रात्र चौतिसावी : वित्तहीनाची हेटाळणी

Thirty-fourth Night: The Contempt Shown to the Poor

श्यामने सुरुवात केली:

Shyam began:

"आमचे कर्ज दिवसेंदिवस वढतच चालले होते. कारण वेळच्या वेळी व्याजही देता येत नसे. आमची काही शेते होती. वडिलांनी पहिल्यानेच यांतील एकदोन मोठी शेते विकली असती, तर बहुतेक सारे कर्ज वारता आले असते; आणि शिवाय पोटापुरते शेतभात राहिले असते; परंतु वडिलांच्या मनाला ते प्रशस्त वाटत नव्हते. जमीन विकणे म्हणजे त्यांना पाप वाटे, अपमान वाटे.

"Our debt kept growing day by day. This was because we could not even pay the interest on time. We had some fields. If Father had sold one or two of the larger fields at the very outset, most of the debt could have been cleared, and besides, enough farmland would have remained for our own food; but selling land did not sit well with him. To sell land felt to him like a sin, felt like a disgrace.

त्या रात्री आईचे वडील-आमचे आजोबा-आमच्या घरी आले होते. त्यांना आम्ही नाना म्हणत असू. माझ्या वडिलांना चार गोष्टी सांगण्यासाठी ते आले होते; वडिलांची समजूत घालता आली तर पाहावी या विचाराने ते आले होते. आजोबा मोठे हुशार, साक्षेपी गृहस्थ होते. व्यवहारचतुर, हिशेबी व धोरणी ते होते; परंतु त्यांना स्वतःच्या बुद्धीचा मोठा अहंकार होता. त्यांच्या म्हणण्याविरुद्ध कोणी बोलले, तर त्यांना ते खपत नसे. स्वभावही थोडा रागीट होता. ज्याला कुशाग्र बुद्धी असते, त्याला वाटत असते की इतरांना अक्कल नाही; सारी अक्कल आपणच जणू घेऊन आलेले, असे तो मानतो. नानांचा स्वभाव थोडा असाच होता.

That night Mother's father — our grandfather — had come to our house. We used to call him Nana. He had come to say a few things to my father; he had come thinking he might try to reason with Father, if it could be done. Grandfather was a very shrewd, capable man. He was worldly-wise, careful with accounts, and prudent; but he was greatly proud of his own intelligence. If anyone spoke against what he said, he could not bear it. He was also somewhat quick-tempered by nature. A man of sharp intellect tends to feel that others have no sense at all, that he alone was born with all the wit there is. Nana's temperament was somewhat of this kind.

माझे वडील ओसरीवर पोते टाकून त्यावर बसले होते. जेवणे झाली होती. आई घरात जेवत होती. बाहेर आजोबा आले व वडिलांजवळ बोलू लागले.

My father was sitting on the veranda on a sack he had spread out. Dinner was over. Mother was eating inside. Grandfather came outside and began talking with Father.

नानांनी सुरुवात केली व म्हणाले, "हे पाहा भाऊ, आज तुम्हांला शेवटचे सांगावयाला आलो आहे. मी तुम्हांला यापूर्वी पुष्कळदा सुचविले होते; परंतु तुम्ही ते मनावर घेतले नाही. परंतु आता गळ्याशी आले, आता सावध झाले पाहिजे. तुम्ही आपली शेतजमीन विकून टाका. निदान प्रथम त्या मारवाड्याचे कर्ज देऊन टाका. दुसरे सावकार मागून पाहू. ते जरा दमाने घेतील व व्याजाचा दरही त्यांचा फार नाही. कापातल्या मारवाड्याचे देणे हेच मुख्य आहे. दिवसेंदिवस कर्ज तुंबत चालले आहे, देणे वाढत चालले आहे; याने सर्व नाश होईल. माझे मत ऐका."

