रात्र बत्तिसावी : कर्ज म्हणजे जिवंतपणीचा नरक

Thirty-second Night: Debt Is Hell in Living Life

त्या दिवशी सावकाराचा माणूस कर्जवसुलीसाठी आमच्याकडे आला होता. तो दूत आमच्या घरी आला म्हणजे आईला मेल्याहून मेल्यासारखे होत असे. कर्जापायी सुख नाही. कर्ज म्हणजे जिवंतपणीचा नरक होय. मेले तरी कर्ज काढू नये. उपवास काढावे; परंतु ऋण नको. ऋणाने एकदाच सुख होते, ते म्हणजे ऋण घेताना. त्यानंतर ते नेहमी रडविते; भिकेस लावते. कर्जाने स्वाभिमान जातो, मान हरपतो. कर्जाने मान नेहमी खाली होते. कर्ज म्हणजे मिंधेपणा. दीनपणा.

That day the moneylender's man had come to our house to collect on the debt. Whenever that emissary came to our house, Mother felt worse than dead. There is no happiness where there is debt. Debt is hell while still alive. Even if it means dying, one should not take on debt. Better to go hungry than to be in debt. Debt gives happiness only once — at the moment of borrowing. After that it makes one weep continually; it reduces one to beggary. Debt destroys self-respect, strips away honor. Debt always bows the head. Debt means dependency, means abjectness.

सावकाराचा माणूस! वडील त्याची बरदास्त ठेवीत होते. घरात चांगली भाजी करावयास त्यांनी सांगितले. केळीची पाने आणून ठेविली. "कढी कर व कढीत कढीलिंब टाक, म्हणजे वास लागेल." अशी आईला सूचना देऊन वडील शेतावर निघून गेले. तो मनुष्य ओटीवर बसला होता. आईने त्याला चहा करून दिला. घरातील पूड संपली होती; तरी शेजारून आई घेऊन आली. चहापानानंतर आईने कढत पाणी त्याला आंघोळीस दिले. त्या कारकुनाने आंघोळ केली; परंतु स्वतःचे धोतरही त्याने धुतले नाही. सावकाराचा नोकर! श्रीमंताच्या कुत्र्यालाही मान असतो. श्रीमंताच्या कुत्र्यांचेही गरिबांना मुके घ्यावे लागतात. एकदा एका शेतकऱ्याला एका श्रीमंताचा कुत्रा चावावयास आला. शेतकऱ्याने त्या कुत्र्याला काठी मारली. त्या श्रीमंताने शेतकऱ्यावर खटला भरला व त्या शेतकऱ्यास २५ रुपये दंड झाला, असे मी वाचले होते! शेतकरी! शेतकरी म्हणजे का माणूस आहे? साऱ्या जगासाठी खपणारा तो गुलाम! साऱ्या खुशालचेंडूंना पोसणारा तो जणू पशू! असे असून श्रीमंताच्या कुत्र्याला मारतो? मित्रांनो! हिंदुस्थानात पशुपक्षी यांना माणसांपेक्षा अधिक मान आहे. देवळात कुत्रे, कावळे चालतील; घरात पोपट-मैना चालतील; परंतु हरिजन खपणार नाही! पशुपक्ष्यांवर प्रेम करणारे परंतु मानवाचा तिटकारा करणारे असे नराधम जेथे आहेत, तेथे सुख, सौभाग्य व स्वातंत्र्य कसे येणार?

The moneylender's man! Father was attending to his comfort. He had told the household to prepare a good vegetable dish. Banana leaves had been fetched and set aside. "Make kadhi, and put curry leaves in the kadhi so there'll be a nice aroma," Father instructed Mother, and then went off to the fields. That man sat on the veranda. Mother made him tea. The tea powder in the house had run out, yet Mother went and borrowed some from the neighbors. After the tea, Mother gave him hot water for his bath. That clerk bathed, but he did not even wash his own dhoti himself. The moneylender's servant! Even a rich man's dog commands respect. Even the poor must sometimes kiss a rich man's dog. Once, a rich man's dog came at a farmer to bite him. The farmer struck the dog with a stick. The rich man filed a case against the farmer, and the farmer was fined twenty-five rupees — I read of this once! A farmer! Is a farmer even considered a human being? He is the slave who toils for the whole world! He is, as it were, the beast that feeds all the idle and comfortable. And yet he strikes a rich man's dog? Friends! In Hindustan, animals and birds are held in greater regard than human beings. Dogs and crows may enter a temple; parrots and mynahs may live in a house — but a Harijan may not! Where such degraded men exist, who love beasts and birds yet despise their fellow man, how can happiness, good fortune, and freedom ever come?

