श्रीखंडाच्या वड्या

Shrikhand Vadya

आमच्या आईला श्रीखंडाच्या वड्या फार चांगल्या करता येत असत. आईचा पाक कधी बिघडत नसे. वड्या खुसखुशीत सुंदर व्हावयाच्या. त्या वड्या करून देण्यासाठी आईला पुष्कळदा शेजारीपाजारी बोलावीत असत व आईही आनंदाने जात असे. दुसऱ्याच्या उपयोगी पडणे हा तर तिचा मोठा आनंद.

Our Aai was very good at making shrikhand vadya. Her syrup never failed her. The vadya would come out beautifully crisp and light. Neighbors on all sides would often call on Aai to come and make vadya for them, and Aai would go gladly. To be of use to someone else — that was her greatest joy.

पार्वतीबाईंची मुलगी वेणू माहेरी आली होती. पार्वतीबाई व आई यांची मैत्री होती. वेणू पुष्कळदा आमच्याकडे येत असे व आई तिला गाणी म्हणावयास लावी. एक दिवस आई मला रागे भरली होती. त्या वेळेस वेणूने माझे डोळे पुसले होते. वेणू माझ्या मोठ्या बहिणीप्रमाणेच मला वाटे.

Parvatibai's daughter Venu had come home to her mother's house. Parvatibai and Aai were friends. Venu often came to our house, and Aai would get her to sing songs. One day Aai had scolded me, and at that very time Venu had wiped my eyes for me. Venu felt to me almost like an elder sister.

त्या दिवशी पार्वतीबाई आईला म्हणाल्या, "श्यामची आई! वेणू परवा सासरी जाणार. तिच्याबरोबर श्रीखंडाच्या वड्या देईन म्हणत्ये. तुम्ही याल का उद्या तिसऱ्या प्रहरी? तुम्ही कशा छान करता! तिच्या सासरी पाठवावयाच्या आहेत, तर चांगल्या झाल्या म्हणजे बरे आपले."

That day Parvatibai said to Aai, "Shyamchi Aai! Venu is to leave for her sasar day after tomorrow. I'm thinking of sending shrikhand vadya along with her. Will you come tomorrow afternoon? How beautifully you make them! They have to be sent to her husband's house, so it would be good if they turn out well."

माझी आई म्हणाली, "येईन हो. वेणू परवाच का जाणार? मला वाटले होते की, राहील संक्रांतीपर्यंत. मलासुद्धा तिची करमणूक होती. यायची, गाणी म्हणून दाखवायची."

My Aai said, "I'll come, of course. Is Venu really going so soon? I thought she'd stay till Sankranti. She was company for me too. She'd come over, sing songs for me."

पार्वतीबाई म्हणाल्या, "तिच्या सासरचे पत्र आले आहे, पाठवून द्या म्हणून. मुलगी एकदा सासरी गेली म्हणजे ती आपली थोडीच आहे! आली चार दिवस, पुष्कळ झाले. त्या कृष्णीला सासरची माणसे दोन वर्षे झाली, तरी माहेरी पाठवीत नाहीत. तिची आई त्या दिवशी रडली हो. त्यापेक्षा तर वेणूचे बरे ना? मग या हं उद्या. वेणूला तुम्हांला बोलवायला पाठवीन. जात्ये मी."

Parvatibai said, "A letter has come from her sasar, asking that she be sent. Once a girl goes to her sasar, she isn't quite our own any more, is she! She came for a few days, and that was plenty. That Krishni's people haven't sent her home even though two years have passed. Her mother wept over it the other day. Isn't Venu's lot better, then? So you'll come tomorrow. I'll send Venu to call you. I'm off now."

आईने कुंकू लावले व पार्वतीबाई गेल्या. दुसऱ्या दिवशी दुपारची जेवणे झाली, परंतु आईला बरे वाटत नव्हते. उष्टी-खरकटी कशी तरी करून आई अंथरुणावर पडली. मी आईला विचारले, "आई, निजलीसशी?"

Aai applied her kunku, and Parvatibai left. The next day, after the midday meal was over, Aai was not feeling well. Somehow she got through the dishes and the clearing up, and then lay down. I asked Aai, "Aai, are you lying down?"