Nana began, saying, "Look here, Bhau, I have come today to tell you this for the last time. I suggested this to you many times before; but you did not take it to heart. Now, though, it has come right up to your throat — now you must wake up. Sell off your farmland. At least first pay off that Marwari's debt. We'll look for another moneylender afterward. Others will be a little more patient, and their rate of interest isn't so high either. The debt owed to the Marwari at Kapat is the main thing. Day by day the debt is piling up, the dues are mounting — this will bring total ruin. Listen to my advice."

"परंतु माझी एवढी काळजी तुम्हांला कशाला? दरिद्री पुरुषाला सारेच सल्ला देण्यासाठी येत असतात. दरिद्री माणसाला काहीच समजत नाही का? नाना! माझ्या कर्जाची चिंता मला आहे. तुम्हांला पाझर फुटायला नकोत!" वडील औपरोधिक बोलत होते.

"But why should you worry so much about me? Everyone comes to give advice to a poor man. Does a poor man understand nothing at all? Nana! It is my worry, this debt of mine. There's no need for your heart to bleed over it!" Father said sarcastically.

"भाऊ! माझ्याने राहवले नाही, म्हणून मी आलो. पोटतिडीक आहे म्हणून मी आलो. माझे आतडे येथे अडकलेले आहे, म्हणून आलो. माझी पोटची पोर तुम्हांला दिलेली आहे, म्हणून या एवढ्या रात्री चिखलातून आलो. माझे सोन्यासारखे नातू, त्यांना थोडे शेतभात, घरदार या गावात राहावे, या पूर्वजांच्या गावातून ते परागंदा होऊ नयेत, देशोधडीस लागू नयेत, म्हणून मी आलो. लौकरच जप्ती येईल. लिलावात पै किमतीने माल जातो. ते तुमचे पायरे शेत पंधराशे रुपयांस तो विसापूरवाला घेत आहे, देऊन टाका. उद्या दर येणार नाही. मारवाडी वारता येईल." नानांनी हृदय ओतून सांगितले.

"Bhau! I could not restrain myself, and that is why I came. I came because it pains my very insides. My heart is bound up here, that's why I came. My own flesh-and-blood daughter has been given to you, and that is why, at this very hour of night, through the mud, I have come. For my precious grandsons, so that they may keep some land, some home, and remain in this village; so that they need not be exiled from this village of their ancestors, need not be scattered homeless — that is why I have come. The seizure will come soon. In an auction, goods go for a pittance. That Payare field of yours — the man from Visapur is taking it for fifteen hundred rupees — give it up. Tomorrow you won't get that price. The Marwari can be paid off." Nana said this pouring out his heart.

"नाना! पायरे शेत कसे विकावयाचे? या पायरे शेतात आम्ही लहानाचे मोठे झालो. ते शेत आम्ही वाढविले, मोठे केले. मोठमोठ्या धोंडी उरस्फोड करून फोडल्या. कातळास सुरुंग लावले व भातजमीन तयार केली. दहा मणांचे शेत तीन खंडींचे केले. तेथे विहीर खणली. पायरे म्हणे विका. पायरे शेतांवर पोरांचा किती लोभ! मुले शनिवारी-रविवारी लहानपणी शेतावरच राहावयाची. तेथेच वांग्याचे भरीत व भात दूर्वांच्या आजीबरोबर खावयाची. तेथे किती आंबे लावले, फुलझाडे लावली. किती त्या शेताशी जिव्हाळ्याचा संबंध! जमीन सुद्धा कशी आहे! सोने पिकेल तेथे, अशी आहे जमीन. दिवसेंदिवस जमीन डोळ्यांना दिसेनाशी होत चालली आहे. वाडवडिलांच्या शेतीभातीत भर घालिता येत नाही, तर निदान आहे ती तरी नको का सांभाळायला? जमिनीचा एक तुकडाही माझ्याने विकवणार नाही. काळजाचा तुकडा का कोठे कापता येतो? आपलीच जमीन आपल्याच हातांनी विकायची? आपली आई ज्याप्रमाणे विकणे पाप, आपली गोठ्यातली गाय विकणे ज्याप्रमाणे पाप, तसेच जमीन विकणेही पाप! जमीन म्हणजे आईच आहे. तिच्या धान्यावर आम्ही पोसलेलो!" वडील बोलले.