त्या सावकाराच्या माणसाचे ते ओंगळ धोतर माझ्या आईला धुवावे लागले. माझ्या पुण्यशील आईच्या हातून ते अमंगळ वस्त्र धुतले गेले. आईचा हात त्या धोतराला लागून ते धोतर वापरणारा पवित्र व्हावा, असाही ईश्वराचा हेतू असेल! परमेश्वराचे हेतू अतर्क्य आहेत. तो शुद्धीचे कार्य असे, कोठून करवून घेईल, याचा नेम नसतो.

That moneylender's man's filthy dhoti had to be washed by my mother. By the hands of my virtuous mother that unclean garment was washed. Perhaps it was God's own purpose that, by my mother's hand touching that dhoti, the man who wore it should himself be purified! God's purposes are beyond fathoming. There is no telling from what quarter He will get His work of purification done.

माझे वडील शेतावरून आले. "तुमचे स्नान वगैरे झाले का?" असे त्यांनी कारकुनाला विचारले. तो 'होय' म्हणाला. तुमची वाट पाहत होतो. तुमच्या जवळ बोलून हिशोब करून पैसे घेऊन मला सायंकाळी विसापूरला मुक्काम करावयाचा आहे. आज रात्री तेथे वस्तीला राहीन, असे तो म्हणाला. "बरे, मी स्नान करतो; लौकरच पूजा वगैरे आटोपतो. तुम्ही थोडी विश्रांती घ्या." असे त्यास सांगून वडील आंघोळीस गेले. स्नान करून ते आले व पूजेला बसले. आईला त्यांनी हळूच विचारले, "त्यांना चहा वगैरे दिलास की नाही करून? कोठून आणून द्यायचा होतास." आई म्हणाली, "सारे काही दिले. त्याचे धोतरही धुऊन वाळत घातले आहे. एकदाची धिंडका जाऊ दे येथून लवकर."

My father came back from the fields. "Have you had your bath and so on?" he asked the clerk. The man said yes. "I was waiting for you. I need to talk with you, settle the account, take the money, and go and stay the night at Visapur this evening. I mean to lodge there tonight," he said. "Very well, let me bathe; I'll finish my worship quickly. You rest a little," Father told him and went off to bathe. Having bathed, he came back and sat down for worship. He quietly asked Mother, "Did you give him tea and everything? You should have borrowed it from somewhere if needed." Mother said, "I gave him everything. I've even washed his dhoti and hung it to dry. Let this wretch be gone from here soon."

आई त्रासली होती, संतापली होती. वडील शांतपणे पूजा करू लागले. ते शांत होते, तरी त्यांची मनातील, खिन्नता बाहेर डोकावत होती. घरच्या देवाची पूजा करून वडील देवळास गेले. आईने पाटपाणी केले. धाकटा पुरुषोत्तम शाळेतून आला होता. त्याने ताटे घेतली. वडील लौकरच देवळातून परत आले.

Mother was worn out, seething with anger. Father went on calmly with his worship. Though he was calm, the distress within him kept peeping through. Having finished worshipping the household deity, Father went to the temple. Mother laid out the seating and water. Younger Purushottam had come back from school. He fetched the plates. Father soon returned from the temple.

"उठा, वामनराव, हातपाय धुवा." असे वडील त्यांना म्हणाले.

"Get up, Vamanrao, wash your hands and feet," Father told him.

"या, बसा येथे. सोवळे नसले तरी चालेल. काही हरकत नाही." असे वडील त्यांना म्हणाले. जे वडील आम्हांस सोवळ्या- ओवळ्यासाठी बोलावयाचे, त्यांना तो ओवळा मनुष्य स्वतःच्या शेजारी चालला. जणू तो सावकाराचा मनुष्य म्हणजे देवच होता. त्याची हांजी हांजी करणे, त्याचा उदोउदो करणे, एवढेच वडिलांचे काम होते. काय करतील? हा एवढा मिंधेपणा, हा तेजोभंग, ही सत्त्वहानी कशाने झाली? एका कर्जामुळे. कर्ज का झाले? लग्नमुंजीतून वाटेल तसा खर्च केल्याने; पूर्वीच्या इतमामाप्रमाणे राहण्याने; ह्या खोट्या कुलाभिमानामुळे; आंथरूण पाहून पाय न पसरल्यामुळे; भांडणाने, भाऊबंदकीने, कोर्टकचेर्यांमुळे, कर्ज फेडावयास ताबडतोब न उठल्यामुळे; कर्ज उरावर बसत होते, तरी जमिनीचा मोह न सुटल्यामुळे! गड्यांनो! तुमच्या बायकामाणसांची, पोराबाळांची अब्रू चव्हाट्यावर येऊ नये, अब्रूचे धिंडवडे होऊ नयेत असे वाटत असेल, तर कर्जाला स्पर्श करू नका. कर्ज असेलच, तर शेतभात, दागदागिने सारे काही विकून आधी कर्जमुक्त व्हा.