"श्याम! अंग दुखते आहे. जरा चेपतोस का?" आई म्हणाली. मी आईचे अंग चेपू लागलो. आईचे अंग कढत झाले होते. तिचे कपाळ मनस्वी दुखत होते.

"Shyam! My body aches. Will you press it a little?" Aai said. I began pressing Aai's limbs. Her body had grown hot. Her forehead was aching badly.

मी मग बाहेर खेळावयास गेलो. इकडे वेणू आईला बोलवायला आली. आई निजली होती. "येता ना श्यामची आई, आई तुमची वाट पाहते आहे." वेणू गोड वाणीने म्हणाली.

Then I went out to play. Meanwhile Venu came to call Aai. Aai was lying down. "Will you come, Shyamchi Aai? Aai is waiting for you," Venu said in her sweet voice.

आई उठली. आई तिला म्हणाली, "जरा पडले, तो डोळा लागला. मी विसरल्ये नव्हत्ये. आता येणारच होत्ये. चल."

Aai got up. She said to her, "I just lay down for a bit and dozed off. I hadn't forgotten. I was about to come anyway. Let's go."

आई वेणूकडे गेली व वड्या करू लागली. निरनिराळ्या गोष्टी त्यांच्या चालल्या होत्या. मी खेळून घरी आलो तो आई नाही. मी आईला शोधू लागलो. शेवटी वेणूताईकडे गेलो. मला अंगणात पाहताच, "काय, रे श्याम! आईला पाहावयास आलास वाटते? ये, तुझी आई माझ्यासाठी वड्या करिते आहे. मी उद्या सासरी जाणार आहे, श्याम." वेणू मला बोलली.

Aai went to Venu's house and began making the vadya. All sorts of talk went on between them. When I came home from playing, Aai wasn't there. I went looking for her, and finally went over to Venutai's house. Seeing me in the yard, she said, "What is it, Shyam! Come to see your Aai, have you? Come, your Aai is making vadya for me. I'm off to my sasar tomorrow, Shyam."

मी म्हटले, "जाणार? मग माझे डोळे कोण पुसणार? आई रागावली, तर माझी बाजू कोण घेणार?" मला वेणू जाणार म्हणून वाईट वाटले. "ये श्याम! आपण केशराची पूड करू. तू ते वेलदोडे नीस व त्याचे दाणे काढ." वेणूच्या कामात मी मदत करू लागलो. वेणूने केशर खलले व मी सहाणेवर वेलदोड्याची पूड केली.

I said, "Going away? Then who will wipe my eyes? If Aai scolds me, who will take my side?" I felt sad that Venu was leaving. "Come, Shyam! Let's grind the saffron. You bring those cardamom pods and take out the seeds." I began helping Venu with her work. Venu ground the saffron, and I pounded the cardamom on the grinding stone.

"श्याम! कशाला रे आलास?" आईने मला विचारले. आईच्या बोलण्याचा सूर ओळखून मी म्हटले, "मी काही वड्यांसाठी नाही आलो. वेणूताई! मी हावरा आहे का ग? त्या दिवशी तू मला खाऊ दिलास. मी मागितला होता का?"

"Shyam! What have you come for?" Aai asked me. Catching the tone in Aai's voice, I said, "I haven't come for the vadya at all. Venutai! Am I greedy, then? That day you gave me something to eat — did I ask for it?"

वेणू म्हणाली, "श्याम! तू चांगला आहेस. श्यामची आई! श्यामला रागे भरत जाऊ नका."

Venu said, "Shyam, you're a good boy. Shyamchi Aai! Don't you go scolding Shyam."

आई म्हणाली, "वेण्ये! अगं, मला का माया नाही? एखादे वेळेस रागावते. पण त्याच्या बऱ्यासाठीच. श्यामला जगाने नावे ठेवू नयेत, म्हणून मी त्याची आई एखाद्या वेळेस बोलते त्याला. तो चांगला आहे. परंतु आणखी चांगला व्हावा, असे मला वाटते. पार्वतीबाई, पाक झाला हो. पाहा, गोळी झाली."

Aai said, "Venu, dear! Do you think I have no love for him? I scold him now and then, but only for his own good. So that the world won't have anything to say against Shyam, that's why his Aai speaks sharply to him sometimes. He's good already, but I want him to become still better. Parvatibai, the syrup is ready — look, it's set into a ball."

