रात्र बेचाळिसावी : आईचे स्मृतिश्राद्ध

Forty-Second Night: Aai's Memorial Shraddha

"गड्यांनो! आज शेवटची आठवण सांगावयाची आहे. हे स्मृतिश्राद्ध आज मी समाप्त करणार आहे. माझ्या हृदयाकाशात स्मृतीचे अनंत तारे आहेत. त्यातील ठळक ठळक तारे मी दाखविले. आज उरलेला एक ठळक तारा दाखवावयाचा आहे.

"Friends! Today I must tell the last memory. This memorial offering of remembrance I shall conclude today. In the sky of my heart there are countless stars of memory. I have shown you the brightest among them. Today there remains one last bright star to show you.

माझ्या आईवर बायामाणसांचे प्रेम होतेच, परंतु पशुपक्ष्यांचेही होते. मोर्या गाईवर आईचे व आईवर त्या गाईचे किती प्रेम होते ते मी मागे सांगितले आहे. आता मांजरीची गोष्ट सांगावयाची. मागे या मांजरीचा उल्लेख मी केला आहे. तिचे नाव मथी. मथी आईची फार आवडती. आईच्या पानाजवळ जेवावयाची. इतरांनी घातलेला भात ती खात नसे. आई जेवावयाला बसली म्हणजे मथी जेवायला येई.

My mother was loved by men and women, of course, but she was loved by animals and birds as well. How much love there was between Aai and Morya the cow, and Morya's love for Aai — I have told you that already. Now I must tell you about the cat. I have mentioned this cat before. Her name was Mathi. Mathi was very dear to Aai. She would eat beside Aai's plate. Rice given by anyone else, she would not eat. Whenever Aai sat down to eat, Mathi would come to eat too.

मथी नेहमी आईच्या भोवती भोवती असावयाची. आई शौचास गेली, विहिरीवर गेली तरी मथी बरोबर जावयाची. आईच्या पायांत शेपटीचे फलकारे देत नाचावयाची. त्या मांजरीची आईवर फारच माया होती. माझ्या आईचा तिला अतोनात लळा होता.

Mathi would always stay close around Aai. Even when Aai went to relieve herself, or went to the well, Mathi would go along with her. She would dance about Aai's feet, brushing her tail against them. That cat had a very deep affection for Aai. She was utterly, boundlessly attached to my mother.

आईचे आजारपण वाढत चालले, तसतशी मथीही नीट खातपीतनाशी झाली. आईच्या हातचा कालवलेला भात तिला मिळेना. इतरांनी दुधाचा, दह्याचा, तुपाचा भात तिला घातला, तरी ती दोन शिते खाई व निघून जाई. आईने नुसता भात घातला तरी त्या तिला दूध-तूप भरपूर मिळत असे. परंतु इतरांच्या दुधातुपातही तिला रस वाटत नसे.

As Aai's illness worsened, Mathi too gradually stopped eating and drinking properly. She could no longer get the rice mixed by Aai's own hand. Even when others gave her rice with milk, curds, and ghee, she would eat two or three grains and walk away. When Aai herself gave her only plain rice, it was as good to her as an abundance of milk and ghee. But in the milk and ghee of others, she found no relish at all.

ज्या दिवशी आई गेली, त्या दिवशी ती सारखी म्यांव म्यांव करीत होती. जणू तिच्या प्रेमाचा ठेवाच कोणी नेला; तिच्या खऱ्या दुधातुपाची नदीच कोणी नेली. त्या दिवसापासून मथीने अन्नपाण्यास स्पर्श केला नाही. आई ज्या खोलीत मेली, तेथे आम्ही दहा दिवस मृतात्म्यासाठी दूधपाणी ठेवत असू; तशी पद्धत आहे. परंतु मथी त्या दुधास शिवली नाही. आई मेली त्याच खोलीत बसून राहिली. म्यांव म्यांव म्हणून हाकही ती मारीनाशी झाली. तिने अनशनव्रत व मौनव्रत जणू घेतले. तिसऱ्या दिवशी, ज्या जागी आईने प्राण सोडले, त्याच ठिकाणी मथीने-त्या मांजरीने-प्राण सोडले! माझ्या आईची मांजर आईपाठोपाठ गेली. माझ्या आईच्या प्रेमाशिवाय जगात जगणे तिला विषमय वाटले. आमच्या प्रेमापेक्षा मांजरीचेच प्रेम आमच्या आईवर अधिक होते. आमच्या प्रेमाची आम्हांस लाज वाटली. मी मनात म्हटले, "आई! माझे तुझ्यावर प्रेम आहे असे मी कोणच्या तोंडाने म्हणू? या मांजरीच्या प्रेमाच्या पासंगासही माझे प्रेम पुरणार नाही!"