"Come, sit here. It's all right even if you're not ritually pure. No harm at all," Father said to him. The very man who used to call us to observe ritual purity now went and sat right beside that ritually impure man. It was as if the moneylender's man were God himself. Fawning upon him, singing his praises — that alone was Father's task now. What could he do? This utter servility, this crushing of one's dignity, this loss of one's very substance — what had caused it? A single debt. And why had the debt come about? From spending recklessly on weddings and thread ceremonies; from living according to former grandeur; from this false pride of lineage; from not cutting one's coat according to one's cloth; from quarrels, from disputes among kin, from lawsuits; from not rushing at once to clear debt; from not letting go of one's attachment to land even while debt sat heavy on one's chest! Friends! If you do not want your wives' and children's honor dragged into the open, if you do not want your good name paraded through the streets, then do not touch debt. And if you already have debt, sell your fields, your grain, your jewelry — sell everything, but free yourself of debt first.

पाने वाढली. वामनराव व आमचे वडील जेवावयास बसले. "पुरुषोत्तम! छानदार श्लोक म्हण. वामनराव शाबासकी देतील, असा म्हण." वडिलांनी सांगितले. पुरुषोत्तमाने श्लोक म्हटला; परंतु त्याला शाबासकी देण्याइतके वामनरावांचे हृदय मोठे नव्हते. सावकाराकडे राहून तेही निष्प्रेम, अनुदार होत चालले होते; आढ्यताखोर व दिमाखबाज होत चालले होते.

The leaf-plates were served. Vamanrao and my father sat down to eat. "Purushottam! Recite a fine shloka. Recite one Vamanrao will praise," Father said. Purushottam recited a shloka; but Vamanrao's heart was not generous enough to praise him. Living under the moneylender, he too had grown loveless, ungenerous; he was growing arrogant and pompous.

"संकोच नका करू वामनराव; भाजी घ्या आणखी, वाढ ग आणखी एक पळीभर." असे आईस सांगून आग्रहपूर्वक वामनरावास वडील जेववीत होते. वामनराव विशेष काही बोलत नव्हते. तो साधा स्वयंपाक त्यांना आवडलाही नसेल! चमचमीतपणा स्वयंपाकात नव्हता. शेवटी जेवणे झाली. वामनराव व वडील ओटीवर बसले. वामनरावास सुपारी, लवंग देण्यात आली. त्यांना प्यावयाला ताजे पाणी पाहिजे होते, म्हणून फासाला तांब्या लावून पाणी आणण्यासाठी पुरुषोत्तम विहिरीवर गेला. थंडगार पाणी तो घेऊन आला. वामनराव प्याले. आई घरात जेवावयास बसली.

"Don't hesitate, Vamanrao; have some more vegetable, serve him another ladleful," Father urged Mother, pressing Vamanrao to eat more. Vamanrao did not say much in particular. Perhaps he did not even care for that plain cooking! There was no richness in the food. At last the meal ended. Vamanrao and Father sat on the veranda. Vamanrao was offered betel-nut and cloves. He wanted fresh water to drink, so Purushottam went to the well with a rope tied to a pot to fetch water. He brought back cool water. Vamanrao drank. Mother sat down to eat inside the house.

"मग काय, भाऊराव! व्याजाचे पैसे काढा. तुम्ही आजचा वायदा केला होता. आज पंचाहत्तर रुपये तरी तुम्ही दिलेच पाहिजेत. खेप फुकट दवडू नका. तुम्ही सांगितले होते आज यावयाला म्हणून आलो." वामनराव बोलू लागले. "हे पाहा, वामनराव! दहा मण भात होते ते सारे विकले. त्याचे काही पैसे आले. काही नाचण्या होत्या, त्या विकल्या. इकडून तिकडून भर घालून पंचवीस रुपये तुमच्यासाठीच बांधीव तयार ठेविले आहेत. आज इतकेच घेऊन जा. मालकांची समजूत घाला. आमच्यासाठी चार शब्द सांगा. पैसे काही बुडणार नाहीत म्हणावे. हळूहळू सारा फडशा पाडू, बेबाक करू. जरा मुले मोठी होऊ देत-मिळवती होऊ देत-एक यंदा प्रीव्हिअसमध्ये गेला आहे. हे पाहा, वामनराव, शेणातले किडे का शेणातच राहतात? तेही बाहेर पडतात." माझे वडील अजीजी करून सांगत होते.

