श्यामचे पोहणे

Shyam Learns to Swim

कोकणामध्ये पावसाळयात विहिरी तुडुंब भरलेल्या असतात. हातानेसुध्दा पाणी घेता येते, इतक्या भरतात. पावसाळयामध्ये पोहण्याची कोकणात मौज असते. नवीन मुलांना या वेळेसच पोहावयास शिकवितात. नवशिक्याच्या कमरेला सुखड किंवा पिढले बांधतात व देतात त्याला विहिरीत ढकलून. विहिरीत पोहणारे असतातच. सहा सहा पुरूष खोल पाणी असले, तरी तळाशी जाऊन खर घेऊन येणारे अट्टी पोहणारे असतात. पाण्यात नाना प्रकारच्या कोलांटया उडया मारणारेही असतात. कोणी विहिरीत फुगडया खेळतात, कोणी परस्परांच्या पायांना पाय लावून उताणे होऊन, माना वर करून होडया करितात. नाना प्रकार करितात. माझे चुलते पट्टीचे पोहणारे होते. वडिलांना पोहता येत असे. परंतु मला मात्र पोहता येत नव्हते.

In the Konkan, during the monsoon, the wells fill right up to the brim — so full that one can draw water with one's bare hand. There is great fun to be had swimming in the Konkan during the rains. It is at just this time that new boys are taught to swim. A gourd-float or a small board is tied round the beginner's waist, and he is given a push into the well. There are always swimmers already in the well. Even where the water is six men deep, there are expert swimmers who go down to the bottom and bring up gravel. There are those who turn all sorts of somersaults in the water. Some play fugadi in the well, some lie on their backs with their feet touching each other's and make boats of themselves, raising their heads up — all sorts of games. My uncle was an expert swimmer. Father too could swim. But I could not swim at all.

दुसरे पोहत असले, म्हणजे मी मजा पाहावयास जात असे. परंतु स्वत: मात्र पाण्यात कधी गेलो नाही. मला फार भीती वाटे. आमच्या शेजारची लहान लहान मुलेही धडाधड उडया टाकीत. परंतु मी मात्र भित्री भागुबाई! 'ढकला रे श्यामला!' असे कोणी म्हटले, की मी तेथून पोबारा करीत असे.

When others were swimming, I would go and watch the fun. But I myself never once went into the water. I was terribly afraid of it. Even the little children in our neighborhood would leap in with a great splash. But I was a timid little coward! If anyone said, 'Push Shyam in!' I would make myself scarce from the spot.

माझी आई पुष्कळ वेळा म्हणे, 'अरे श्याम! पोहायला शीक. ती लहान लहान मुले पोहतात आणि तुला रे कसली भीती? तुला बुडू का देतील इतके सारे जण? उद्या रविवार आहे. उद्या पोहायला जा. तो वरवडेकरांचा बाळू, तो तुला शिकवील. नाहीतर भावोजींबरोबर जा. अरे उठल्याबसल्या आपल्याला विहिरीवर काम. येथे का पुण्यामुंबईचे नळ आहेत? पोहावयास येत असावे. कुसाताईची वेणी व अंबी, त्यासुध्दा शिकल्या पोहायला. तू बांगडया तरी भर! पण बांगडया भरणा-या मुलींहून सुध्दा तू भित्रा. उद्या जा पोहायला. त्या बाबूकडे सुखडी आहेत ठेवलेल्या. त्या बांध कमरेला वाटले तर. आणखी धोतर बांधून वर धरतील. उद्या जा हो.'

My mother often used to say, 'Shyam! Learn to swim. Those little children swim, and what are you so afraid of? Do you think so many people would let you drown? Tomorrow is Sunday. Go swimming tomorrow. That Balu, Varvadekar's boy, will teach you. Or else go along with your brother-in-law. Every other minute we need the well for something — do you think we have Pune or Mumbai taps here? One ought to know how to swim. Even Kusatai's daughters, Veni and Ambi, learned to swim. You can't even fill your own bangles! But you're more timid than the girls who fill their bangles. Go swimming tomorrow. That Babu has some gourd-floats put by. Tie one round your waist if you like. Or they'll tie a dhoti round you and hold you up from above. Go tomorrow, all right.'

