भूतदया

Compassion for Living Creatures

"राम ! तो दिवा बाजूला कर. माझ्या डोळयांवर उजेड नको.' श्याम म्हणाला.

'Ram! Move that lamp aside. I don't want the light in my eyes,' Shyam said.

आज बाहेर जरा पाऊस पडत होता. गार वारा वाहत होता. म्हणून मंडळी आतच बसली होती. रोज आकाशाच्या खालीच प्रार्थना व हे कथाप्रवचन होई! श्यामला दिव्याचा त्रास होत असे. राम दिवा बाजूस करू लागला; परंतु भिका कसचा ऐकतो! 'इथे दिवा असला, म्हणजे तुमच्या तोंडावरचे हावभाव आम्हांला दिसतात. कानांनी ऐकतो व डोळयांनी बघतो. तुमच्या शब्दांचा परिणाम होतो. त्याचप्रमाणे तुमच्या तोंडावरच्या आविर्भावाचाही होतो. केवळ ऐकण्याने काम होत असते, तर नाटक अंधारातही करता आले असते.' भिका म्हणाला.

Today it was raining a little outside. A cool wind was blowing. So everyone was sitting indoors. Ordinarily the prayer and this story-telling took place right under the open sky! The lamp bothered Shyam. Ram began to move the lamp aside; but would Bhika listen to any of it! 'If the lamp is here, we can see the expressions on your face. We listen with our ears and watch with our eyes. Your words have their effect, and so does the expression on your face. If merely listening were enough, plays could be performed in the dark too,' Bhika said.

'मी काही नाटक नाही करीत; माझ्या हृदयातील बोल तुम्हांला सांगत आहे.' श्याम म्हणाला.

'I am not performing any play; I am telling you the words of my own heart,' Shyam said.

'आम्ही नाटक नाही म्हणत. परंतु तुमच्या तोंडाकडेही पाहण्याने परिणाम होतो. रामतीर्थ जपानात बोलत, ते इंग्रजीत बोलत; परंतु इंग्रजी न जाणणारेही जपानी लोक व्याख्यान ऐकावयास जात. रामतीर्थांच्या तोंडावरचे हावभाव जणू त्यांना सर्व समजावून देत.' नामदेव म्हणाला.

'We're not saying it's a play. But looking at your face too has its effect. Ramtirtha used to speak in Japan — he spoke in English; yet even Japanese people who knew no English would go to hear his lectures. The expressions on Ramtirtha's face made everything understood to them, as it were,' Namdev said.

'बरे असू दे दिवा. तुम्हाला ज्यात आनंद, त्यातच मला,' असे म्हणून श्यामने गोष्टीस सुरूवात केली:

'All right, let the lamp be. Whatever brings you joy brings joy to me too,' Shyam said, and began the story:

एके दिवशी लहानपणी आम्ही अंगणात खेळत होतो. तुळशीचे अंगण भले मोठे लांब व रुंद होते. तुळशीच्या अंगणात एक उंचच उंच बेहेळयाचे झाड होते. एकाएकी टप् असा आवाज झाला. मी व माझा धाकटा भाऊ कसला आवाज झाला, ते पाहू लागलो. काहीतरी पडले होते खास. आम्ही सर्वत्र शोधू लागलो. शोधता शोधता झाडावरून पडलेले एक पाखराचे लहानसे पिल्लू आढळले. त्याची छाती धडपडत होती. फारच उंचावरून ते पडले होते. त्याची फारच दुर्दशा झाली होती. लोळागोळा झाला होता. अजून त्याला नीट पंख फुटले नव्हते. डोळेसुध्दा ते नीट उघडीत नव्हते. लोहाराचा भाता जसा हलत असतो, त्याप्रमाणे त्याचे सारे अंग एक सारखे हलत होते, खालीवर होत होते. त्याला जरा हात लावताच ते आपली सगळी मान पुढे करी व ची ची असे केविलवाणे ओरडे. या पिलाला मी घरात उचलून घेऊन न्यावयाचे ठरविले. त्याला एका फडक्यात घेऊन आम्ही घरात गेलो. मी व माझा लहान भाऊ दोघे होतो. मी कापूस घालून त्यावर त्या पिलास ठेविले. आम्हीही लहान होतो. आम्ही तरी काय करणार? बालबुध्दीला जे जे सुचेल, ते ते करू लागलो. त्या पिलाला दाणापाणी देऊ लागलो. तांदळाच्या बारीक कण्या आणून त्याच्या चोचीत घालू लागलो व झारीने त्याच्या चोचीत पाण्याचे थेंब घालू लागलो. त्याला पिलाला खाता येत होते, की नाही, त्या आमच्या काळजीनेच, आमच्या चोचीत पाणी घातल्यानेच, दाणे घातल्यानेच तर ते मरणार नाही ना याचा आम्ही विचारच केला नाही.

