रात्र बाविसावी : आनंदाची दिवाळी

Twenty-second Night: A Joyful Diwali

दिवाळीचे दिवस जवळ जवळ येत होते. शाळांना सुट्टी झाली होती. मी दापोलीस जवळच शिकत होतो. त्यामुळे सुट्टी होताच घरी गेलो. मला व माझ्या धाकट्या भावांना एकेक नवीन सदरा वडिलांनी केला. परंतु त्यांच्या नेसूची धोतरे मात्र फार फाटली होती. आईने ती सतरांदा शिवली होती. सतरा ठिकाणी शिवली होती. ती आता इतकी विरली होती, की शिवणे कठीण झाले होते. आम्हां मुलांना त्यांनी नवीन कपडे केले; परंतु स्वतःला नवीन धोतरे घेतली नाहीत.

The days of Diwali were drawing near. Schools had closed for the holidays. I was studying nearby, at Dapoli, so as soon as the holidays began I went home. Father made new shirts for me and for my younger brothers, one each. But his own dhotis, the ones he wore, had become badly torn. Mother had mended them seventeen times over. She had patched them in seventeen places. They had worn so thin now that mending them had become difficult. He had new clothes made for us children; but he bought no new dhoti for himself.

आईला वाईट वाटत होते. परंतु ती काय करणार? तिच्याजवळ थोडेच पैसे होते? किती तरी दिवसांत तिला सुद्धा नवीन लुगडे मिळाले नव्हते. परंतु तिला स्वतःचे इतके वाईट वाटत नसे. परंतु वडिलांचे दैन्य पाहून तिचा जीव करपे. रोज फाटका भाग निऱ्यांमध्ये लपवून वडील वेळ मारून नेत असत.

Mother felt bad about it. But what could she do? She had so little money of her own. She herself had not had a new sari in ever so long. But she did not feel her own hardship so much. It was seeing Father's poverty that seared her heart. Every day, Father would hide the torn part of his dhoti within its folds and make do somehow.

मुंबई पुण्याकडे लोक दिवाळीत घरी येतात. दिवाळीच्या सुमारास बोटी सुरू होतात. समुद्र शांत असतो. मुंबईहून घरी येणारे लोक येताना फटाके, खेळणी वगैरे दिवाळीसाठी मुलांना घेऊन येतात. माझा मोठा भाऊ पुण्यास मामांकडे शिकत होता. तो काही येणार नव्हता. परंतु पुण्याहून कोणसे आमच्या गावी आले होते. त्यांच्या बरोबर पुण्याच्या मामांनी आईला भाऊबीजेचे तीन रुपये पाठविले होते. आमच्यासाठीही खाऊ पाठविला होता.

People from Bombay and Pune come home for Diwali. Steamers begin running around Diwali time. The sea is calm then. People coming home from Bombay bring firecrackers and toys and such things for the children, for Diwali. My elder brother was studying in Pune, at my uncle's. He would not be coming home. But someone from Pune had come to our village. Along with him, my uncle in Pune had sent Mother three rupees for Bhaubij. He had sent some sweets for us as well.

ते तीन रुपये पाहून आईला आनंद झाला. तिने सर्वांची खुशाली विचारली. रुपये देऊन तो गृहस्थ निघून गेला. आम्ही आईच्या भोवती जमा झालो. "मामीने खाऊ पाठविला. आम्हांला दे." आम्ही तिच्या पाठीस लागलो. जर्दाळू व पेपरमिंटच्या वड्या होत्या. आईने एकेक जर्दाळू व दोन दोन वड्या दिल्या. माझा धाकटा भाऊ 'दोन जर्दाळू पाहिजेत' म्हणून हट्ट धरून बसला. आई म्हणाली, "अरे, तो तुमच्यासाठीच आहे. आज का एकदम संपवावयाचा आहे? पुरवून खाल्लात, तर तुम्हांलाच बरेच दिवस पुरेल." तो म्हणाला, "तर मग आणखी एक वडी दे आणि ही बदलून दे. मला गुलाबी रंगाची दे." आईने त्याला वडी बदलून दिली व शिवाय आणखी एक दिली. आम्ही अंगणात खेळू लागलो. चिंध्यांचा देशी चेंडू केला होता व धबाधबी आम्ही खेळत होतो.

