed to slow near the gate, Purushottam would run out to look. But the cart would go on past. At last one cart drew up right by our compound.

"आपल्याच बेड्याशी थांबली रे!" आजी म्हणाली. दूर्वांची आजी पोतेरे घालीत होती. पुरुषोत्तम धावत गेला. वडीलही पुढे गेले. होय. मावशीच आली होती. पुरुषोत्तम करंडी घेऊन आला. वडील ट्रंक घेऊन आले. मावशी वळकटी घेऊन आली होती. भाडे घेऊन गाडीवान निघून गेला.

"It's stopped right at our compound!" Granny said. Durva Granny was mopping the floor at the time. Purushottam ran off. Father too went forward. Yes indeed — it was Mavshi who had come. Purushottam ran up with a little basket. Father brought the trunk. Mavshi had brought a bedding-roll with her. The cart-driver took his fare and went off.

"आई, मावशी आली ना! ही बघ, खरेच आली." आईला हलवून पुरुषोत्तम म्हणाला, पहाटेच्या वेळेला आईला स्वप्न पडत होते.

"Aai, Mavshi's come! Look, she's really come." Purushottam said, shaking Mother awake — at that early hour Mother had been dreaming.

"आली? माझी वाट मोकळी झाली!" असे आई म्हणाली. अर्धवट शुद्ध, अर्धवट जागृती होती. मावशी आईजवळ बसली. कितीतरी वर्षांनी बहीण बहिणीला भेटत होती! आईची दशा पाहून, तो अस्थिचर्ममय देह पाहून मावशीचे डोळे भरून आले.

"She's come? Then my way is clear at last!" Mother said. She was half in consciousness, half still waking. Mavshi sat down beside Mother. After so many, many years, sister was meeting sister! Seeing Mother's state, seeing that body of skin and bone, Mavshi's eyes filled with tears.

"अक्का!" मावशीने हाक मीरली. त्या हाकेत, त्या दोन अक्षरांत मावशीचे प्रेमळ व उदार अंतःकरण ओतलेले होते.

"Akka!" Mavshi called out. In that call, in those two syllables, all of Mavshi's loving and generous heart was poured out.

"आलीस सखू, बस. तुझीच वाट पाहत होत्ये. म्हटले, केव्हा येतेस! पण आलीस लौकर. प्राण कंठी धरून ठेवले होते. म्हटलं, तू येशील व ही मुले तुझ्या ओटीत घालून, तुझ्या पदरात घालून जाईन. सखू!" आई रडू लागली.

"You've come, Sakhu, sit. I was waiting only for you. I kept thinking, when will you come! But you've come quickly. I was holding my very breath, keeping it in — I thought, you would come, and I would place these children in your lap, entrust them into the fold of your sari, and then go. Sakhu!" Mother began to weep.

"अक्का! हे काय वेड्यासारखे. मी आल्ये आहे. आता बरी होशील हो. तुला बरे वाटू दे; मग तुला व पुरुषोत्तमला मी घेऊन जाईन. आता मला नोकरी लागली आहे." मावशी म्हणाली.

"Akka! Why talk so, like someone out of her senses. I've come now. You'll get well now, you will. Let yourself get better, and then I'll take you and Purushottam away with me. I have a job now." Mavshi said.

"नको हो आता कोठे येणे-जाणे. आता फक्त देवाकडे जाऊ दे. या मठीतच कुडी पडू दे. मी आग्रह करकरून झोपडी बांधविली. ही स्वतंत्र झोपडी बांधविली. येथेच, माझ्या राजवाड्यातच देह पडू दे. त्यांच्या मांडीवर, तू जवळ असता, मरण येऊ दे. माय मरो व मावशी जगो, असे म्हणतात, ते खरे ठरो. सखू! तुला ना मूल, ना बाळ. तुझा संसार देवाने आटपला; जणू माझ्या मुलांसाठीच तुला त्याने निर्माण केले. माझ्या मुलांचे सारे तू कर. तूच त्यांची आई हो!" आई बोलत होती.

"No, no more going anywhere now. Let me go only to God now. Let this body fall right here in this hut. It was I who insisted, who had this hut built — this house of my own, built by my own will. Let my body fall right here, in this palace of mine. Let death come to me on his lap, with you close by. They say, let the mother die but let the aunt live — let that saying come true. Sakhu! You have no child, no little one of your own. God brought your household to its end early — as though He made you for the sake of my children alone. Do everything for my children. Be their mother now, you yourself!" Mother went on speaking.

"अक्का! हे काय असे? बोलू नकोस. बोलण्याने त्रास होतो. जरा पड. मी थोपटते हं." असे म्हणून मावशीने बरोबरचे ब्लअँकेट आईच्या अंगावर घातले. चौघडी व गोधडी याशिवाय तिला काही माहीत नव्हते.

"Akka! Why talk like this? Don't speak. Speaking tires you out. Lie down a little. I'll pat you to sleep." So saying, Mavshi laid the blanket she had brought over Mother. Besides a folded quilt and a patched cotton coverlet, she had never known any such thing as a blanket.

मावशी आईला खरोखरच थोपटीत बसली. गंगा व यमुना यांचे पावित्र्य तेथे होते. उषा आणि निशा यांच्या भेटीचे गांभीर्य होते.

Mavshi sat there truly patting Mother to sleep. The purity of the Ganga and the Yamuna was present there. There was the solemnity of the meeting of Dawn and Night.