रात्र चाळिसावी : शेवटची निरवानिरव

Fortieth Night: The Final Farewell

"त्या लिंबाला पाणी घाला रे, सुकून जाईल नाही तर. त्या नवीन फणसाच्या माडालाही घाला." आई वातात बोलत होती. त्या वातात, तिने स्वतःच्या हाताने नवीन लावलेली झाडे ती तिला दिसत होती. आजारी व अशक्त होती, तरी त्या झाडांना ती पुरण घाली. त्यांना पाणी घाली. त्यांची पाने किडे खातात की काय, ते पाही. आईच्या हातची किती तरी झाडे परसात होती! मी दापोलीस असताना चंदनाचे माडे नेले होते. इतर सारे मेले; पण आईने लावलेला तेवढाच जगला होता. प्रेअमाने लावलेला म्हणून का तो जगला?

"Water that lime tree, or it will wither. Water that new jackfruit sapling too." Aai was talking in her delirium. In that delirious state, she could see the trees she had planted with her own hands. Sick and weak as she was, she still saw herself feeding those trees, watering them, checking whether insects were eating their leaves. So many trees in the yard had been planted by Aai's own hand! When I was in Dapoli I had taken some sandalwood saplings there. All the others died; only the one Aai had planted lived. Was it because it was planted with love that it lived?

पहाटेची वेळ होती. वातात आई बोलत होती. त्या बोलण्यात मेळ नसे. क्षणात "झाडांना पाणी घाला" म्हणे; तर क्षणात "ती पहा दवंडी देताहेत, मला कानांत बोटे घालू दे." असे म्हणे. पुरुषोत्तम फक्त निजला होता. बाकी सारी मंडळी आईच्या भोवती होती. साऱ्यांची तोंडे उतरून गेली होती; म्लान झाली होती. जणू त्या घरात मृत्यूच येऊन बसला होता!

It was the hour before dawn. Aai was talking in her delirium. There was no coherence to her words. One moment she would say, "Water the trees"; the next moment she would say, "Look, they're crying the announcement — let me put my fingers in my ears." Purushottam alone was asleep. All the rest of us were gathered around Aai. Everyone's face had fallen, gone pale and drawn. It was as though Death itself had come and taken a seat in that house!

"तो पाहा, त्या खुंटीवर श्याम बसला आहे. खाली ये रे गुलामा. लहानपणचा हट्ट अजून नाही का गेला-ये, मला भेट. आईजवळ नाही हट्ट करायचा, तर कुणाजवळ-पण आता पुरे. ये, मला भेट!" आईचे वातात बोलणे चालले होते.

"Look there, Shyam is sitting on that peg. Come down, you rascal. Hasn't that childhood stubbornness left you yet — come, meet me. If not with your mother, then with whom is a child to be stubborn — but enough now. Come, meet me!" Aai's delirious talk went on.

"अक्का! अक्का!" मावशी आईला हाक मारीत होती; शुद्धीवर आणण्याचा प्रयत्न करीत होती.

"Akka! Akka!" Mavshi called out to Aai, trying to bring her back to her senses.

"नमू! तुझे तेल परत नाही केले. रागवू नको हो. श्याम! ये रे तुझे थंड हात ठेव कपाळावर!" आईचे शब्द ऐकून साऱ्यांचे डोळे भरून आले होते. कोणी बोलेना. सारे स्तब्ध.

"Namu! I never returned your oil. Don't be angry with me. Shyam! Come, put your cool hands on my forehead!" Hearing Aai's words, everyone's eyes filled with tears. No one could speak. All stood silent.

"तुमची मांडी हीच माझी अब्रू; दवंडी देतात. द्या, म्हणावं-तुमचे पाय आहेत ना मला, कुंकू आहे ना कपाळाला, कोण माझी अब्रू नेणार? कोणता सावकार अब्रू नेईल? माझी अब्रू-ती का दागदागिन्यांत, घरादारांत, शेताभातांत आहे? त्यांचे पाय, त्यांची मांडी, त्यांचे प्रेम यांत माझी अब्रू! द्या रे त्यांची मांडी द्या!" असे म्हणून आई उठू लागली. ती कोणाला आवरेना. साऱ्यांनी तिला निजविले.