"Well then, Bhaurao! Bring out the interest money. You had promised today as the date. You must give at least seventy-five rupees today. Don't let this trip go to waste. You told me to come today, so I came," Vamanrao began. "Look here, Vamanrao! Ten maunds of paddy we had, we sold all of it. That brought in some money. We had a little nachni too, we sold that. Scraping together from here and there, we've kept twenty-five rupees tied up ready, just for you. Take at least this much today. Persuade the master. Put in a good word for us. Tell him the money won't be lost. We'll clear it all off bit by bit, settle it in full. Just let the children grow up a little — let them start earning — one of them has gone up to the Previous class this year. Look here, Vamanrao, do worms in dung stay in the dung forever? Even they crawl out eventually." My father was pleading humbly.

"ते मी काही ऐकणार नाही. पैसे घेतल्याशिवाय येथून हलणार नाही. हे नवीन घर बांधलेत, त्याच्यासाठी तुमच्याजवळ पैसे आहेत. मुलांना इंग्रजी शाळेतून शिकविण्यासाठी तुमच्यापाशी पैसे आहेत; फक्त सावकाराचे देणे देण्यासाठी मात्र पैसे नाहीत. अहो! सावकारांचा वसूल आला नाही, तर आम्हांला तरी पगार कोठून मिळणार? ते काही नाही. आम्हांलाही मालकासमोर उभे राहावयास शरम वाटते. रुपये द्या." वामनराव रागाने, बेमुवर्तखोरपणे बोलत होता. तो तरी काय करील? तोही गुलामच!

"I won't hear any of that. I won't budge from here without the money. You've built this new house — you have money for that. You have money to educate your children in the English school; only for paying the moneylender's dues do you have no money. Look here! If the moneylender's collections don't come in, where will our own wages come from? We too are ashamed to stand before the master. Give me the money." Vamanrao spoke angrily, without the least regard for shame. But what could he do either? He too was but a slave!

"वामनराव! काय सांगू तुम्हांला? घर ते काय? अहो केंबळी घर. मापाच्या भिंती! तिचा आग्रह म्हणून बांधली मठी, उभारला हा गुरांचा गोठा. परंतु हे लहानसे घर बांधावयासही तिच्या हातांतल्या पाटल्या विकाव्या लागल्या!" वडील शरमिंदे होऊन सांगत होते.

"Vamanrao! What can I tell you? What house is this, after all? A thatched hut, that's all. Walls of measured mud! It was at her insistence that this little hut was built, this cattle-shed raised. But even to build this small house, her own bangles had to be sold!" Father said, ashamed.

वडील बाहेर बोलत होते. घरात आईच्या भातात डोळ्यांतील टिपे गळत होती. पोटात शोक मावत नव्हता, भात गिळवत नव्हता.

Father was talking outside. Inside, tears from Mother's eyes were dripping into her rice. Grief would not fit inside her; the rice would not go down.

"घर बांधायला पाटल्या विकल्यात, सावकाराचे देणे देण्यासाठी बायको विका." असे वामनराव निर्लज्जपणे बोलला.

"You sold your bangles to build the house — sell your wife to pay the moneylender's dues," Vamanrao said shamelessly.

विजेसारखी आई उठली. मोरीत हात धुऊन ती बाहेर आली. तिच्या डोळ्यांतून शोकसंतापाच्या जणू ठिणग्या बाहेर पडत होत्या. ती थरथरत होती. ओटीच्या दारात उभे राहून आई त्वेषाने म्हणाली, "या ओटीवरून चालते व्हा! बायको विका, असे सांगायला तुम्हांला लाज नाही वाटत? तुमच्या जिभेला काही हाड आहे की नाही? तुम्हांला बायको आहे की नाही? येथून चालते व्हा व त्या सावकाराला सांगा, की घरादाराचा लिलाव करा. परंतु असे बोलणे ऐकवू नका. खुशाल. दवंडी पिटा, जप्ती आणा. परंतु पोराबाळांच्या देखत असे अभद्र बोलू नका."

Mother rose like a bolt of lightning. She washed her hands in the sink and came outside. From her eyes sparks of grief and rage seemed to fly. She was trembling. Standing in the doorway of the veranda, Mother said with fury, "Get off this veranda! Have you no shame at all, telling us to sell my wife? Have you no bone in your tongue? Do you have a wife of your own or not? Get out of here, and tell your moneylender to auction off house and home if he likes. But don't let such talk be spoken. Go ahead. Beat the drum, bring the attachment order. But don't utter such foul words in front of the children."

