रात्र अठ्ठाविसावी : सांब सदाशिव पाऊस दे

Twenty-eighth Night: Shambhu Sadashiva, Send Rain

त्या वर्षी पाऊस आधी चांगला पडला; परंतु मागून पडेना. लावणी झाली होती; परंतु पुढे शेतातील चिखल वाळून गेला. खाचरातील पाणी नाहीसे झाले. माळावरील गवत सुकून जाऊ लागले. लोकांना काळजी वाटू लागली. शेतकरी आकाशाकडे आशेने बघत होता. कोठे काळा डाग दिसतो का, पाहत होता. पाऊस हा आधार आहे. पावसामुळे जग चालले आहे. पाऊस नाही तर काही नाही. जीवनाला पाणी पाहिजे. पाण्याला शब्दच मुळी 'जीवन' हा आम्ही योजला आहे. मला संस्कृत भाषेचा कधी कधी फार मोठेपणा वाटतो. पृथ्वीला, पाण्याला वगैरे जे शब्द आहेत, त्यांत केवढे काव्य आहे. पृथ्वीला 'क्षमा' हा शब्द ज्याने योजला, तो केवढा थोर कवी असेल! तसेच पाण्याला 'जीवन' हा शब्द ज्याने लावला, त्याचेही हृदय किती मोठे असेल! पाण्याला किती गोड गोड नावे आम्ही दिली आहेत! पाण्याला अमृत, पय, जीवन, अशी सुंदर नावे ज्यांनी दिली त्या पूर्वजांचे मला कौतुक वाटते. पाण्याला अमृत नाही म्हणावयाचे तर कशाला? कोमेजलेल्या फुलांवर थोडे पाणी शिंडा, वाळलेल्या झाडाला पाणी घाला, सुकलेल्या गवतावर चार दवाचे थेंब पडू देत. म्हणजे पाहा कशी जीवनाला टवटवी तेथे येते ती. मरणालाही जीवन देणारे म्हणजे पाणीच होय. थोडे पाणी प्या, लगेच थकवा दूर होतो, हुशारी येते. पाण्याला वैदिक ऋषींनी माता म्हटले आहे. आई मुलाला दूध देते. परंतु दुधाहूनही पाणी थोर आहे. पाणी नेहमी पाहिजे. पाण्याचा रस जन्मल्यापासून मरेपावेतो पाहिजे. प्रेम करणाऱ्या आयांप्रमाणे हे पाणी आहे, असे ऋषी म्हणतो. पाण्यात जीवनशक्ती आहे, तशी कशात आहे? पाण्याचा महिमा कोण वर्णन करील? पुन्हा निरुपाधी! ज्याला रंग नाही, गंध नाही, आकार नाही. जो रंग द्याल, जो आकार द्याल, तसे ते पाणी आहे. पाणी म्हणजे भगवंताचे रूप आहे.

That year the rains came down well at first; but afterward they would not come. Transplanting had been done; but then the mud in the fields dried out. The water in the paddy-beds vanished. The grass on the uplands began to wither. People grew anxious. The farmer looked up at the sky with hope, watching to see whether some dark patch might appear anywhere. Rain is our support. It is by rain that the world goes on. Without rain, there is nothing. Life needs water. It is for water that we ourselves coined the word 'jeevan' — 'life.' I am sometimes struck by the sheer greatness of the Sanskrit language. Think of the words we have for the earth, for water — what poetry lies within them! Whoever it was who gave the earth the name 'Kshama' — forgiveness — what a great poet he must have been! And whoever gave water the name 'jeevan' — life — how great his heart must have been too! What sweet, sweet names we have given to water! I marvel at those ancestors who gave water such beautiful names as amrit — nectar, paya, jeevan. What else should one call water but nectar? Sprinkle a little water on wilted flowers, water a withered tree, let a few drops of dew fall on parched grass — and see how freshness returns to life there. It is water alone that gives life even to what is dying. Drink a little water, and at once weariness lifts, and vigor returns. The Vedic seers called water a mother. A mother gives her child milk. But water is greater even than milk. Water is always needed. The taste of water is needed from birth to death. Water is like these loving mothers, the seer says. Where else is there such life-giving power as in water? Who can ever describe the full glory of water? And beyond that, how free of all attributes it is! It has no color, no smell, no shape of its own. Whatever color you give it, whatever shape you give it, that is what it becomes. Water is the very form of God.

त्या वर्षी पाणी पडेना, पीक वाढेना. अवर्षणाची चिन्हे दिसू लागली. अवर्षण जावे व वर्षाव व्हावा, म्हणून आमच्या गावात शंकराला कोंडण्याची जुनी पद्धत आहे. गावात शंकराचे देऊळ आहे. पाण्यात शंकराच्या पिंडीस बुडवावयाचे. सारा गाभारा पाण्याने भरून टाकावयाचा. भटजी रुद्र म्हणत असतात व काही लोक पाण्याचे हांडे भरभरून आणीत असतात व ओतीत असतात. सात दिवस अहोरात्र अभिषेक करावयाचा. सात दिवसच नाही, तर पाऊस पडेपर्यंत. गावात पाळ्या ठरतात. रुद्र कोणाकोणास म्हणता येतो, त्याची यादी होत असे व त्यांना वेळ वाटून ते देत. तसेच पाणी आणण्याच्याही पाळ्या लावीत.