"Nana! How can I sell the Payare field? In this Payare field we grew up from childhood to manhood. We built up that field, made it what it is. We broke great boulders with our bare chests. We blasted the rock and turned it into paddy land. A field that yielded ten maunds we turned into one yielding three khandis. We dug a well there. And you say, sell Payare! How the children love that field! On Saturdays and Sundays, as small boys, they used to stay right there on the field. There they would eat brinjal bharit and rice with their grandmother among the durva grass. How many mangoes we planted there, how many flowering plants! What a bond of affection with that field! And what soil it is! Land where gold itself could grow, that is what it is. Day by day the land is vanishing from my sight. If one cannot add to one's ancestors' fields and lands, should one not at least preserve what remains? I will not let even a single scrap of that land be sold. Can one cut off a piece of one's own heart? To sell, with one's own hands, one's own land? Just as it is a sin to sell one's own mother, just as it is a sin to sell the cow in one's own shed, so too is it a sin to sell land! Land is one's mother. It is on her grain that we have been nourished!" Father said.

"भाऊ! मोठाल्या गप्पा मारून जगात भागत नसते. बोलाचीच कढी, बोलाचाच भात खाऊन अंगावर मांस चढत नसते. जमीन म्हणे आई, कशी विकावयाची? दुसऱ्याची विकत घेता येते का? लुबाडता येते का? त्या वेळेस नाही वाटत जमीन म्हणजे दुसऱ्याची आई! मला नका नीती सांगण्याचा आव आणू. एके वेळी तुम्ही दुसऱ्यांच्या शेतावर जप्ती नेत असा, लिलावे करीत असा, या आया हिरावून आणीत असा. जमीन विकतात, विकत घेतात. व्यवहार पाहिला पाहिजे. पुढे देवाच्या कृपेने मुले मोठी झाली, रोजगारधंदा नीट लागला, तर पुन्हा घेतील जमीन विकत. ही जमीन नाही, तर दुसरी. परंतु कर्ज डोक्यावर ठेवून जमिनी सांभाळणार कशा, राखणार कशा? जप्तीची दवंडी पिटतील, पोलिस येतील, लिलाव होतील, घराला कुलपे ठोकतील, सारी शोभा होईल! म्हणजे मग बरे, की आपण होऊनच तसा प्रसंग येऊ न देणे, अब्रू सांभाळणे, झाकली मूठ ठेवणे, हे बरे?" नानांनी विचारले.

"Bhau! One cannot get by in this world on grand talk alone. Flesh does not grow on the body by eating talk of kadhi, talk of rice. Land, you say, is a mother — then how is it to be sold at all? Can one buy another's land? Can one snatch it away? At that moment it doesn't seem that the land is someone else's mother! Don't put on airs of morality with me. There was a time when you yourself brought seizure orders against others' fields, held auctions, and dragged away these 'mothers.' Land is sold, land is bought. One must look at practicalities. Later, by God's grace, when the children have grown, when livelihood is properly settled, they can buy land again. If not this land, then another. But how are you to keep and guard your land with debt sitting on your head? They will beat the drum of seizure, the police will come, auctions will be held, the house will be padlocked, and there will be a fine spectacle for all to see! So isn't it better that one should not let such a situation arise in the first place — that one should guard one's honor, keep one's shame covered?" Nana asked.

"माझ्या अब्रूचे मी पाहून घेईन. माझी अब्रू म्हणजे तुमची नाही ना?" भाऊ म्हणाले.

"I will look after my own honor. My honor is not yours, is it?" Bhau said.

"माझीही आहे, म्हणून तर आलो. तुम्ही माझे जावई आहात, हे विसरलात वाटते? लोक म्हणतील, अमक्याच्या जावयाच्या घरीची जप्ती झाली. तुमच्या अब्रुत माझीही अब्रू आहे. माझ्या मुलीची अब्रू ती माझीच. जरा विचार करा. आपलाच हेका मूर्खासारखा धरणे चांगले नाही!" नाना म्हणाले.