"Your lap is my very honor; they cry the announcement. Tell them — give it, I say — don't I have your feet, don't I have the kumkum on my brow, who is there to carry off my honor? What moneylender could carry off my honor? My honor — is it in ornaments, in house and home, in field and farm? In his feet, in his lap, in his love lies my honor! Give me — give me his lap!" So saying, Aai began to rise. No one could restrain her. Everyone laid her back down.

वडील आईचे डोके मांडीवर घेऊन बसले. "पाणी, पाणी!" आई म्हणाली. मावशीनं आईच्या तोंडात पाणी घातले.

Father sat down and took Aai's head upon his lap. "Water, water!" Aai said. Mavshi put water in Aai's mouth.

"अक्का!" मावशीने हाक मारली. आईने स्थिर दृष्टीने पाहिले व काही नाही, काही नाही, असे हात हलवून दाखविले. थोडा वेळ आई शांत होती. "घेतलंय् माझं डोकं मांडीवर?" आईने विचारले.

"Akka!" Mavshi called. Aai looked at her with a steady gaze and waved her hand to say, it's nothing, it's nothing. For a little while Aai lay quiet. "Has he taken my head on his lap?" Aai asked.

"होय हो. हा पाहा, मी तुझ्याजवळ आहे. बोलू नको." असे वडील म्हणाले.

"Yes, yes. Look, here I am, right beside you. Don't talk." Father said.

काही वेळ गेला. "मला का रे भेटायला आलास? चंद्री पण आली? या सारी. पण तुझा अभ्यास सोडून कशाला आलास? तुझ्याजवळ मी नेहमीच आहे व माझ्याजवळ तू आहेस. आलास, तर मग ये-असा रुसू नको, श्याम! मी दळायला लाविले म्हणून रुसलास? आता नाही हो दळायला लावणार. आता संपले. ये श्याम! नाही काय म्हणता! तो पाहा, मला दिसतो आहे समोर-श्यामच तो-तुम्हांला ओळखता नाही आला, म्हणून आईला का नाही ओळखता येणार?"

A while passed. "Why have you come to see me? Has Chandri come too? Come, all of you. But why did you leave your studies to come? I am always with you, and you are always with me. If you've come, then come close — don't sulk like this, Shyam! Are you sulking because I made you grind at the mill? I won't make you grind anymore now. That's over now. Come, Shyam! What do you mean, no! Look there, I can see him standing right in front of me — that's Shyam — just because you couldn't recognize him, does that mean a mother cannot recognize her own son?"

अशी वातात रात्र गेली. दिवस उजाडला. पुरुषोत्तमला मावशी म्हणाली, "राधाताईंकडून हेमगर्भाची मात्रा आणून ठेव. जा." हेमगर्भाची मात्रा शेवटच्या क्षणाला देतात. दोन मिनिटे आणखी जरा धुगधुगी राहते. मावशीला आईचे चिन्ह काही बरे दिसेना. एका रात्रीत आईचे डोळे किती खोल गेले होते.

The night passed thus, in delirium. Day broke. Mavshi said to Purushottam, "Go and fetch the hemgarbha remedy from Radhatai and keep it ready." The hemgarbha remedy is given at the very last moment — it keeps a faint flicker of life going for a couple of minutes more. Mavshi did not like the signs she saw in Aai at all. In a single night, how deep Aai's eyes had sunk.

त्या दिवशी संकष्टी चतुर्थी होती. वडिलांना उपवास असे. परंतु ते अशक्त झाल्यापासून दुपारी धान्यफराळ करीत. सोजी खात. आई त्यांना म्हणाली, "आज चतुर्थी ना? जा, स्नान करा. थोडी सोजी खाऊन घ्या. असे हाल नका करू हो स्वतःचे. जा, खाऊन घ्या." तुटक-तुटक मोठ्या कष्टाने बोलत होती. वडील उठले. स्नान करून देवळात गेले. येताना त्यांनी गणपतीचे तीर्थ आणले व आईला दिले.

That day was Sankashti Chaturthi. Father kept the fast on that day. But ever since he had grown weak, he would eat a grain-preparation at midday — he ate sooji. Aai said to him, "It's Chaturthi today, isn't it? Go, bathe. Eat a little sooji. Don't torment yourself like this. Go, eat something." She spoke haltingly, with great effort. Father rose, bathed, and went to the temple. On his way back he brought Ganpati's tirtha and gave it to Aai.