That year the rains would not come, the crop would not grow. The signs of drought began to appear. To drive away the drought and bring down the rain, there is an old custom in our village of 'confining' Shankar. There is a temple to Shankar in the village. The Shiva-linga is submerged under water. The whole sanctum is filled brimful with water. The priests recite the Rudra, and some people keep bringing pot after pot of water and pouring it out. The abhishek — the pouring — goes on day and night for seven days. Not just seven days, either — until the rain actually falls. Turns are fixed in the village. A list is drawn up of who can recite the Rudra, and time is allotted and given to each; and turns for bringing water are likewise assigned.

शंकराच्या देवळात गर्दी होती. रुद्राचा गंभीर आवाज येत होता. रुद्रसूक्त फार गंभीर, तेजस्वी व उदात्त आहे. कवीच्या-त्या ऋषीच्या-डोळ्यांसमोर सर्व ब्रम्हांड आहे, असे वाटते. भराभरा सारी सृष्टी त्याच्या डोळ्यांसमोरून जात आहे, असे वाटते. सृष्टीतील माणसाच्या साऱ्या गरजा त्याच्या डोळ्यांसमोर आलेल्या आहेत. तो विश्वाशी जणू एकरूप झालेला आहे, असे वाटते. माझ्या वडिलांना रुद्र येत असे. त्यांची रात्री बारानंतर पाळी येत असे.

There was a crowd at Shankar's temple. The grave sound of the Rudra could be heard. The Rudra Sukta is a deeply solemn, radiant, and exalted hymn. It feels as though the whole universe lay spread before the poet's — that seer's — eyes. It feels as though the whole of creation is passing swiftly before his eyes. Every need of every creature in creation seems to stand present before his eyes. It feels as though he has become one with the universe itself. My father knew how to recite the Rudra. His turn usually fell after midnight.

आई मला म्हणाली, "जा ना रे देवळात. तू पाणी आणावयास नाही का लागत, जा."

Aai said to me, "Go on, won't you, to the temple? You too have to bring water, don't you? Go."

"मला नाही उचलणार हे हंडे. केवढाले हंडे व घागरी!" मी म्हटले.

"I can't lift those big pots. Such huge pots and jars!" I said.

"अरे, आपली लहान कळशी घेऊन जा. नाही तर तांब्या नेलास, तरी चालेल. विहिरीतून एकेक तांब्या बुडवून आणावा व देवावर ओतावा. गणपतीच्या विहिरीत उतरावयाचेही सोपे आहे. सरळ पायठण्या आहेत. जा, तो तांब्या घेऊन जा." आई म्हणाली.

"Take our own small kalashi then. Or even a tambya, a little copper pot, will do. Dip one tambya-full at a time from the well and pour it over the god. It's easy enough to climb down into Ganpati's well too — there are proper steps. Go on, take that tambya and go," Aai said.

"एवढासा तांब्या ग काय घेऊन जायचे? तू म्हणशील की, झारी नाही तर पंचपात्रीच घेऊन जा. लोक हसतील तेथे!" मी नाखुशीने म्हटले.

"What's the use of taking just that tiny tambya? Next you'll be telling me to take a jari, a little watering-can, or even a panchpatri! People will laugh at me there!" I said, unwilling.

"श्याम! कोणी हसणार नाही. उलट, तू मोठी घागर उचलू लागलास, तर मात्र लोक हसतील. आपल्या शक्तीबाहेर काम करू पाहणे तेही वाईट; परंतु आपल्याला जेवढे करता येईल, तेही न करणे व आळशासारखे बसणे तेही वाईट. हे साऱ्या गावाचे काम आहे. तुला रुद्र म्हणता येत नाही, तर नुसते पाणी घाल. या कामात तुझा भाग तू उचल. प्रत्येकाने हातभार लावला पाहिजे. कामचुकारपणा वाईट. गोवर्धन पर्वत कृष्णाने उचलला, तर सगळ्या गोपालांनी आपापल्या काठ्या लावल्या होत्या. या साऱ्यांची शक्ती सारखी का होती? तू उगीच वाचतोस मात्र. असले नुसते वाचून काय करायचे? सारी अक्कल शेणात जायची. त्या रामाच्या सेतूच्या वेळेचीही नाही का गोष्ट? मारुती, सुग्रीव, अंगद सारे मोठेमोठे वानर पर्वत आणीत होते. परंतु ती लहानशी खार. तिला वाटले, आपणही रामाच्या सेतूस मदत करावी. हा सेतू बांधणे पवित्र आहे. रावणाला दूर करणे हे सगळ्या जगाच्या हितासाठी होते. त्यामुळे साऱ्या जगाने त्या कामात भाग घेणे योग्य होते. ती लहानशी खारकुंडी वाळूत लोळे व वाळूचे कण जे तिच्या अंगाला चिकटत, तिच्या केसांत अडकत, ते सेतूजवळ आणून ती टाकी. तेथे जाऊन ती अंग झाडी व ते कण पडत. तिला शक्ती होती, त्याप्रमाणे ती काम करीत होती. तुला हंडा उचलत नसेल, तर कळशी घे. कळशीने दमलास, तर तांब्या आण. त्यानेही दमलास, तर फुलपात्र ने. जा श्याम? किती रे सांगायचे?" आई मला समजावून सांगत होती.