Seeing those three rupees, Mother was delighted. She asked after everyone's welfare. Having handed over the money, the gentleman took his leave. We gathered around Mother. “Mami sent sweets for us. Give them to us,” we pestered her. There were dried apricots and peppermint drops. Mother gave each of us one apricot and two drops each. My younger brother stubbornly insisted he wanted two apricots. Mother said, “These are for all of you. Do you have to finish them all today at once? If you're careful with them, they'll last you a good many days.” He said, “Well then, give me one more drop, and change this one. Give me a pink one.” Mother changed the drop for him and gave him one more besides. We went off to play in the courtyard. We had made a ball out of rags, and we were playing a rough game of catch.

आईने खाऊ फडताळात, मुंग्या न येतील, अशा व्यवस्थेने ठेवून दिला. थोड्या वेळाने तिने मला हाक मारली. मी घरात गेलो. आई म्हणाली, "श्याम, अमृतशेटजींकडे जाऊन नवीन धोतरजोड्यास काय पडते विचारून ये. त्यांच्यासाठी हवा आहे, म्हणून सांग. घरात आहेत का, म्हणून त्याने विचारले, तर गावाला गेले आहेत, उद्या येतील, असे सांग. चौकशी करून येण्याला मला सांगितले, म्हणून आलो, असे सांग. जा."

Mother put the sweets away in the cupboard, arranged so that the ants would not get at them. A little later she called out to me. I went inside. Mother said, “Shyam, go to Amritshetji's and find out what a new pair of dhotis costs. Tell him we need them. If he asks whether Father is home, tell him he has gone out of town, and will be back tomorrow. Say that Father asked you to come and find out. Go on.”

मी अमृतशेटजींच्या दुकानात गेलो. मोहन्या व बद्री त्यांचे मुलगे तेथे होते. मोहन्या मला म्हणाला, "काय, रे, श्याम, काय पाहिजे? चित्रे पाहिजे असतील, म्हणून आलास होय ना?"

I went to Amritshetji's shop. His sons Mohanya and Badri were there. Mohanya said to me, “What is it, Shyam? What do you need? Come to look at pictures, have you?”

मी त्याला म्हटले, "चित्रे देत नाहीस, मग कशाला मागू? मी तुझ्याजवळ कधी मागणार नाही. परंतु धोतराचा भाव विचारावयास मी आलो आहे."

I said to him, “You never give me any pictures, so why would I come asking for them? I'll never ask you for anything. I've come to ask the price of a dhoti.”

"कोणाला धोतरजोडा? तुला?" त्याने विचारले.

“Whose dhoti? For you?” he asked.

"नाही, भाऊंसाठी. चांगला लांब-रुंद हवा. पोत चांगले हवे. किंमत काय, ते विचारावयास मी आलो आहे. दोन-तीन नमुने दे. ते मी घरी दाखवून आणतो." असे मी सांगितले.

“No, for Father. It should be good, long and wide. The fabric should be good. I've come to ask the price. Give me two or three samples. I'll take them home to show.” So I told him.

मोहन्या मारवाड्याने दोन-तीन प्रकारचे धोतर दिले. अमृतशेट म्हणाले, "दाखवून लौकर आण हो, श्याम."

Mohanya the Marwadi gave me two or three kinds of dhoti. Amritshet said, “Bring them back quickly after showing them, Shyam.”

"आम्ही काही घरी ठेवणार नाही व ठेवले, तर पैसे देऊ." असे मी अभिमानाने म्हटले.

“We won't keep them at home for nothing; and if we do keep one, we'll pay for it.” I said proudly.

"तुझ्याजवळ भारी झालेत वाटते पैसे? बापाजवळ तर फद्या नाही!" अमृतशेट म्हणाले.

“You seem to have plenty of money, do you? Your father doesn't even have a farthing!” Amritshet said.

मला ते शब्द ऐकून वाईट वाटले. अमृतशेटांचे आम्हांला कर्ज होते, म्हणून ते तसे बोलले. स्वाभिमानाने जगू म्हणणाऱ्याने मरावे; परंतु कर्ज कधी काढू नये.