One day, when we were small, we were playing in the yard. The tulsi-yard was very long and broad. In the tulsi-yard there stood a very tall beheda tree. Suddenly there came a sound — thud. My younger brother and I went to see what had made the sound. Something had certainly fallen. We began searching all around. As we searched, we found a little bird's fledgling that had fallen from the tree. Its little chest was heaving. It had fallen from a great height. It was in a terrible state, all crumpled up. It had not yet grown proper feathers. It could not even open its eyes properly. Its whole body kept shaking steadily, rising and falling, like the bellows of a blacksmith. The moment we touched it, it would stretch its whole neck forward and cry out pitifully, chee-chee. I decided to carry this fledgling into the house. We took it up in a piece of cloth and went inside. There were just the two of us, my younger brother and I. I put down cotton and laid the fledgling on it. We too were small children. What could we possibly do? We began doing whatever occurred to our childish minds. We began giving the fledgling grain and water. We fetched fine broken rice-grains and put them into its beak, and with a small watering-can we dripped drops of water into its beak. Whether the fledgling could even eat or not, whether our very anxiety, our very act of putting water and grain into its beak, might itself kill it — we never even thought of that.

या जगात नुसते प्रेम, केवळ दया असूनच भागत नाही. जीवन सुंदर व यशस्वी करण्यास तीन गुणांची जरूरी असते. पहिली गोष्ट म्हणजे प्रेम पाहिजे. दुसरी गोष्ट म्हणजे ज्ञान आणि तिसरी गोष्ट म्हणजे शक्ती. प्रेम, ज्ञान व बळ या तिन्ही गोष्टी ज्याच्याजवळ आहेत, त्याला जगात कृतार्थ होता येईल. प्रेमहीन ज्ञान तेही व्यर्थ; ज्ञानहीन प्रेम तेही फुकट; प्रेमज्ञानहीन शक्ति व शक्तिहीन प्रेम व ज्ञान तीही व्यर्थच. माझ्या अंगात शक्ती असली; परंतु दुस-यावर प्रेम नसेल, तर त्या शक्तीचा दुरूपयोग व्हावयाचा. मजजवळ ज्ञान आहे; परंतु दुस-यावर प्रेम नसेल, तर त्या ज्ञानाचा फायदा मी दुस-यास देणार नाही आणि प्रेम असून ज्ञान नसेल, तर ते प्रेमही अपाय करील. एखाद्या आईचे मुलावर प्रेम आहे; परंतु त्या मुलांची आजारीपणात कशी शुश्रूषा करावी, याचे ज्ञान जर तिला नसेल, तर त्या आंधळया प्रेमाने जे खावयास देऊ नये, तेही ती देईल आणि तिच्या प्रेमानेच बाळ मरून जाईल! समजा, आईजवळ प्रेम आहे, ज्ञानही आहे; परंतु ती जर स्वत: अशक्त व पंगू असेल तरीही तिच्या प्रेमाचा व ज्ञानाचा फायदा मिळणार नाही. प्रेम, ज्ञान व शक्ती यांचा विकास जीवनात हवा, प्रेम म्हणजे हृदयाचा विकास; ज्ञान म्हणजे बुध्दीचा विकास व शक्ती म्हणजे शरीराचा विकास. शरीर, मन व बुध्दी या तिहींची वाढ जीवनात हवी.