"Shyam! No one will laugh at you. On the contrary, if you tried to lift some great big pot, then people would laugh at you. Trying to do work beyond your own strength is bad too; but so is not doing what you can do, and sitting about idle like a sluggard. This is work for the whole village. If you can't recite the Rudra, then simply pour water. Do your part in this task. Everyone must lend a hand. Shirking is a bad thing. When Krishna lifted Govardhan mountain, all the cowherds too propped it up with their own little sticks. Was everyone's strength the same? And isn't there that story from the time of Rama's bridge as well? Maruti, Sugriva, Angad, and all the other great monkeys were carrying whole mountains. But there was a tiny squirrel too. She thought, let me too help build Rama's bridge. Building this bridge is a sacred act. Driving away Ravana was for the good of the whole world. So it was right that the whole world should take some part in that work. That tiny little squirrel would roll about in the sand, and whatever grains of sand stuck to her body, got caught in her fur, she would carry them to the bridge and drop them there. She would go there, shake herself, and the grains would fall. She worked to the measure of the strength she had. If you cannot lift a handa, take a kalashi. If the kalashi tires you, bring a tambya. If even that tires you, take a phulpatra, a little bowl. Go, Shyam. How many times must I tell you?" So Aai went on explaining to me.

शेवटी मी उठलो. लहानशी कळशी घेऊन देवळात गेलो. कितीतरी मुले पाणी नेत होती, शंकराला कोंडीत होती, पाण्यात बुडवीत होती. देवळात मंत्र चालले होते. पाणी ओतले जात होते. गंभीर देखावा होता. माझ्याहून लहान लहान मुले तांबे भरून पाणी नेत होती. मी त्यांच्यांत मिळालो. मला प्रथम लाज वाटत होती. एक भटजी मला म्हणाले, "श्याम, आज आलास वाटते? तू इंग्रजी शिकतोस, म्हणून लाज वाटत होती वाटते?" मी काही बोललो नाही. लहान मुले पाणी आणताना मंत्र म्हणत होती. वेदातील मंत्र नव्हेत, हो, संस्कृत नव्हेत, हो. त्यांचे मंत्र मराठीत होते.

At last I got up. I took a small kalashi and went to the temple. Any number of children were carrying water, confining Shankar, submerging him under water. Inside the temple the chanting went on. Water was being poured continuously. It was a solemn sight. Children even smaller than me were carrying tambyas full of water. I joined in among them. At first I felt ashamed. One priest said to me, "Ah, Shyam, come today, have you? You study English, so I suppose you felt too ashamed?" I said nothing. The small children, as they carried the water, were chanting their own mantras. Not Vedic mantras, mind you — not Sanskrit at all. Their mantras were in Marathi.

"सांब सदाशिव पाऊस दे

"Shambhu Sadashiva, send us rain,

शेते भाते पिकू दे

let the fields and gardens bear their grain,

पैशाने पायली विकू दे"

let the price of grain come down again"

हे त्यांचे मंत्र होते. पाऊस पडो, शेतभाते पिकोत, स्वस्ताई होवो, असे देवाजवळ ती मुले मागत होती. मला प्रथम लाज वाटत होती. संस्कृत रुद्र येत नव्हता व हे बालमंत्रही म्हणावयास लाज वाटत होती. परंतु त्या मुलांच्या उत्साहाने माझी लाज पळून गेली. मीही मोठमोठ्याने 'सांब सदाशिव पाऊस दे' म्हणू लागलो; मीही त्या मुलांत मिसळून गेलो. त्यांच्याबरोबर नाचू लागलो.

This was their mantra. Let the rain fall, let the crops grow, let there be plenty and cheap grain — this is what those children were asking of God. At first I felt ashamed. I didn't know the Sanskrit Rudra, and I felt ashamed even to recite these childish little rhymes. But the enthusiasm of those children chased my shame clean away. I too began chanting loudly, "Shambhu Sadashiva, send us rain"; I too mingled among those children. I began dancing along with them.

सामुदायिक कामात आपणांसही जे करता येईल, ते आपण निरलसपणे केले पाहिजे, त्यात लाज कशाची? मुंगीने मुंगीप्रमाणे काम करावे. हत्तीने हत्तीप्रमाणे.

In a communal task, whatever one is able to do, one must do without laziness or shame — what is there to be ashamed of in that? Let the ant do as the ant can do. Let the elephant do as the elephant can do.