"It is mine too — that is exactly why I came. Have you forgotten that you are my son-in-law? People will say, so-and-so's son-in-law's house was seized. In your honor lies my honor too. My daughter's honor is my own honor. Think a little. It is not good to stubbornly hold to one's own obstinacy like a fool!" Nana said.

"मूर्ख म्हणा, काही म्हणा. तुम्हांला व जगाला आज मला वाटेल ते बोलून घेण्यास संधी आहे व अधिकार आहे. मूर्ख म्हणा, अडाणी म्हणा!" भाऊ म्हणाले.

"Call me a fool, call me whatever you like. You and the whole world today have the chance and the right to say whatever you please to me. Call me a fool, call me an ignoramus!" Bhau said.

"म्हणेनच. म्हटल्याशिवाय राहीन की काय? मोठे सरदार घराण्यातले! आम्ही म्हणे सरदार! सरदार घराण्यातले, म्हणून मुलगी दिली! हुंडा दिला! मुलीचा संसार व्हावा म्हणून दिली! तिच्या अब्रूचे धिंडवडे व्हावे म्हणून नाही मुलगी दिली मी! तुम्ही सरदार ना, हेच का सरदार? ना बायकोच्या अंगावर फुटका मणी, ना धड ल्यायला, ना खायला! हेच का सरदार? दारात सावकाराचे धरणेकरी आहेत, बायकोला वाटेल ते बोलत आहे, हेच का हेच का सरदार? नाही नीट घरदार! नाही काही! हीच का सरदारी? आम्ही म्हणे सरदार! केवढी ऐट होती! तीस वर्षे संसार केलात, का धन लावलीत? पैची अक्कल नाही मिळवलीत! साऱ्यांनी तुम्हांला फसविले व हाकलून दिले. डोळे उघडा थोडे, सरदार! भिकाऱ्याची लक्षणे आणि म्हणे सरदार! बरे, बोवा, स्वतःला अक्कल नाही, तर दुसरा सांगतो ते तरी ऐकले. तेही नाही. हा काय चावटपणा चालविला आहे? या गाढवपणाला काय म्हणावे? भाऊ! हा गाढवपणा आता पुरे. मी सांगतो, तसे करा!" असे नाना बोलत आहेत तो घरातून आई तेथे आली.

"I certainly will. As if I could hold back from saying it! Great sardar's family, indeed! We too, they say, are sardars! I gave my daughter because it was a sardar's family! I gave a dowry! I gave her so that she might have a proper household! I did not give my daughter so that her honor should be paraded through the streets! Is this what being a sardar means? Not a single broken bead on your wife's body, nothing decent to wear, nothing to eat — is this what a sardar is? At the door, the moneylender's men sit demanding payment, and you speak however you please to your wife — is this, this, what being a sardar means? Not even a proper house! Nothing at all! Is this your sardar-ship? We, sardars, indeed! What airs you used to put on! Thirty years you've run this household — what wealth did you build up? You haven't earned a farthing's worth of sense! Everyone has cheated you and driven you off. Open your eyes a little, sardar! The marks of a beggar, and you call yourself sardar! Well, fine — you have no sense of your own, but at least you could have listened when someone else told you. Not even that. What foolishness is this you've been carrying on with? What is one to call this asininity? Bhau! Enough of this foolishness now. Do as I tell you!" As Nana was saying all this, Mother came out from inside the house.