In this world, mere love, mere compassion alone is not enough. To make life beautiful and successful, three qualities are needed. The first is love. The second is knowledge. And the third is strength. Whoever possesses all three of these — love, knowledge, and strength — can achieve fulfillment in this world. Knowledge without love is useless too; love without knowledge is wasted too; strength without love and knowledge, and love and knowledge without strength, are equally useless. If I have strength in my body but no love for others, that strength will only be misused. I may have knowledge, but if I have no love for others, I will not give others the benefit of that knowledge; and if I have love but no knowledge, that very love will do harm. A mother may love her child, but if she does not know how to nurse it when it is ill, then out of blind love she may give it things it should not eat, and her very love will end up killing the child! Suppose the mother has both love and knowledge, but is herself weak and disabled — even then, the benefit of her love and knowledge will not reach the child. Life needs the development of love, knowledge, and strength together. Love is the development of the heart; knowledge is the development of the intellect; and strength is the development of the body. The growth of body, mind, and intellect together — this is what life needs.

आम्ही त्या पिलावर प्रेम करीत होतो. परंतु आम्हांला ज्ञान नव्हते. त्याच्या चोचीत पीठ, कण्या, नाना पदार्थ भरले व सारखे पाणी ओतले! गरीब बिचारे! आमच्या अडाणी प्रेमानेच ते बेजार होत होते. त्याने शेवटी मान टाकली ! मी त्याला म्हटले, 'आम्ही तुला पिंज-यात कोंडून नाही हो ठेवणार! तू बरा हो व आपल्या आईकडे उडून जा. आम्ही दुष्ट नाही हो, तुझ्या आईसाठी तरी नको, रे मरू! ती केविलवाणी ओरडत असेल. घिरटया घालीत असेल.'

We loved that fledgling, but we had no knowledge. We filled its beak with flour, broken rice, all sorts of things, and kept pouring water into it! Poor helpless creature! It was our very ignorant love that was tormenting it. In the end it let its head droop! I said to it, 'We are not going to shut you up in a cage! Get well, and fly back to your mother. We are not cruel — please don't die, if only for your mother's sake! She must be crying pitifully somewhere. She must be circling about looking for you.'

आमच्या बोलण्याकडे त्या पिलाचे लक्ष नव्हते. मी आईला म्हटले, 'आई! हे पिलू बघ ग कसे करते आहे! अगदी मान वर करीत नाही. त्याला काय खावयास देऊ?'

The fledgling paid no attention to our words. I said to Mother, 'Mother! Look at this fledgling, see what it's doing! It won't even lift its head. What should I give it to eat?'

आई बाहेर आली. तिने पिलाला प्रेमळपणे हातात घेतले व म्हणाली, 'श्याम! हे जगणार नाही, हो. त्याला सुखाने मरू दे. त्याला एकसारखे हात लावू नका. त्याला वेदना होतात. फारच उंचावरून पडले; गरीब बिचारे!' असे म्हणून आईने ते पिलू खाली कापसावर ठेविले व ती घरात कामकाज करावयास निघून गेली. आम्ही त्या पिलाकडे पाहत होतो. शेवटी चोच वासून ते मरून पडले. गेले, त्याचे प्राण गेले! त्याचे आईबाप, भाऊबंद कोणी त्याच्याजवळ नव्हते. आम्हांला फार वाईट वाटले. त्याला नीट पुरावयाचे, असे आम्ही ठरविले.

Mother came out. She took the fledgling tenderly in her hands and said, 'Shyam! This one is not going to live. Let it die in peace. Don't keep touching it again and again. It is in pain. It fell from a very great height, poor thing!' Saying this, Mother laid the fledgling back down on the cotton and went off inside to attend to her housework. We kept watching the fledgling. At last it opened its beak wide and died. It was gone, its life was gone! Its parents, its kin, none of them were near it. We felt very sad. We decided we would bury it properly.

आईला जाऊन विचारले, 'आई! या पिलाला आम्ही कोठे पुरू? चांगलीशी जागा सांग. आई म्हणाली, 'त्या शेवंतीजवळ किंवा त्या मोग-याजवळ पुरा. शेवंतीच्या झाडाला सुंदर फुले येतील, मोग-याची फुले अधिकच तजेलदार दिसतील. कारण तुम्ही त्या पिलाला प्रेम दिले आहे. ते प्रेम ते पिलू विसरणार नाही. त्या फुलांत तुमच्यासाठी ते येईल व तुम्हांला गोड वास देईल.'