On the day Aai died, she kept crying meow-meow without ceasing — as if someone had carried off her very treasure of love, as if someone had carried off the true river of milk and ghee that was hers. From that day, Mathi never touched food or water again. In the room where Aai had died, we used to set out milk and water for ten days, for the departed soul — that is the custom. But Mathi never touched that milk. She stayed sitting in that very room where Aai had died. She stopped even crying meow-meow to call anyone. She took, as it were, a vow of fasting and a vow of silence. On the third day, in that very place where Aai had breathed her last, Mathi — that cat — breathed her last too! My mother's cat followed close behind my mother. To go on living in this world without my mother's love seemed to her like poison. That cat's love for our mother was greater than our own love for her. We were made to feel ashamed of our own love. I said within myself, "Aai! With what face can I say that I love you? My love would not measure up even to a fraction of this cat's love!"

"मित्रांनो! अशी माझी आई होती. जगाच्या बाजारात अशी आई मोठ्या भाग्याने मिळते. माझ्या आईनेच मला सारे दिले. माझ्यात जे चांगले आहे, जे पवित्र आहे, ते सारे तिचे आहे. माझी आई गेली; परंतु भारतमातेच्या सेवेसाठी मला तयार करून गेली. एका जपानी मातेने स्वतःच्या हृदयात खंजीर भोसकून घेतला व मुलाला एक चिठ्ठी लिहून ठेवली, "माझ्यामुळे तू लढाईला जात नाहीस. माझ्या मोहात तू सापडला आहेस. तुझ्या मार्गातील मोह मी दूर करते." माझ्या आईच्या दिव्य दृष्टीला असेच दसले असेल! हा श्याम माझ्या मोहात गुरफटेल. फक्त माझीच, या साडेतीन हात देहाचीच पूजा करीत बसेल, असे तिला वाटले असेल. इतर बंधुभगिनींची सेवा करावयास तो जाणार नाही. स्वातंत्र्ययुद्धात तो मातृमोहाने पडणार नाही, म्हणून आईने स्वतःला दूर केले असेल. सर्व भारतातील माता माझ्या श्यामच्या होऊ देत, एकच नव्हे तर अनेक आया श्यामला मिळू देत, यासाठी माझी आई निघून गेली असेल. ह्या अनंत आया पाहण्याची दिव्य दृष्टी देऊन आई गेली. जिकडे तिकडे आता माझ्याच आया. उत्तमाची आई ती माझीच आई, दत्तूची आई ती माझीच आई, गोविंदाची आई ती माझीच आई, वसंतरावांची आई ती माझीच आई, कृष्णाची आई ती माझीच आई, सुभानाची आई ती माझीच आई. साऱ्या माझ्या, हो माझ्या. ज्या आईने हे पाहण्यासाठी मला दिव्य दृष्टी दिली व ही दिव्य दृष्टी मला यावी म्हणून स्वतःचा झिरझिरीत देहमय पडदाही दूर केला, त्या आईची थोरवी मी कोठवर वर्णू? हे ओठ असमर्थ आहेत. ते प्रेम, ती कृतज्ञता, ती कर्तव्यबुद्धी, ती सोशिकता, ती मधुरता, माझ्या प्रत्येक कृतीत प्रकट होवो. एक दिवस मातेची सेवा करता करता या विराट व विशाल मातेची माझ्या अल्प शक्तीप्रमाणे, माझ्या गुणधर्माप्रमाणे सेवा करता करता आमच्या मथीमाऊप्रमाणे माझेही सोने होवो. माझ्या आईचे सोने झाले, तिच्या श्यामचेही होवो."

"Friends! Such was my mother. In the marketplace of this world, a mother such as her comes to one only through the greatest good fortune. It was my mother alone who gave me everything. Whatever is good in me, whatever is pure in me, all of it is hers. My mother is gone; but she went having prepared me for the service of Mother India. A certain Japanese mother once plunged a dagger into her own heart, and left a note for her son: "Because of me, you do not go to war. You are caught in attachment to me. I am removing the obstacle of attachment from your path." Something like this must have appeared to my mother's own divine sight! This Shyam, she must have thought, will become entangled in attachment to me. He will sit worshipping only me, only this body of three and a half cubits, and think of nothing else. He will not go forth to serve his other brothers and sisters. In the war for freedom, he will not fall through attachment to his mother — for this, my mother must have set herself aside, out of the way. So that all the mothers of India might become my Shyam's own, so that not one mother but many mothers might be given to Shyam — for this, my mother must have departed. She went, leaving me with the divine sight to see these countless mothers. Now, wherever I turn, I find my own mothers. Uttam's mother is my own mother; Dattu's mother is my own mother; Govind's mother is my own mother; Vasantrao's mother is my own mother; Krishna's mother is my own mother; Subhana's mother is my own mother. All of them mine — yes, mine. That mother who gave me this divine sight so that I might see all this, and who, so that this divine sight might come to me, drew aside even the gossamer veil of her own body — how far can I sing the greatness of that mother? These lips are unequal to the task. May that love, that gratitude, that sense of duty, that endurance, that sweetness, be manifest in my every act. One day, serving this vast and boundless Mother, according to my own small strength, according to my own nature, even as I do this service, even as our Mathi-cat turned to gold, may I too, at the last, turn to gold. My mother turned to gold; may her Shyam, too, turn to gold."