आईने धाकट्या पुरुषोत्तमला जवळ घेतले. त्याच्या तोंडावरून हात फिरविला. अत्यंत क्षीण स्वराने ती म्हणाली, "बाळ, चांगला राहा. हट्ट नको करू. दादा, अण्णा आहेत तुला. मावशी आहे. चांगला नीट वाग!" पुरुषोत्तम रडू लागला. आई सारखी त्याच्या पाठीवरून हात फिरवत होती.

Aai drew young Purushottam close. She passed her hand over his face. In an utterly faint voice she said, "Son, be good. Don't be stubborn. You have Dada, you have Anna, you have Mavshi. Behave well and properly!" Purushottam began to cry. Aai kept passing her hand over his back.

"सखू! साऱ्यांनी खाल्लेत का?" आईने विचारले.

"Sakhu! Has everyone eaten?" Aai asked.

"होय हो अक्का." मावशी म्हणाली.

"Yes, Akka." Mavshi said.

"सखू! सारी तुझी हो. माय मरो, मावशी जगो. पुरुषोत्तम, श्याम, सारी तुझी. चंद्री, गजू सारी तुझी." आई शेवटची निरवानिरव करीत होती.

"Sakhu! They are all yours now. Let the mother die, let the aunt live on. Purushottam, Shyam, all of them are yours. Chandri, Gaju, all of them are yours." Aai was taking her final leave.

"होय हो अक्का." मावशी म्हणाली. "श्याम गरीब, गुणांचा. चंद्री, गजू देव आहे साऱ्यांना तो!" आई तुटक बोले. किती तरी वेळाने एकेक शब्द बोले.

"Yes, Akka." Mavshi said. "Shyam is poor, but good-natured. Chandri, Gaju — God watches over them all!" Aai spoke brokenly. After a long interval she would utter one word at a time.

सारी आईच्या भोवती बसली होती. दूर्वांच्या आजीकडे बघून आई म्हणाली, "क्षमा-बोलल्ये चालल्ये विसरा!" आजी विरघळून गेली. किती तरी वेळाने एखादा शब्द आई उच्चारी.

Everyone sat around Aai. Looking at Durva's grandmother, Aai said, "Forgive me — forget whatever I've said, whatever I've done!" The old woman melted with tears. After a long while, Aai would utter another word.

"सखू! नानांना म्हणावं, क्षमा करा. त्यांची मी मुलगीच आहे. बयोला, म्हणावे, क्षमा करा." पुन्हा शांत. मध्येच आई डोळे गरगर फिरवी; मध्येच डोळे मिटी.

"Sakhu! Tell Nana, forgive me. I am his own daughter after all. Tell Byo too, forgive me." Then quiet again. At times Aai's eyes rolled about; at times she closed them.

"श्याम!" एकच शब्द.

"Shyam!" A single word.

"अक्का! त्याला आज बोलावत्ये, हो." मावशी म्हणाली. मावशी भाऊंना म्हणाली, "भटजींना बोलवा व गोप्रदाने सोडवा."

"Akka! I am sending for him today." Mavshi said. Mavshi said to Bhau, "Call the priest and let the go-pradan be performed."

मरताना गाय दान द्यावी, असे आहे. गाय नसेल, तर काही पैसे गोप्रदान या नावाने देतात. आईच्या हातून गोप्रदाने सोडण्यात आली.

It is customary to give a cow in charity when one is dying. If there is no cow, some money is given in its place, under the name go-pradan. The go-pradan was performed through Aai's own hands.

आईला बोलता येईना, वाणी गेली. ती नुसती पाही. पुरुषोत्तमाच्या अंगावरून हात फिरवी. मध्येच बोट वर करी. देवाकडे जात्ये, असे सुचवी. बऱ्याच वेळाने होती नव्हती ती शक्ती एकवटून ती भाऊंना म्हणाली, "तुम्ही जपा, हाल करू नका. मी सुखाने या मांडीवर-" जास्त बोलवेना.

Aai could no longer speak; her voice was gone. She only looked. She passed her hand over Purushottam's body. Now and then she raised a finger, as if to say, I am going to God. After a long while, gathering what little strength remained to her, she said to Bhau, "Take care of yourself, don't torment yourself. I am content, on this lap—" She could say no more.

सारे शांत होते. आईला ऊर्ध्व लागला. गावातील वैद्य कशाआप्पा आले. त्यांनी नाडी पाहिला. 'अर्धी घटका' ते खिन्नपणे म्हणाले व गेले. शेजारच्या जानकीवयनी व राधाताई आल्या होत्या. नमूमावशी बसली होती. इंदू होती.