Hearing those words hurt me. We owed Amritshet money, which was why he spoke like that. Whoever wishes to live with self-respect should sooner die than ever fall into debt.

मी ते नमुने घेऊन घरी आलो व आईला दाखविले. त्यांतील एक आईने पसंत केला. किंमत बेताचीच होती. तीन, साडेतीन रुपये काही तरी होती. आईने मजजवळ पैसे दिले व म्हणाली, "हा घेऊन ये. बाकीचे परत कर." मी धोतरजोडे परत केले व एक विकत घेऊन आलो. आईने त्याची दोन पाने निरनिराळी फाडली व त्या प्रत्येकाला कुंकवाचे बोट लावून ठेवले.

I brought the samples home and showed them to Mother. She chose one of them. The price was reasonable — three rupees and a half, or something like that. Mother gave me the money and said, “Bring this one back, and return the rest.” I returned the other dhotis and came back having bought the one. Mother tore off two separate leaves from it and pressed a spot of kumkum on each.

वडील गावाहून परत आले, तरी त्यांना ही गोष्ट कळली नव्हती. दिवाळीच्या दिवशी पहाटे मंगल स्नाने झाल्यावर आई वडिलांना नवीन धोतर नेसावयास देणार होती. आम्ही मुले होतो, तरी ती गोष्ट आम्ही फोडली नाही. आईच्या कटात आम्ही तिची मुले सामील झालो होतो.

Even after Father returned from the village, he knew nothing of all this. On the morning of Diwali, after the ceremonial bath, Mother was going to give Father a new dhoti to wear. Though we were only children, we never gave away the secret. We, her children, had all joined in on Mother's little plot.

उद्याची दिवाळी. आम्ही टाकळ्याच्या शेंगा आणून त्यांतले इंद्रजव काढिले; ते वाटून आईने अंगाला लावण्यासाठी तयार करून ठहवले. पायाखाली नरकासुर म्हणून चिरडण्यासाठी कारिंटे आम्ही गोळा करून ठेवली. अंगण झाडून स्वच्छ केले. घाण दूर करणे म्हणजेच खरोखर नरकासुर मारणे. नरक हाच असुर आहे. नरक म्हणजे घाण. ह्या घाणीसारखा दुष्ट राक्षस कोण आहे? राक्षस शंभर माणसे खाईल; परंतु घाणीतून उत्पन्न होणारा रोगरूपी राक्षस हजारो लोकांना खातो, तरी तृप्त होत नाही. घाणीसारखा शत्रू नाही. पावसापाण्यात सर्वत्र घाण होते. विष्ठा, शेण सारे आजूबाजूला पडले असते. ही घाण दूर करावयाची, म्हणजे नरकासुराला मारणे होय आणि मोठी गंमत आहे. सत्यभामेने नरकासुराला मारले. ती कृष्णाला म्हणाली, "तुमच्याने हा मरणार नाही, याला शेवटी मीच मारीन." घाण दूर करून स्वच्छता निर्माण करणे यात स्त्रियांचा हातखंडा आहे. पुरुष घरात घाण करतात; परंतु बायका स्वच्छ ठेवतात. बायकांच्या बाहेरपणात पुरुषांच्या हातांत घर असते. ते धड केर काढणार नाहीत, चूल सारवणार नाहीत, शेण नीट लावणार नाहीत, भांडी घासणार नाहीत, दिवे पुसणार नाहीत! चार दिवसांत घर म्हणजे उकिरडा अशी स्थिती करून टाकतात. परंतु स्त्रिया अंग धुताच पुन्हा सारे आरशासारखे स्वच्छ करतात. नरकासुर सत्यभामाच मारील. घाण स्त्रियाच दूर करतील. परंतु अलिकडच्या स्त्रिया घरातील घाण रस्त्यात फेकतात! राक्षस रस्त्यात ठेवला, तरी तो वाईटच. घाण रस्त्यात फेकू नये. म्युनिसिपालिटीच्या पेट्या असतील, त्यांत जवळ जाऊन घाण टाकावी.