ताटात वड्या थापण्यात आल्या. आई केळीच्या पानाने भराभर थापीत होती. पाच मिनिटे गेल्यावर आईने वड्या पाडल्या व ती म्हणाली, "पार्वतीबाई, थोड्या वेळाने वड्या काढून घ्या, मी आता जाते."

The vadya were spread out onto a plate. Aai was spreading it swiftly with a banana leaf. After five minutes Aai cut the vadya into pieces and said, "Parvatibai, take them out after a little while — I'll go now."

वेणू म्हणाली, "थांबा ना थोडा वेळ. तुमच्या हाताने सारे करून जा." आईला नाही म्हणवेना. थोड्या वेळाने आईने कलथ्याने वड्या काढल्या. कशा सुंदर झाल्या होत्या! पार्वतीकाकूंनी त्या डब्यात भरल्या. वेणूने एक वडी देवाला ठेवली व एक मला दिली. वेणूची आई म्हणाली, "श्याम, हे ताट खरवडून खा. घे." मी वीराप्रमाणे पुढे सरसावलो व ताट खरवडून खाल्ले. पार्वतीबाईंनी आईच्या हातात चार वड्या ठेविल्या व आई कुंकू लावून घरी गेली.

Venu said, "Stay a little longer. Finish it all off with your own hands." Aai could not say no. After a while Aai lifted the vadya out with a flat spatula. How lovely they had turned out! Parvatikaku filled them into a tin. Venu set one vadi before the family god and gave one to me. Venu's mother said, "Shyam, scrape this plate clean and eat it. Here." I sprang forward like a warrior and scraped the plate and ate it clean. Parvatibai placed four vadya in Aai's hand, and Aai, having put on her kunku, went home.

मी वेणूकडेच बसलो होतो. "श्याम! तुझे सद्र्याचे बटण तुटले आहे वाटते. सदरा काढून दे म्हणजे नीट लावून देत्ये." वेणू म्हणाली. मी वेणूताईला सदरा काढून दिला. तिने फणेरे काढले. बायका सुईदोरा वगैरे ज्या चंचीसारख्या पिशवीत ठेवतात, त्याला कोकणात फणेरे म्हणतात. वेणूताईने गुंडी लावली व दुसऱ्या ठिकाणी फाटले होते, तेथेही शिवले. मी सदरा अंगात घातला. वेणूताई म्हणाली, "श्याम! चल, गुलबाक्षीची फुले तोडू व तुझ्या आईकडे घेऊन जाऊ."

I stayed on at Venu's. "Shyam! It looks like a button has come off your shirt. Take it off and give it to me, I'll mend it properly," Venu said. I took off my shirt and gave it to Venutai. She took out her phanere. The little pouch, like a purse, in which women keep needle and thread and such things, is called a phanere in the Konkan. Venutai sewed on the button, and where it had torn in another place, she mended that too. I put the shirt back on. Venutai said, "Shyam! Come, let's pick gulbakshi flowers and take them to your Aai."

आम्ही फुले तोडली व आमच्या घरी घेऊन आलो. माझ्याबरोबर वेणूही आली होती. "श्यामची आई!" वेणूने हाक मारली. परंतु आई कोठे होती? ती विहिरीवर गेली होती, का गोठ्यात होती? ती अंथरुणावर होती. आम्ही एकदम आईजवळ आलो.

We picked the flowers and brought them to our house. Venu came along with me. "Shyamchi Aai!" Venu called out. But where was Aai? Was she at the well, or in the cowshed? She was lying down. We went straight to her.

वेणू म्हणाली, "निजल्यातशा? बरे नाही वाटत का? चुलीजवळ बसून त्रास झाला का?" वेणूने आईच्या कपाळाला हात लावून पाहिले तो चटका बसला. "श्यामची आई! बराच आला आहे हो ताप!" ती खिन्नपणे म्हणाली.

Venu said, "Are you lying down? Don't you feel well? Did sitting by the hearth tire you out?" Venu laid a hand on Aai's forehead and drew it back with a start. "Shyamchi Aai! You've got quite a fever!" she said, dismayed.

मी म्हटले, "वेणूताई! आईला दुपारपासूनच बरे वाटत नव्हते. ती दुपारी निजली होती व मी तिचे अंग चेपीत होतो."