मी काहीच बोललो नाही. रविवार उजाडला. मी कोठेतरी लपून बसायचे ठरविले. आज आई पोहावयास पाठविल्याशिवाय राहणार नाही, असे मी नक्की ओळखले होते. मी माळयावर लपून बसलो. आईच्या प्रथम ते लक्षात आले नाही. साधारण आठ वाजायची वेळ आली. शेजारचे वासू, भास्कर, बन्या, बापू आले.

I said nothing at all. Sunday dawned. I decided to go and hide somewhere. I was quite certain that today Mother would not rest until she had sent me off swimming. I went and hid up in the loft. At first Mother did not notice. It got to be about eight o'clock. The neighborhood boys, Vasu, Bhaskar, Banya, Bapu, arrived.

'श्यामची आई! श्याम येणार आहे ना आज पोहायला? ह्या पाहा सुखडी आणल्या आहेत.' बन्या म्हणाला.

'Shyam's mother! Shyam is coming swimming today, isn't he? Look, we've brought the gourd-floats,' Banya said.

'हो, येणार आहे; परंतु आहे कोठे तो? मला वाटले, की तुमच्याकडेच आहे. श्याम! अरे श्याम! कोठे बाहेर गेला की काय?' असे, म्हणून आई मला शोधू लागली. मी वरून सारी बोलणी ऐकत होतो.

'Yes, he's coming; but where is he? I thought he was over at your place. Shyam! Hey, Shyam! Has he gone off somewhere?' Mother began searching for me. I was up above, listening to it all.

मुले म्हणाली, 'तिकडे आमच्याकडे नाही बोवा आला. कोठे लपून तर नाही बसला? आम्ही वर पाहू का, श्यामची आई?

The boys said, 'He hasn't come to our place at all. Could he be hiding somewhere? Shall we look upstairs, Shyam's mother?'

आई म्हणाली, 'बघा बरे वर असला तर. त्याला उंदीर-घुशीसारखी लपण्याची सवयच आहे. त्या दिवशी असाच माच्याखाली लपून बसला होता; पण वरती जरा जपून जा हो. तो तक्ता एकदम वर उचलतो. अलगत पाय ठेवून जा.'

Mother said, 'Yes, look up there and see. He has this habit of hiding like a rat or a mongoose. That other day he was hiding just like this under the loft-shelf. But go up carefully — mind, that plank up there lifts up suddenly. Step lightly.'

मुले माळयावर येऊ लागली. आता मी सापडणार, असे वाटू लागले, मी बारीक बारीक होऊ लागलो. परंतु बेडकीला फुगून जसे बैल होता येणार नाही, त्याप्रमाणे बैलाला बारीक बेडकीही होता येणार नाही. मला असे वाटले, की भक्तिविजयात ज्ञानेश्वर एकदम लहान माशी होऊन तळयातून पाणी पिऊन आले, तसे मला जर लहान होता आले असते तर! भाताच्या कणग्याआड मी मांजरासारखा लपून बसलो होतो.

The boys began coming up into the loft. I felt certain now that I was going to be caught, and I began trying to make myself smaller and smaller. But just as a frog cannot puff itself up into a bull, a bull cannot squeeze itself down into a tiny frog either. It occurred to me that in the Bhaktivijay, Dnyaneshwar had once turned himself into a tiny fly and come back after drinking water from a pond — if only I too could become small like that! I sat hidden like a cat behind the rice-bins.

'नाही रे येथे, तो का येथे लपून बसेल अडचणीत?' एक जण म्हणाला.

'He's not here. Why would he hide himself in such a cramped spot?' said one boy.

'चला आपण जाऊ; उशीर होईल मागून.' दुसरा म्हणाला.

'Come on, let's go; we'll be late otherwise,' said another.

इतक्यात भास्कर म्हणाला, 'अरे, तो बघा त्या कणगीच्या पाठीमागे. श्यामच तो!' सारे पाहू लागले.

Just then Bhaskar said, 'Look, there he is, behind that rice-bin! That's Shyam!' Everyone looked.

'श्याम! चल ना रे, असा काय लपून बसतोस ?' सारे म्हणाले.

'Shyam! Come on now, why are you hiding like this?' everyone said.

'आहे ना वर? मला वाटलेच होते वरती लपला असेल म्हणून. घेऊन जा त्याला. नेल्याशिवाय राहू नका!' आई म्हणाली. ती मुले जवळ येऊन मला ओढू लागली. परंतु किती झाले तरी ती परक्यांची मुले. ती जोर थोडीच करणार. ती हळूहळू ओढीत होती व मी सर्व जोर लावीत होतो.