Tomorrow was Diwali. We gathered takla pods and picked out the indrajav seeds from them; Mother ground them up and kept them ready for rubbing on the body. We collected karinte fruits to crush underfoot as the demon Narakasura. We swept the courtyard clean. To clear away filth is truly to slay Narakasura. Naraka itself is the demon. Naraka means filth. What wicked demon is there like this filth? A rakshasa might devour a hundred men; but the demon of disease born of filth devours thousands upon thousands and is never satisfied. There is no enemy like filth. In the rains, filth gathers everywhere. Excrement and dung lie scattered all around. To clear this filth away is to slay Narakasura, and it is a fine thing indeed. Satyabhama slew Narakasura. She said to Krishna, 'You will not be able to kill him; in the end it is I who shall kill him.' Clearing away filth and creating cleanliness is women's special skill. Men make a mess of the house; but women keep it clean. During a woman's absence from home, the house is left in the men's hands. They will not sweep properly, will not plaster the hearth, will not lay the cow-dung wash properly, will not scrub the vessels, will not clean the lamps! Within a few days they will have turned the house into a rubbish heap. But the moment the women bathe and return, they set everything spotless as a mirror once more. Only Satyabhama can kill Narakasura. Only women can clear away filth. But nowadays women throw the household filth out into the street! Even if you keep the demon in the street, it remains a demon still. Filth should not be thrown into the street. If there are municipal bins, one should go and put the filth into them.

आम्ही सारे स्वच्छ करीत होतो. तुळशीचे वृंदावन आईने नवीन घातले. आईने पणत्या पुसून तयार केल्या. वाती तयार केल्या. सायंकाळी त्या ठिकठिकाणी आम्ही लावल्या. पहाटे लवकरच उठावयाचे, म्हणून आम्ही मुले लौकर झोपलो. आई मात्र बराच वेळ काम करीत होती. उटणी वगैरे तयार करीत होती.

We were all busy cleaning. Mother planted a new tulsi in the vrindavan. Mother wiped the little lamps clean and made them ready. She prepared the wicks. In the evening we lit them in their places. We children went to bed early, since we had to wake up before dawn. Mother, however, kept working a good while longer. She was preparing the fragrant utane paste and the like.

मोठ्या पहाटे उठून आईने बाहेरच्या चुल्यात विस्तव घातला. तिने स्वतः आपले न्हाणे आटोपले व मग आम्हां एकेकाला ती उठवू लागली. अंगाला उटणे, तेल चोळू लागली. आधी तेलाचे पाच ठिपके जमिनीवर काढून मग ती आमच्या अंगाला लावी. खूप पाणी आंघोळीला ती देत होती. वडीलही केव्हाच उठले होते. त्यांनी देवाच्या पूजेसाठी फुले आणून ठेवली. आमची स्नाने झाल्यावर ते आंघोळीस गेले.

Rising very early, Mother lit a fire in the outside hearth. She finished her own bath first, and then began waking each of us in turn. She rubbed utane paste and oil onto our bodies. First she would dab five spots of oil on the ground, and only then apply it to our bodies. She gave us plenty of water for our baths. Father too had risen long since. He had gathered flowers for the worship of the gods. Once we had bathed, he went to bathe himself.

आम्ही घरच्या देवाला नमस्कार केले व देवळातून सुद्धा जाऊन आलो. आईने वडिलांना आंघोळीस पाणी दिले. त्यांची आंघोळ झाली. जुना कद नेसून त्यांनी देवाची पूजा केली. देवांना थोडे वासाचे तेल त्यांनी लावले. आज देवांनासुद्धा कढत पाण्याची आंघोळ. रोज बिचारे थंड पाण्याच्या अभिषेकात कुडकुडायचे! परंतु आज त्यांना गरम पाणी. वडिलांनी देवांची पूजा केली. करंजी-अनारशांचा नैवेद्य होता. पहाट झाल्यापासून भुत्ये भिक्षेसाठी येत होते. अंबाबाईची गाणी म्हणत होते, पै-पैसा, पोहे, करंजी मागत होते व आम्ही त्यांना घालीत होतो. वडिलांनी आम्हांला हाक मारली व देवांचा नैवेद्य त्यांनी आम्हांला दिला. रोजचे सूर्याचे नमस्कार घालून ते देवळात गेले. देवळातून थोड्या वेळाने ते परत आले.