We went and asked Mother, 'Mother! Where should we bury this fledgling? Tell us a good spot.' Mother said, 'Bury it near that sevanti plant, or near that mogra. The sevanti plant will bear beautiful flowers, and the mogra flowers will look even more fresh and lovely. Because you have given that fledgling love, that love the fledgling will not forget. It will come to you in those flowers, and give you their sweet fragrance.'

मी म्हटले, 'त्या सोनसाखळीच्या गोष्टीसारखं, होय ना? सोनसाखळीस तिच्या आईने मारून पुरले, त्यावर डाळिंबाचे झाड लाविले; परंतु सोनसाखळी बापाला भेटावयाला डाळिंबात आली. तसेच हे पिलू येईल, हो ना? मग शेवंतीची फुले किती छान दिसतील? फारच वास येईल, नाही का ग आई?'

I said, 'Just like the story of Sonasakhali, isn't it? Sonasakhali's own mother killed her and buried her, and a pomegranate tree was planted over her; but Sonasakhali came in the pomegranate to meet her father. This fledgling will come the same way, won't it? Then how lovely the sevanti flowers will look! They'll smell so sweet, won't they, Mother?'

आई म्हणाली, 'जा लौकर पुरा त्याला. मेलेले फार वेळ ठेवू नये.'

Mother said, 'Go and bury it quickly. One should not keep the dead lying about for long.'

'त्याला गुंडाळावयास आम्हाला चांगलेसे फडके दे ना.' मी म्हटले. आईची एक जुनी फाटकी जरीची चोळी होती. त्या चोळीचा एक तुकडा आईने फाडून दिला. त्या रेशमी कापडात त्या पिलाला आम्ही घेतले. जेथे फुलझाडे होती, तेथे गेलो. शेवंती व मोगरे त्यांच्यामध्ये त्याच्यासाठी खळगी खणू लागलो. आमच्या डोळयांतून पाणी गळत होते. अश्रूंनी जमीन पवित्र होत होती खळगी खणली त्या खळगीत फुले घातली. त्या फुलांवर त्या पिलाचा देह त्या वस्त्रात गुंडाळून ठेविला; परंतु त्यावर माती ढकलवेना! लोण्याहून मऊ अशा त्या सुंदर चिमुकल्या देहावर माती लोटवेना. शेवटी डोळे मिटून माती लोटली. मांजराने खळगी उकरू नये, म्हणून वरती सुंदरसा दगड ठेविला व आम्ही घरी आलो. माजघरात बाजूला बसलो व रडत होतो.

'Give us a nice piece of cloth to wrap it in,' I said. Mother had an old, torn, brocaded blouse. Mother tore off a piece of that blouse and gave it to us. We wrapped the fledgling in that silk cloth. We went to where the flowering plants were. Among the sevanti and the mogra we began digging a little pit for it. Tears were flowing from our eyes. The earth was being made sacred by our tears. We dug the pit and put flowers into it. Upon those flowers we laid the fledgling's body, wrapped in that cloth; but we could not bring ourselves to push the earth over it! We could not bring ourselves to heap earth on that soft, lovely little body, softer than butter. At last, closing our eyes, we pushed the earth over it. So that no cat should dig up the little grave, we placed a nice stone on top, and came back home. We sat down in a corner of the inner room and wept.

'का, रे बाजूला बसलास?' आईने विचारले.

'Why are you sitting off in the corner?' Mother asked.

'आई! मी त्या पाखराचे सुतक धरणार आहे!' मी म्हटले.

'Mother! I am going to observe mourning-impurity for that bird!' I said.

आई हसली व म्हणाली, 'अरे वेडया, सुतक नको हो धरावयाला.'

Mother laughed and said, 'You silly boy, there's no need to observe sutak for it.'

मी म्हटले, 'आपल्या घरातले कोणी मेले म्हणजे आपण धरतो, ते?'

I said, 'Don't we observe it whenever someone in our own house dies?'