'So he's up there, is he? I just knew he'd be hiding up there. Bring him down. Don't leave without him!' Mother said. The boys came close and began pulling at me. But after all, they were other people's children — they were not going to use much force. They were pulling gently, and I was resisting with all my strength.

'श्यामची आई! तो काही येत नाही व हलत नाही.' मुले म्हणाली.

'Shyam's mother! He won't come, and he won't budge,' the boys said.

आईला राग आला व ती म्हणाली, 'बघू दे कसा येत नाही तो. कोठे आहे कार्टा-मीच येत्ये थांबा.' आई वर आली व रागाने माझा हात धरून तिने ओढिले. ती मला फरफटत ओढू लागली. तरी मी हटून बसतच होतो. एका हाताने आई ओढीत होती व दुस-या हाताने ती शिंपटीने मला मारू लागली. आई मुलांना म्हणाली.

Mother grew angry and said, 'Let's see how he doesn't come. Where's the rascal — I'm coming up myself, wait.' Mother came up, took hold of my hand angrily, and pulled. She began dragging me along by force. Still I kept resisting stubbornly. With one hand Mother pulled, and with the other she began beating me with a switch. Mother said to the boys.

'तुम्ही हात धरा व ओढा. मी पाठीमागून हाकलते व झोडपते चांगला! बघू कसा येत नाही तो!'

'You take hold of my hands and pull; I'll drive him from behind and thrash him well. Let's see how he won't come!'

मुले मला ओढू लागली व आई शिंपटीवर शिंपटी देऊ लागली. 'नको ग आई मारू! आई, आई मेलो!' मी ओरडू लागलो.

The boys began pulling me along, and Mother began landing switch after switch on me. 'Don't beat me, Mother! Mother, Mother, I'm dying!' I began howling.

'काही मरत नाहीस! ऊठ, तू उठून चालू लाग. आज मी सोडणार नाही तुला. पाण्यात चांगला दोन चार वेळा बुडवा रे याला. चांगले नाकात तोंडात पाणी जाऊ दे. ऊठ. अजून उठत नाहीस? लाज नाही वाटत, भिकारडया, लपून बसायला? त्या मुली आल्या बघ फजिती बघायला!' असे म्हणून आईने जोराने मारणे चालविले.

'You're not dying at all! Get up, get up and start walking. I won't let you off today. Duck him in the water good and proper a few times. Let plenty of water go up his nose and into his mouth. Get up. Still not getting up? Have you no shame, hiding like a good-for-nothing? Look, the girls have come to watch you make a fool of yourself!' Saying this, Mother went on beating me hard.

'जातो मी. नको मारू!' मी म्हटले.

'I'm going, I'm going! Don't beat me!' I said.

'नीघ तर. पुन्हा पळालास तर बघ. घरात घेणार नाही!' आई म्हणाली.

'Get moving, then. If you run off again, just see — I won't let you in the house!' Mother said.

'श्याम! अरे मी सुध्दा उडी मारते. परवा गोविंदकाकांनी मला खांद्यावर घेऊन उडी मारिली. मजा आली.' वेणू म्हणाली.

'Shyam! I jump in too, you know. The other day Govindkaka took me up on his shoulder and jumped in. It was such fun,' Venu said.

'सोडा रे त्याचा हात. तो येईल हो. श्याम! अरे, भीती नाही. एकदा उडी मारलीस, म्हणजे तुझा धीर आपोआपच चेपेल. मग आम्ही नको म्हटले, तरी तू आपण होऊन उडया मारशील. रडू नकोस.' बन्या म्हणाला.

'Let go of his hand. He'll come along on his own. Shyam! Listen, there's nothing to be afraid of. Once you've jumped in once, your courage will steady itself on its own. Then even if we tell you not to, you'll jump in of your own accord. Don't cry,' Banya said.

देवधरांच्या विहिरीवर वरवडेकरांचा बाळू व इतर तरूण होतेच. 'काय, आज आला का श्याम? ये रे. मी सुखडी नीट बांधतो, हो.' अस म्हणून बाळू वरवडेकराने माझ्या कमरेत सुखडी बांधल्या. विहिरीत खाली दोन चार जण चांगले पोहणारे होते. मी थरथर कापत होतो. 'हं, मार बघू नीट आता उडी.' बाळू म्हणाला.