We bowed to the household gods and went to the temple as well. Mother gave Father water for his bath. He bathed. Wearing an old loincloth, he performed the worship of the gods. He applied a little scented oil to the images. Today even the gods had a hot-water bath. On ordinary days the poor things shivered through their cold-water abhisheka! But today they had warm water. Father worshipped the gods. There was an offering of karanji and anarsa sweets. Since before dawn, beggars had been coming for alms. They sang songs of Ambabai, asking for coins, poha, and karanji, and we kept giving to them. Father called us over and gave us the prasad from the gods' offering. Having said his daily prayers to the sun, he went to the temple. After a while he returned from the temple.

"माझे धोतर, ग, कुठे आहे आज? दिसत नाही ते." त्यांनी आईला विचारले.

“Where is my dhoti today? I don't see it.” he asked Mother.

"त्याची दोन अंगपुसणी केली. किती फाटले होते ते?" आई म्हणाली.

“I made it into two towels. It was so badly torn.” Mother said.

"अग, मग नेसू काय आज? आणखी महिनाभर ते गेले असते." ते म्हणाले.

“Then what am I to wear today? It would have lasted another month at least.” he said.

"त्याचा अंत तरी किती पाहावयाचा? ते धोतर धुताना मला रोज लाज वाटत होती व वाईट वाटत होते." आई म्हणाली.

“How much longer was it to be tested? Every day I washed that dhoti, ashamed and heartsick over it.” Mother said.

"अग, मला नेसायला सुद्धा वाटत होती. परंतु करायचे काय? लाज वाटली, म्हणून वरून काही पैसे पडत नाहीत." ते म्हणाले.

“I felt the same shame wearing it. But what was to be done? Shame doesn't bring money falling from the sky.” he said.

"हे धोतर नेसा आज." आईने धोतर पुढे केले.

“Wear this dhoti today.” Mother held it out to him.

"हे कोठले? कोणी आणले?" त्यांनी विचारले.

“Where did this come from? Who brought it?” he asked.

"अमृतशेठकडून मी आणविले." आई म्हणाली.

“I had it brought from Amritsheth's.” Mother said.

"अग, तो मला उधार देत नव्हता. मी त्याच्याजवळ मागितले का नाही? परंतु तो उधार देईना. 'माझी पूर्वीची बाकीच कशी वसूल होईल, हीच मला काळजी आहे. तुम्हांला उधार देऊन फसलो,' असे तो मला म्हणाला. तू घेऊन आलीस वाटते? का मोहन्याला बोलावून त्याला गळ घातलीस?" वडील चौकशी करू लागले.

“But he wouldn't give me credit. Didn't I ask him myself? He wouldn't extend credit. He told me, 'I'm only worried about how to recover what's already owed. I made a fool of myself giving you credit before.' Did you go and get it yourself? Or did you call Mohanya and coax him into it?” Father questioned her.

"मी ते विकत आणले आहे. श्यामने जाऊन आणले." आई म्हणाली.

“I bought it outright. Shyam went and got it.” Mother said.

"श्यामजवळ कोठले पैसे?" त्यांनी विचारले.

“Where would Shyam get money?” he asked.

"मी दिले." आई म्हणाली.

“I gave it to him.” Mother said.

"तुझ्याजवळ कोठले?" त्यांनी विचारले.

“And where did you get it?” he asked.

"पुण्याहून आप्पाने भाऊबीजेचे म्हणून त्या काळ्या कृष्णाबरोबर पाठविले." आईने सांगितले.

“Appa sent it from Pune, for Bhaubij, with that dark-skinned Krishna.” Mother told him.

"केव्हा आला काळा कृष्णा?" त्यांनी विचारले.

“When did this dark Krishna come?” he asked.

"झाले दोन दिवस." आई म्हणाली.

“Two days ago now.” Mother said.

"तुझे लुगडे फाटले आहे, त्याला ते झाले असते. तुझ्या भावाने पाठविलेली ओवाळणी-तुझा त्यावर हक्क. ते आम्हांला घ्यावयाचा हक्क नाही." भाऊ म्हणाले.