I said, "Venutai! Aai hasn't been well since the afternoon. She was lying down at midday and I was pressing her limbs."

वेणूने विचारले, "मी तुम्हांस बोलावण्यास आले होते तेव्हा तुम्हांला बरे नव्हते वाटत का? म्हणून का तुम्ही पडला होतात? मला काय माहीत? तुम्ही बोललासुद्धा नाही. श्यामची आई! अंगात ताप असताना का तुम्ही आलात व चुलीजवळ बसलात?"

Venu asked, "When I came to call you, were you already unwell then? Was that why you were lying down? How was I to know? You didn't even say a word. Shyamchi Aai, with fever in your body, why did you come and sit by the hearth?"

आई म्हणाली, "वेणू! अगं, त्या वेळेस काही फार ताप नव्हता हो. अंग जरा कणकण करीत होते एवढेच. श्याम! जा, बाळ, दिवा लाव, तिन्हीसांजा झाल्या."

Aai said, "Venu! There wasn't much fever then, dear. My body just felt a little feverish, that's all. Shyam! Go, child, light the lamp — it's dusk already."

मी दिवा लावला व देवातुळशीला दाखविला आणि आईजवळ येऊन बसलो. वेणूला वाईट वाटत होते. ती गहिवरून म्हणाली, "श्यामची आई! तुम्ही अंगात ताप असता वड्या करावयास आलात म्हणून हा ताप वाढला. नसत्या वड्या झाल्या तर नसत्या. आईने कशा तरी केल्या असत्या. प्राणापेक्षा का वड्या जास्त आहेत?"

I lit the lamp and showed it to the family god and the tulsi, and came and sat beside Aai. Venu was troubled. She said, choked with feeling, "Shyamchi Aai! You came to make vadya with fever in your body, and that's why this fever has grown worse. If the vadya hadn't turned out, so be it — Aai would have managed something anyway. Is vadya worth more than your life?"

माझी आई प्रेमळपणे वेणूला म्हणाली, "अगं, अशा एवढ्याशा तापाने काय होते? वेणू, आम्हां बायकांना त्याचे काही वाटत नाही. अंगात ताप फणफणत असावा, कपाळ दुखत असावे, तरी धुण्याची मोट घेऊन ती आम्ही धुऊन आणतो. दहा माणसांचा स्वयंपाक करितो. असे मनाला लावून नको घेऊ. अमळशाने जरा घाम येईल व मी मोकळी होईन. जा आता तू घरी. आई तुझी वाट पाहत असेल."

My Aai said to Venu with affection, "Now, what does such a small fever amount to? Venu, we women don't think twice about such things. Even with the body burning with fever, even with the head aching, we still take up the laundry bundle and wash it and bring it home. We cook for ten people. Don't take it so much to heart. A little sweating will bring the fever down, and I'll be fine. Go home now, your Aai will be waiting for you."

वेणू आईजवळ बसली. ती जाईना. मी वेणूस म्हटले, "वेणूताई! त्या फुलांची माळ करतेस? आईला ताप आला आहे. तूच कर."

Venu sat on beside Aai. She would not leave. I said to Venu, "Venutai! Will you string those flowers into a garland? Aai has a fever — you make it."

वेणूताईने माळ केली. वेणू आईला म्हणाली, "श्यामची आई! माझ्यासाठी हा तुम्हांला त्रास. हा ताप."

Venutai made the garland. Venu said to Aai, "Shyamchi Aai! All this trouble for my sake — this fever."

आई म्हणाली, "वेण्ये, वेड्यासारखे काय बोलतेस? तू मला परकी का आहेस? जशी माझी चंद्रा, तशीच तू. वड्या चांगल्या नसत्या झाल्या तर तुझ्या सासरच्या माणसांनी नावे ठेविली असती, तर तुला किती वाईट वाटले असते? माहेरच्या माणसांस नावे ठेविलेली ऐकून तुझ्या डोळ्यांना पाणी आले असते. वेणूच्या सासरच्यांनी तिच्या माहेरच्यांना नावे ठेवू नयेत, म्हणून मी आल्ये. पार्वतीबाई व मी दोघी मैत्रिणी. त्यांच्या मुलीसाठी थोडी कळ सोसली, म्हणून काय झाले? तुला श्याम परका वाटत नाही, तशीच मला तू वाटत नाहीस. मला त्रास का झाला? केवढे समाधान वाटते आहे मला! वड्या करायला आल्ये नसते, तर मनाला सारखी रुखरुख लागली असती. जा हो आता घरी. मी सकाळी येईन. रात्री घाम येऊन ताप निघेल. सकाळी मोकळी होईन."