At the Devdhar family's well, Varvadekar's Balu and some other young men were already there. 'Well, has Shyam come today? Come along. I'll tie the gourd-floats on properly, don't worry,' said Balu Varvadekar, and he tied the floats round my waist. Down in the well there were already a few good swimmers. I was trembling all over. 'Now then, jump in properly,' Balu said.

मी आता डोकवावे पुन्हा मागे यावे, पुढे होई, पुन्हा मागे. नाक धरी, पुन्हा सोडी. असे चालले होते.

I would peer over, then draw back again, step forward, then step back again. I would pinch my nose shut, then let go again. This went on and on.

'भित्रा! वेणू, तू मार उडी, म्हणजे श्याम मग मारील.' वेणूचा भाऊ म्हणाला. वेणूने परकराचा काचा करून उडी मारली. इतक्यात एकदम मला कुणीतरी आत लोटून दिले.

'What a coward! Venu, you jump in, and then Shyam will jump too,' Venu's brother said. Venu gathered up the front of her skirt and jumped in. Just at that moment, someone suddenly pushed me straight in from behind.

मी ओरडलो, 'मेलो-आई ग, मेलो.'

I screamed, 'I'm dying — Mother, oh, I'm dying!'

पाण्यातून वर आलो, घाबरलो. पाण्यातील मंडळींच्या गळयाला मी मिठी मारू लागलो. ते मिठी मारू देत ना.

I came up out of the water, terrified. I began clinging to the necks of the people in the water. They would not let me cling to them.

'आडवा हो अस्सा. पोट पाण्याला लाव व लांब हो. हात हलव.' मला पोहण्याचे धडे मिळू लागले.

'Lie flat, like this. Put your belly to the water and stretch out. Move your arms.' I began getting my first lessons in swimming.

बाळूनेही उडी घेतली व त्याने मला धरिले. माझ्या पोटाखाली हात घालून तो मला शिकवू लागला.

Balu too jumped in and took hold of me. Putting his hand under my belly, he began teaching me.

'घाबरू नकोस. घाबरलास म्हणजे लौकर दम लागतो. एकदम कडेला धरावयाला नको बघू आणि अगदी जवळ गेल्याशिवाय कडा धरू नये.' बाळू वस्तुपाठ देत होता.

'Don't be afraid. If you get frightened you'll run out of breath quickly. Don't grab at the edge all at once, and don't hold the edge unless you've come right up close to it,' Balu was giving me object lessons.

'आता फिरून उडी मार. चढ वर.' बन्या म्हणाला.

'Now jump in again. Climb up first,' Banya said.

मी पाय-या चढून वर आलो, नाक धरिले. पुढे मागे करीत होतो; परंतु शेवटी टाकली एकदाची उडी!

I climbed up the steps, pinched my nose. I kept going forward and back; but at last I did take the plunge!

'शाबास, रे श्याम! आता आलेच पोहणे भीती गेली की सारे आले.' बाळू म्हणाला. त्याने मला पाण्यात धरिले व आणखी शिकविले. 'आता आणखी एक उडी मार. म्हणजे आज पुरे.' सारी मुले म्हणाली.

'Well done, Shyam! You've as good as learned to swim now — once the fear is gone, everything comes,' Balu said. He held me in the water and taught me a little more. 'Now jump in one more time. That'll do for today,' all the boys said.

वर येऊन मी उडी टाकिली. बाळूने न धरिता थोडा पोहलो. माझ्या कमरेला सुखडी होत्या, म्हणून बुडण्याची भीती नव्हती. माझा धीर चेपला. पाण्याची भीती गेली. आम्ही सारे घरी जाण्यास निघालो. मुले माझ्याबरोबर मला पोचवावयाला आली.

I climbed up and jumped in. This time, without Balu holding me, I swam a little on my own. Because I had the floats tied round my waist, there was no fear of drowning. My courage steadied itself. My fear of the water was gone. We all set off for home. The boys came along to see me safely home.

बन्या म्हणाला, 'श्यामची आई! श्यामने आपण होऊन शेवटी उडी मारली. मुळी भ्यायला नाही आणि सुखडीवर थोडे थोडे त्याला पोहताही येऊ लागले. बाळूकाका म्हणाले, की 'श्याम लौकरच शिकेल चांगले पोहायला.'

Banya said, 'Shyam's mother! In the end Shyam jumped in all on his own. Not a bit afraid — and with the floats on, he's even started swimming a little.' Balukaka said, 'Shyam will learn to swim well very soon.'