आई म्हणाली, 'माणूस कोणत्या तरी रोगाने मरतो, यासाठी त्याच्या जवळ असणा-या मंडळींनी इतरांपासून काही दिवस दूर राहणे बरे; म्हणजे साथीचे रोग असतात, त्यांचे जंतू फैलावत नाहीत. म्हणून सुतक पाळीत असतात. त्या पाखराला का रोग होता! बिचारे वरून खाली पडले व प्राणास मुकले!'

Mother said, 'A person dies of some disease or other, and that is why those close to him do well to keep apart from others for some days — because there are epidemic diseases, and their germs must not be allowed to spread. That is why sutak is observed. Did that bird have any disease? The poor thing simply fell from above and lost its life!'

आईचे शब्द ऐकून मला आश्चर्य वाटले. 'आई ! तुला कोणी हे सांगितले?' मी विचारले.

I was astonished to hear Mother's words. 'Mother! Who told you all this?' I asked.

आई म्हणाली, 'मागे एकदा ओटीवर ते कोण गृहस्थ आले होते, ते नव्हते का बोलत? मी ऐकले होते व ते मला खरे वाटले. जा, हातपाय धुऊन ये, म्हणजे झाले. वाईट नको वाटून घेऊ. तुम्ही त्याला प्रेम दिलेत, चांगले केलेत. देवही तुमच्यावर प्रेम करील. तुम्ही कधी आजारी पडलात व तुमची आई जवळ नसली, तरी दुस-या मित्रास उभे करील. देवाच्या लेकरास, कीड-मुंगी, पशुपक्षी, यांना जे द्याल, ते शतपटीने वाढवून देवबाप्पा आणून देत असतो. पेरलेला एक दाणा भरलेले कणीस घेऊन येतो. श्याम! तुम्ही पाखरावर प्रेम केलेत, तसे पुढे एकमेकांवर करा. नाहीतर पशुपक्ष्यांवर प्रेम कराल; परंतु आपल्याच भावांना पाण्यात पाहाल. तसे नका हो करू. तुम्ही सारी भावंडे एकमेकांना कधी विसरू नका. तुमची एकच बहीण आहे, तिला कधी अंतर देऊ नका; तिला भरपूर प्रेम द्या.'

Mother said, 'Wasn't there some gentleman who came and sat on the veranda once, and wasn't he saying just this? I heard it, and it seemed true to me. Go, wash your hands and feet, that will do. Don't feel bad about it. You gave that creature love, you did a good thing. God too will love you for it. If ever you fall ill and your mother is not near you, He will make some other friend stand by you. Whatever you give to God's little creatures — the ants, the insects, the beasts and birds — God multiplies it a hundredfold and gives it back to you. A single seed sown returns as a full, laden ear of grain. Shyam! You showed love to a bird; go on and show the same love to one another later in life too. Otherwise you may love beasts and birds, and yet look upon your own brothers as enemies. Don't ever do that. All of you brothers must never forget one another. You have only one sister — never let her feel neglected; give her your love in full measure.'

आई हे सांगत असता गहिवरून आली होती. माझ्या वडिलांजवळ त्यांचे भाऊ कसे वागले, हे का तिच्या डोळयांसमोर होते? का ती नेहमी आजारी असे, तरी तिच्या भावांनी तिला हवापालट करावयास कधी नेले नाही, म्हणून तिला वाईट वाटत होते? तिच्या भावना काही असोत; परंतु ती बोलली ते सत्य होते. मुंग्यांना साखर घालतात; परंतु माणसांच्या मुंडया मुरगळतात! मांजरे, पोपट यांवर प्रेम करतात; परंतु शेजारच्या भावावर, मनुष्यावर प्रेम करीत नाहीत, हे आपण पाहत नाही का?

As Mother said this, her voice had grown choked with feeling. Was she thinking of how my father's brothers had treated him? Or was she thinking that although she herself was always unwell, her own brothers had never once taken her anywhere for a change of air, and that this was why she felt so sad? Whatever her own feelings may have been, what she said was true. We feed sugar to ants, but we wring the necks of our fellow men! We love cats and parrots, but do we not see that we do not love our own neighbor, our own brother, a fellow human being?