"ठीक आहे. आम्ही तरी त्याचीच वाट पाहात आहोत. या महिन्यात तुमच्या घरादाराची जप्ती नाही झाली, तर मी वामनराव नव्हे! एका बाईमाणसाने, भाऊराव, आमचा असा अपमान करावा का?" वामनरावांनी वडिलांस विचारिले.

"Very well. That is exactly what we are waiting for. If your house and home are not seized this very month, then my name isn't Vamanrao! Should a mere woman insult us like this, Bhaurao?" Vamanrao asked Father.

"तू घरात जा. जातेस की नाही?" माझे वडील रागाने बोलले. आई निमूटपणे घरात गेली व रडत बसली. अश्रूंशिवाय कोणता आधार होता? बाहेर ओटीवर वडील वामनरावांची समजूत घालीत होते. हो ना करता करता पंचवीस रुपये घेऊन कारकून निघून गेला.

"Go inside. Will you go or not?" my father said angrily. Mother went silently inside and sat weeping. What support did she have but her tears? Outside on the veranda, Father was trying to placate Vamanrao. After much back and forth, the clerk took the twenty-five rupees and left.

वडील घरात आले. "तुम्हां बायकांना कवडीची अक्कल नसते. तुम्हांला काही समजत नाही. सकाळपासून किती जपून त्याच्याजवळ मी वागत होतो! त्याची मनधरणी करीत होतो. चुलीजवळ फुंकीत बसावे, एवढेच तुमचे काम. उद्याचे मरण तुम्ही आज ओढवून घ्याल. रागाने का कोणते काम होत असते? गोडीगुलाबीने घ्यावे लागते. आमची कशी ओढाताण होत असेल त्याची तुम्हाला काय कल्पना?" वडील आईला बोलू लागले.

Father came into the house. "You women haven't a shred of sense. You don't understand anything at all. From morning I was handling him so carefully! I was trying to win him over. Sitting by the hearth blowing on the fire — that's all you know how to do. You'll bring tomorrow's death upon us today. Does anger ever get anything done? One must win people over with sweetness. What do you know of how hard-pressed I am?" Father went on scolding Mother.

"पदोपदी अपमान करून घेण्यापेक्षा आज मेलेले काय वाईट? कुत्र्यासारखे हिडीसफिडीस करून घेऊन जगण्यात काय गोडी? उद्यापेक्षा आजच मरणे म्हणजे सोने आहे. आणू द्या जप्ती, होऊ द्या लिलाव, आपणही मोलमजुरी करू, मथुरीच्या तिकडे राहावयास जाऊ. मजूरसुद्धा मेली असली अभद्र बोलणी, अशी घाणेरडी बोलणी ऐकून घेणार नाहीत. चला, आपण मोलमजुरी करू, धरित्रीवर निजू, झऱ्याचे पाणी पिऊ, झाडाचा पाला ओरबाडून खाऊ. चला." आई भावनाविवश झाली होती.

"What's so bad about dying today rather than suffering insult at every step? What joy is there in living, treated like a dog, driven off? Better to die today than tomorrow — that would be gold. Let the seizure come, let the auction happen, we too will labor for wages, we'll go and live over at Mathuri's place. Even a hired laborer wouldn't put up with such vile, filthy talk. Come, let's labor for wages, sleep on the bare earth, drink from a stream, tear leaves off a tree and eat them. Come." Mother had lost herself in emotion.

"बोलणे सोपे, करणे कठीण. दुपारची वेळ झाली, म्हणजे समजेल सारे!" असे बोलून वडील बाहेर गेले.

"Talking is easy, doing is hard. Come noon, you'll understand everything!" So saying, Father went outside.

धाकटे भाऊ आईजवळ जाऊन म्हणाले, "आई! रडू नकोस. तू रडलीस, म्हणजे आम्हांला रडू येते. आई! तू सांगशील, ते काम आम्ही करू. रडू नकोस, आई!"

My younger brothers went up to Mother and said, "Mother! Don't cry. When you cry, it makes us want to cry too. Mother, we'll do whatever work you tell us to. Don't cry, Mother!"

लहान मुले मोठ्या आईची समजूत घालीत होती! फुले झाडाला आधार देत होती! करुण असे ते दृश्य होते.

Small children were consoling their grown mother! Flowers were giving support to the tree! It was a pitiful sight indeed.