Everyone was silent. Aai's breath began rising upward. Kashaappa, the village physician, arrived. He checked her pulse. "Half a ghatika," he said sorrowfully, and left. The neighbor Janakivayani and Radhatai had come. Namumavshi sat there. Indu was there.

तेथे स्मशानशांती होती. आई आता जाणार, कोणाला शंका नव्हती.

There was the hush of a cremation ground in that room. That Aai would go now, no one doubted.

"तिला श्याम व चंद्री भेटली नाहीत; गजू भेटून गेला." वडील म्हणाले.

"She never got to see Shyam and Chandri; only Gaju managed to see her." Father said.

"त्यांची आठवण काढीत असतील ना?" जानकीवयनींनी विचारले.

"She must be thinking of them, mustn't she?" Janakivayani asked.

आईचे ओठ हलले, असे वाटले. काही बोलावयाचे का होते? काही सांगावयाचे का होते? परंतु बोलवत नव्हते. ते ओठ राम म्हणत होते, की श्याम म्हणत होते? राधाताईंनी हेमगर्भाची मात्रा उगाळली. खाली जाणाऱ्या जिभेला त्यांनी चटका दिला. "सारी जपा!" आई म्हणाली.

Aai's lips seemed to move. Was there something she wished to say? Something she wished to tell? But she could not speak it. Were those lips saying Ram, or were they saying Shyam? Radhatai ground the hemgarbha remedy. She touched it to the tongue that was sinking down and away. "Take care, all of you!" Aai said.

"काही सांगावयाचे आहे का?" राधाताईंनी मोठ्याने कानात विचारले. आईने 'नाही!' अशी खूण केली.

"Is there something you want to say?" Radhatai asked loudly into her ear. Aai made a sign with her hand — no!

घरामध्ये मृत्यू आदल्या दिवसापासून आला होता. शेवटल्या क्षणाची तो वाट पाहत होता. पुन्हा एकदा आईने जोर केला व म्हटले- "सारे सांभाळा. देव आहे!"

Death had entered the house the day before. It was waiting now for the final moment. Once more Aai gathered her strength and said — "Look after everyone. God is there!"

शेवटची क्षणे दिसू लागली. जीभ आत ओढली जाऊ लागली. वेळ आली. देवाघरी जाण्याची वेळ आली; मंगल वेळ आली. राधाताईंनी गंगा आणून दोन थेंब तोंडात घातले; तुळशीपत्र तोंडात ठेवण्यात आले. आईला घोंगडीवर घेण्यात आले. देवाकडे जाताना विरक्त होऊन जावे लागते.

The last moments began to appear. Her tongue began to be drawn inward. The time had come. The time had come to go to God's house; the blessed hour had come. Radhatai brought Ganges water and put two drops in her mouth; a tulsi leaf was placed on her tongue. Aai was laid upon a blanket on the ground. To go to God, one must go free of all attachment.

थोडा वेळ गेला. "राम" ऐकू आले. आईने राम म्हटला! साऱ्यांना अथांग सागरात लोटून आई गेली. बोलावणे आले; ती गेली. ते बोलावणे कोणाला नाकारता येत नाही. श्यामची आई निघून गेली. भाऊंची पुण्याई गेली; पुरुषोत्तमवरचे कृपाछत्र गेले. श्याम व गजानन यांच्या जीवनातली स्फूर्तिदात्री देवता, प्रेममय देवता गेली! चंद्रीचे माहेर गेले! नाना, आजी यांची आवडी गेली! गडीमाणसे यांची बयो गेली; जगातील जंजाळातून सुटून आई मोठ्यांच्या कुशीत प्रेमाची ऊब मिळाली म्हणून गेली!

"A little time passed. "Ram" was heard. Aai had said Ram! Having flung everyone into a fathomless ocean, Aai was gone. The summons had come; she went. That summons no one can refuse. Shyam's mother had departed. Bhau's store of merit was gone; the sheltering canopy of grace over Purushottam was gone. The goddess who had inspired the lives of Shyam and Gajanan, the goddess made of love, was gone! Chandri's maternal home was gone! Nana's and Ajji's beloved one was gone! The servants' Byo was gone; freed from the tangle of this world, Aai had gone — gone to find the warmth of love in the embrace of the Greater One!