“Your own sari is torn — that money should have gone toward that. It was your brother's gift, the ovalani he sent you — the right to it is yours. We have no right to take it.” Father said.

"तुम्ही व मी निराळी का आहोत? इतकी वर्षे एके ठिकाणी संसार केला; सुखदुःखे पाहिली; नाना बरेवाईट अनुभव घेतले; अजून का आपण निराळी आहोत? माझे सारे तुमचेच आहे व तुमचे ते माझेच आहे. आहे तरी काय आपणांजवळ? तुम्ही नवीन धोतर नेसलात म्हणजे मीच नवीन लुगडे नेसल्यासारखे आहे. त्यातच माझा आनंद आहे. नेसा, मी त्याला कुंकवाचे बोट लावले आहे." आई म्हणाली.

“Are you and I two different people? So many years we've made a household together; we've seen good times and bad together; we've had every kind of experience, good and ill — are we still separate people, even now? All that is mine is yours, and all that is yours is mine. What do we really have that is only one or the other's? When you wear a new dhoti, it is as though I myself were wearing a new sari. My joy is in that alone. Wear it — I've already pressed a kumkum spot onto it.” Mother said.

"मी नवीन धोतर नेसावे व तुला नवीन लुगडे नसावे, याचे मला नाही का वाईट वाटणार? तुला आनंद होत आहे; परंतु मला दुःख होत आहे! तू आपल्याला आनंद मिळविलास आणि मला?" त्यांच्याने बोलवेना.

“That I should wear a new dhoti while you have no new sari — won't that make me feel bad? You are happy about it, but I am grieved! You have found your own happiness, but what of me?” He could not go on speaking.

"माझा आनंद तो तुमचाच आहे. तुम्हांला बाहेर चारचौघांत जावयाचे असते. गंगूअप्पांकडे आज सोंगट्या खेळायला बोलावतील, गेले पाहिजे. मला आज कोठे जायचे आहे बाहेर? पुढे सवड झाली, की आधी मला लुगडे घ्यावे. असे उगीच मनाला लावून घेऊन नये. आज दिवाळी; आज साऱ्यांनी हसायचे, आनंदात राहायचे, आम्हांला आनंद देण्यासाठी तरी आनंदी व्हा." आई म्हणाली.

“My happiness is your happiness. You are the one who has to go about among people. Gangu-appa may call you today to play dice, and you'll have to go. Where do I have to go today? Once there's a little more to spare, buy me a sari first of all. There's no need to brood over it like this. Today is Diwali; today everyone should laugh, everyone should be joyful — be joyful, if only to give us joy.” Mother said.

"तुझ्यासारखी जन्माची सोबतीण व अशी गोड व गुणी मुले असल्यावर मी का आनंदी होणार नाही? मी दरिद्री नसून श्रीमंतांहून श्रीमंत आहे. मग मी का हसणार नाही, का सुखी होणार नाही? आण ते धोतर." असे म्हणून आईच्या हातातून ते धोतर त्यांनी घेतले. ते ते नेसले व देवांना त्यांनी नमस्कार केला.

“With a lifelong companion like you, and such sweet and good children — why should I not be happy? I am no poor man; I am richer than the rich. Then why should I not laugh, why should I not be content? Give me that dhoti.” So saying, he took the dhoti from Mother's hands. He put it on and bowed to the gods.

वडिलांचे नेसूचे धोतर पाहून आम्हांलाही आनंद झाला; परंतु खरा आनंद जर कोणाला झाला असेल, तर तो माझ्या आईला. तो अनुभव स्वतःच अनुभवून पाहावा लागतो. प्रेम-पूर्वक त्यागातील आनंद त्याची चव तसे करीत गेल्यानेच समजू लागते. एकदा चटक मात्र लागली पाहिजे.

Seeing Father in his new dhoti made us happy too; but if anyone felt true joy that day, it was my mother. That is an experience one must feel for oneself to understand. The joy that lies in loving sacrifice, its true savor, is understood only by those who have gone on practicing it. One must taste it at least once to know it.