ती बोलणी घरात आईला ऐकवत ना; तरी मोठ्या कष्टाने ऐकत होती. परंतु आता तिची शांती भंगली. ती बाहेर येऊन नानांना म्हणाली, "नाना! माझ्या घरात तुम्ही बसलेले आहात; तुम्ही आपली मुलगी एकदा दुसऱ्याला दिलीत, आता वाटेल तसे बोलू नका! सारे जण खडे मारतात, म्हणून तुम्ही मारू नयेत. नाना! तुमच्या मुलीचीच पुण्याई कमी, म्हणून या भरल्या घराला अवकळा आली; वाईट दिवस आले. तुमची मुलगी यांच्या घरात येण्यापूर्वी यांचे सोन्यासारखे चालले होते. त्यांची सरदारकी कशाला काढता? स्वतःच्या मुलीचे नशीब वाईट, असे म्हणा. आजपर्यंत मी सुखाने घास खाल्ला, अब्रूने दिवस काढले. ते त्यांच्या पुण्याईने. मी अभागी आहे, तुमची मुलगी अभागी आहे. त्यांच्याने जमीन विकवत नाही, तर नाही. काय व्हायचे ते होईल. परंतु मन दुखवू नका. होणारे होऊन जाते; परंतु मने मात्र दुखावलेली राहतात. नाना! फुटलेले मोती सांधता येत नाही, मने वाईट झाली की जोडता येत नाहीत. त्यांचे मन, दुखवू नका. माझ्या देखत वेडेवाकडे काही बोलू नका. स्वतःच्या मुलीच्या समक्ष तिच्या पतीची हेटाळणी कशी करता तुम्ही? कसेही असले तरी ते माझे पती आहेत; आमचे काय व्हायचे असेल काही ते होवो. ते तरी बऱ्यासाठीच करतात ना सारे? मुलाबाळांचे पुढे वाईट व्हावे, असे का त्यांना वाटते? देवाला सारे कळत आहे. बुद्धी देणारा तोच आहे. नाना, उगाच शिव्या द्यायला पुन्हा या झोपडीत येऊ नका. मुलीला व तिच्या पतीला सदिच्छेचा आशीर्वाद देण्यास या. दोन गोड शब्द बोलावयास या. तुमचा आशीर्वाद व प्रेम द्या, बाकी काही नको. उपदेश नको, शिव्या नको. नाना! बोलते याची क्षमा करा! सरदार घराणे. नाना! नव्हते का सरदार घराणे! सारा गाव मान देत होता. तुम्हीच नव्हते का पाहिले? सारे दिवस सारखे नसतात. या वर्षी सारे आंबे गळून गेले तरी पुढच्या वर्षी पुन्हा मोहोर येईल; झाड वाळून गेले, तर पुन्हा पालवी फुटेल. नाना! रागवू नका. मी तुमच्या पाया पडते. आमचे जसे व्हायचे असेल तसे होवो. परंतु यापुढे तुम्ही कधी त्यांना टोचून नका बोलू. माझे एवढेच मागणे आहे." असे म्हणून आई खरोखरच नानांचे पाय धरावयास गेली.

Mother could not bear to hear that talk from inside the house; yet she was listening with great difficulty. But now her patience broke. She came outside and said to Nana, "Nana! You are sitting in my house; you gave your daughter to another once — now don't say whatever you please! Everyone throws stones, but that doesn't mean you should throw them too. Nana, it is your own daughter's lack of merit that has brought this decline, these bad days, upon this once-full household. Before your daughter entered this house, things here were going splendidly. Why do you bring up their sardar-ship? Say instead that your own daughter's fortune is poor. Till today I have eaten my food in comfort, spent my days with honor — that was by their good fortune. I am the unlucky one, your daughter is the unlucky one. If he cannot bring himself to sell the land, then so be it. Whatever is to happen will happen. But do not wound his heart. What is to happen will happen anyway; but wounded hearts remain wounded. Nana, a broken pearl cannot be restrung; once hearts turn bad they cannot be joined again. Do not wound his heart. Do not speak such crooked words in front of me. How can you insult your own daughter's husband in her very presence? Whatever he may be, he is my husband; whatever is to become of us, let it become. Does he not do everything for the best, after all? Does he wish ill for his children's future? God knows everything. It is He who gives understanding. Nana, do not come to this hut again just to hurl abuse. Come to give your blessing and good wishes to your daughter and her husband. Come to speak two sweet words. Give your blessing and your love, nothing more is needed. No advice, no abuse. Nana, forgive me for speaking so. A sardar's family. Nana, was it not a sardar's family! The whole village used to give it respect. Did you yourself not see it? All days are not the same. This year all the mangoes may have fallen, but next year the blossoms will come again; a tree may wither, but it will put out fresh leaves again. Nana, don't be angry. I touch your feet. Let whatever is to become of us become so. But from now on, never again taunt him with such words. That is all I ask." So saying, Mother actually went to touch Nana's feet.