Aai said, "Venu, what foolish talk is this? Are you a stranger to me? You're just the same to me as my own Chandra. If the vadya hadn't come out well, your sasar people would have found fault, and how bad would you have felt then? Hearing your maher people spoken ill of, your eyes would have filled with tears. So that Venu's in-laws should never have cause to speak ill of her own people, that's why I came. Parvatibai and I are friends, the two of us. If I bore a little pain for her daughter's sake, what of it? Just as Shyam doesn't feel like a stranger to you, you don't feel like a stranger to me either. Why should I mind the trouble? What contentment I feel! If I hadn't come to make the vadya, my mind would have kept nagging at me. Go home now. I'll come in the morning. The fever will break in the night with sweating. I'll be well by morning."

वेणूने मला जवळ घेतले व ती म्हणाली, "श्याम! चल तू आमच्याकडे. आईने भाजून चवळ्या केल्या आहेत त्या पडघुलीभर तुझ्याजवळ देत्ये. मग तुझ्या आईने नुसता भात केला, म्हणजे झाले. नाही तर मी भात ठेवूनच जाते."

Venu drew me close and said, "Shyam! Come along to our house. Aai has roasted some chavali beans — I'll give you a good potful to take home. Then all your Aai needs to do is cook plain rice, and that will do. Or else I'll go and set the rice cooking myself."

माझी आई म्हणाली, "वेण्ये! अग श्याम ठेवील भात, तू तोंडी लावणे पाठवून दे म्हणजे झाले." परंतु वेणूने ऐकले नाही. तिने विस्तव पेटविला, तांदूळ घेऊन ओवरा धुतला व आधण येताच भात ठेवून निघाली. तिच्याबरोबर मीही गेलो. मी शिजलेल्या चवळ्या घेऊन आलो व एकदम आईला जाऊन मिठी मारली. माझे डोळे भरून आले होते. आई म्हणाली, "श्याम! काय झाले?"

My Aai said, "Venu, dear, Shyam can put the rice on — you just send over something to go with it, that's enough." But Venu wouldn't listen. She lit the fire, took the rice, washed the pot, and as soon as the water came to a boil, she put the rice on and then set off. I went along with her. I brought back the cooked chavali beans and at once ran and threw my arms around Aai. My eyes had filled with tears. Aai said, "Shyam! What's the matter?"

मी म्हटले, "वेणू म्हणाली, 'श्याम! तुझी आई फार थोर आहे. तू तिचे ऐकत जा. तुझे भाग्य मोठे, म्हणून अशी आई तुला मिळाली." असे म्हणून तिने माझ्या पाठीवरून हात फिरविला व मला एकदम रडू आले ते मला अजून आवरत नाही."

I said, "Venu said, 'Shyam! Your Aai is a truly great woman. You must listen to her. You're very fortunate to have got such an Aai.' Saying that, she ran her hand over my back, and all at once I began to cry, and I still can't hold it back."

"जा बाळ! भात झाला असेल, तर उतरून ठेव; नाही तर खालून ओढेल." आईने हळूच सांगितले व मी भात उतरून ठेवला. दुसऱ्या दिवशी वेणूताई सासरी गेली. आम्हां सर्वांना वाईट वाटले. त्या श्रीखंडाच्या वड्या मला अद्याप आठवतात. वेणूची आई व माझी आई दोघी निघून गेल्या. वेणूसुद्धा जगली नाही; परंतु ते प्रेम अजून आहे. ते प्रेम अमर आहे. माणसे मरतात; परंतु त्यांचे सद्गुण सदैव चमकत राहतात.

"Go, child! If the rice is done, take it off the fire, or it will catch at the bottom," Aai said softly, and I went and took the rice off. The next day Venutai left for her sasar. All of us felt sad. I still remember that shrikhand vadya to this day. Venu's mother and my Aai have both passed away. Venu too did not live long; but that love still remains. That love is immortal. People die, but their goodness goes on shining forever.