'अरे, पाण्यात पडल्याशिवाय, नाकातोंडात पाणी गेल्याशिवाय भीती जात नाही. श्याम डोके चांगले पूस. ती शेंडी पूस.' आई म्हणाली. मुले निघून गेली, मी डोके पुसले. सुकी लंगोटी नेसलो. मी घरात जरा रागावून बसलो होतो. जेवणे वगैरे झाली. आई जेवावयास बसली होती. मी ओसरीवर होतो. इतक्यात 'श्याम' अशी आईने गोड हाक मारली. मी आईजवळ गेलो व म्हटले, 'काय?' आई म्हणाली, 'ती दह्याची कोंढी घे. आत दही आहे चाटून टाक. तुला आवडते ना?'

'The fear never leaves until one has fallen into the water, until water has gone up the nose and into the mouth. Shyam, dry your head well. Wipe that tuft of hair,' Mother said. The boys went off, and I dried my head. I put on a dry loincloth. I sat sulking a little on the veranda. The meal and everything else was finished. Mother sat down to eat. I was out on the veranda. Just then Mother called out to me, sweetly, 'Shyam!' I went to Mother and said, 'What?' Mother said, 'Take that pot of curds. There's curds inside — lick it clean. You like it, don't you?'

'मला नको जा, सकाळी मारमार मारिलेस आणि आता दही देतेस.' मी रडवेला होऊन म्हटले, 'हे बघ, माझ्या अंगावर अजून वळ आहेत. विहिरीतील इतक्या पाण्यात पोचलो, तरी ते गेले नाहीत. ते वळ अजून आहेत तोवर तरी दही नको देऊस. ते वळ मी इतक्या लवकर कसा विसरेन?'

'I don't want it, go away — this morning you beat and beat me, and now you're giving me curds,' I said, close to tears. 'Look, there are still welts on my body. Even after all that time in the well-water, they haven't gone. Those welts are still there. Don't give me curds while those welts are still there. How can I forget them so soon?'

आईचे डोळे भरून आले होते. ती तशीच उठली. तिच्याने भात गिळवेना. ती हात धुऊन आली. आई तशीच जेवण पुरे न होता उठली. हे पाहून मला वाईट वाटले. माझे बोलणे आईला लागले का, असे मनात आले. आईने तेलाची वाटी आणली व माझ्या वळांना ती लावू लागली. मी काही बोललो नाही. आई रडवेली होऊन म्हणाली, 'श्याम! तू भित्रा आहेस असे का जगाने तुला म्हणावे ? माझ्या श्यामला कोणी नावे ठेवू नयेत. श्यामला कोणी नाव ठेवू नये म्हणून मी त्याला मारिले. श्याम! तुझ्या आईला 'तुमची मुले भित्री आहेत', असे कोणी म्हटले, तर ते तुला आवडेल का? ते तुला खपेल का? तुझ्या आईचा अपमान तुला सहन होईल? माझ्या मुलांचा कोणी अपमान केला, तर ते मी सहन करणार नाही व माझा कोणी अपमान केला, तर माझ्या मुलांनी सहन करता कामा नये, असे असेल तरच मी त्यांची खरी आई व ते माझे खरे मुलगे. रागावू नको. चांगला धीट हो. ते दही खा व जा खेळ. आज निजू नको, हो. पोहून आल्यावर निजले तर लगेच सर्दी होते हो.'

Mother's eyes had filled with tears. She got up just as she was. She could not swallow her food. She got up, washed her hands, and came back. Mother rose without finishing her meal. Seeing this, I felt bad. It occurred to me — had my words hurt Mother? Mother brought the oil-cup and began rubbing oil into my welts. I said nothing. Mother, close to tears, said, 'Shyam! Should the world be allowed to call you a coward? No one should ever call my Shyam names. I beat you so that no one should ever call Shyam names. Shyam! If someone said to your mother, 'Your children are cowards' — would you like that? Could you bear it? Could you endure an insult to your mother? If anyone insults my children, I will not endure it, and if anyone insults me, my children must not endure it — only then am I truly their mother, and they are truly my sons. Don't be angry with me. Be brave now. Eat that curds and go and play. Don't sleep today, mind you. If you sleep right after swimming, you catch a cold at once.'

गडयांनो! माझ्या आईला धीट मुले हवी होती. भित्री नको होती.

Friends! My mother wanted brave children. She did not want cowards.