"बयो! ऊठ. तुझी इच्छा आहे, तर हा पाहा मी जातो. आजपासून पुन्हा तुमच्या कवाडीत पाय टाकणार नाही. समजलीस! माझे म्हाताऱ्याचे काय अडले आहे!"

"Girl! Get up. If that is your wish, then look, I am going. From today I will never set foot in your doorway again. Understand? What does it matter to an old man like me!"

"नाना! असा अर्थाचा अनर्थ करू नका; त्रागा करू नका. तुम्ही येत जा. मी जशी तुमची मुलगी, तशीच त्यांची पत्नी. मला साऱ्यांकडे पाहिले पाहिजे. मला तुम्हीही हवेत व हेही हवेत. नाना! आम्हांला भाग्य सोडून गेले; भाऊबंद सोडून गेले; तुम्हीही सोडून जाणार का? नाना! तुम्ही येत जा, प्रेमाने आम्हांला भेटावयास येत जा. बयोकडे येत जा तुमच्या. याल ना?" आईचा गळा दाटून आला.

"Nana! Don't twist my meaning like this; don't fly into a rage. Do keep coming. Just as I am your daughter, so he is my husband. I must look out for both of you. I need you as much as I need him. Nana! Fortune has abandoned us; our kinsmen have abandoned us; will you abandon us too? Nana, do keep coming, come to see us lovingly. Come to see your girl. Will you come?" Mother's throat choked.

"नाही, मी आता येणार नाही, जेथे आपल्या शब्दाला मान नाही, तेथे कशाला जा?" असे म्हणत नाना निघून गेले.

"No, I will not come now. Why should one go where one's own word carries no weight?" So saying, Nana left.

"नाना! तुमच्या पोटच्या मुलीपेक्षा ओठचा शब्दच तुम्हाला प्रिय ना? गेले. काय करायचे? जाऊ दे. तुम्ही आता पडा. कपाळाला तेल चोळू का? म्हणजे शांत वाटेल." आई वडिलांना म्हणाली.

"Nana, it seems the word on your lips is dearer to you than your own daughter. He's gone. What is to be done? Let it be. You lie down now. Shall I rub some oil on your forehead? You'll feel calmer." Mother said to Father.

"या कपाळकरंट्याच्या कपाळाला तेल कशाला? तू तिकडे आत जा. मला एकटाच पडू दे." वडील त्राग्याने म्हणाले.

"Why oil on the forehead of this ill-fated wretch? You go on inside. Let me lie here alone." Father said in exasperation.

गरीब बिचारी आई! ती उठून गेली. धाकटा पुरुषोत्तम निजला होता. त्याच्या अंगावरचे पांघरूण सरसावून ती गेली. कोठे गेली? कोठे म्हणजे? तुळशीच्या अंगणात जाऊन तुळसादेवीजवळ अश्रू ढाळीत बसली. आजूबाजूचे प्रचंड आम्रवृक्ष गंभीरपणे उभे होते. वारा स्तब्ध होता. आकाश स्तब्ध होते. माझी आई रडत बसली होती. ते ऋण तिला रडवीत होते. माझ्या आईला रात्रंदिवस ऋण रडवीत होते.

Poor, hapless Mother! She got up and went off. Younger Purushottam was asleep. She went and drew the covering over him. Where did she go? Where, indeed? She went and sat in the courtyard by the tulsi plant, weeping before the tulsi-goddess. Round about, the huge mango trees stood in grave silence. The wind was still. The sky was still. My mother sat there weeping. That debt was making her weep. Day and night, that debt made my mother weep.