पुण्यात्मा यशवंत

Yashwant, the Blessed Soul

"त्या दिवशी शनिवार होता, एकादशी होती.' श्यामने गोष्ट सांगावयास सुरूवात केली.

"That day was a Saturday, an Ekadashi," Shyam began, starting his story.

"जरा थांब. बारकू यावयाचा आहे. काल तो भाकर न खाताच आला होता.' शिवा म्हणाला.

"Wait a moment. Barku is still to come. Yesterday he came without even eating his bread," Shiva said.

"तो पहा आलाच. ये बारकू ये; माझ्याजवळ बैस.' असे म्हणून गोविंदाने बारकूस आपल्याजवळ बसविले.

"There, he's come already. Come, Barku, come; sit by me," Govinda said, and made Barku sit beside him.

श्याम सांगू लागला:

Shyam began to tell his story:

"ते पावसाळयाचे दिवस होते. कोकणातील पाऊस तो. मुसळधार पाऊस ओतत होता. जिकडे तिकडे पाण्याचे लोट खळखळाटत वहात होते. पावसातून डोक्यावर इरली घेऊन कुडकुडत आम्ही शाळेत गेलो. त्या वेळेस कोकणात छत्र्या फार बोकाळल्या नव्हत्या. इरली फारच सुंदर व साधी असतात. आमचा धाकटा भाऊ जरा आजारी होता म्हणून तो आमच्या बरोबर शाळेत आला नाही. दादा व मी शाळेत गेलो.

"Those were the days of the monsoon — the Konkan monsoon, at that. Rain poured down in torrents. Everywhere streams of water rushed and gurgled. With straw irlas on our heads, shivering, we went off to school through the rain. In those days umbrellas had not yet become so common in the Konkan. Irlas are very lovely, simple things. Our younger brother was a little unwell, and so he did not come to school with us that day. Dada and I went off to school.

आम्ही शाळेत गेलो; परंतु घरी यशवंताचे दुखणे एकाएकी वाढले. तो दोन दिवस नालगुदाने आजारी होता; परंतु ते दुखणे बरे झाले होते. दुसरेच दुखणे उत्पन्न झाले. पहाटे त्याचे पोट दुखण्याचे निमित्त झाले. पोट जास्त दुखू लागले. पोट फुगू लागले. त्याला शौचास होईना व लघ्वीसही होईना. खेडयात कोठला डॉक्टर, कोठला एनिमा! घरगुती उपाय चालले होते. आमचा गडी गोविंदा आम्हास शाळेत बोलाविण्यासाठी आला. अण्णा, दादा, अशी यशवंता आमची आठवण करीत होता.

We went to school; but at home Yashwant's illness suddenly grew worse. For two days he had been unwell with dysentery; but that illness had already been cured. Now a different illness set in. Towards dawn his stomach began to ache — that was how it started. The pain in his belly grew worse and worse. His stomach began to swell. He could neither pass stool nor urinate. What doctor was there in a village, what enema! Only home remedies were being tried. Our servant Govinda came to call us from school. Yashwant kept remembering us — 'Anna, Dada' — calling for us.

आम्ही शाळेतून घरी आलो तर कितीतरी गर्दी! गावातील काही वैद्य आले होते. पितांबरभाई, कुशाआप्पा आले होते. माझा भाऊ गडबडा लोळत होता. पोट फुगत चालले तरी त्याला अतिशय तहान लागली होती. त्याला पाणी देत नव्हते. पाण्याच्या भांडयाकडे तो गडबडा लोळत सुटे. त्याला पुन्हा धरून ठेवीत.

We came home from school to find such a crowd! Some of the village vaidyas had come. Pitambarbhai and Kushaappa had come. My brother lay writhing on the ground. Even as his stomach kept swelling, he was terribly thirsty. They would not give him water. He kept trying to crawl towards the water-pot; they kept holding him back.

त्याचे वय सहा वर्षांचे असेल तेव्हा. आदल्या दिवशीच आई त्याला रागे भरली होती. अंगणात चण्याची डाळ वाळत घातली होती. शेळी येऊन डाळ खाऊ लागली तर यशवंताने ती हाकलली. शेळीने तोंड घालून डाळ उडविली होती. ती तो सारखी करीत होता. गोळा करुन ठेवीत होता. इतक्यात आजीने पाहिले व ती म्हणाली, 'डाळ खातोस का रे चोरा, आणि कळू नये म्हणून नीट सारखी करून ठेवतो आहेस वाटते? बराच की रे आहेस!'

He must have been about six years old at the time. Only the day before, our mother had scolded him. Some split gram had been put out to dry in the courtyard. A goat had come and started eating the gram, and Yashwant had shooed it away. The goat had thrust its face in and scattered the gram about. He was gathering it up, setting it back in order, piling it up. Just then our grandmother saw him and said, 'Are you eating the gram, you little thief, and tidying it up neatly so no one will know? You're a fine one, aren't you!'

'नाही ग आजी, मी नव्हतो खात; उगीच आपला माझ्यावर आळ!' रडकुंडीला येऊन यशवंता म्हणाला.

"No, Aji, I wasn't eating it; you're just blaming me for nothing!" Yashwant said, nearly in tears.

घरात आई सांधे दुखण्याने त्या वेळेस आजारी होती. तिला चालता येत नसे. ती फार अशक्त झाली होती. खोलीत पडलेली असे. यशवंत आत आईजवळ गेला तो आईही त्याला रागे भरली. 'डाळ खात होतास का रे? कितीदा सांगितले वस्तूस हात लावू नये म्हणून?'

At home our mother was, at that time, laid up with joint pain. She could not walk. She had grown very weak. She lay in her room. Yashwant went in to his mother, and she too scolded him. 'Were you eating the gram? How many times have I told you not to touch things?'

'आई ! मी देवाशपथ नाही हो खाल्ली डाळ, का सारीजणं मला बोलता?' असे म्हणत यशवंता बाहेर गेला व काळांब्याखाली रडत बसला.

"Aai! I swear on God, I didn't eat the gram — why is everyone scolding me?" Yashwant said, and he went outside and sat crying under the black mango tree.

आदल्या दिवशीचा तो प्रकार; परंतु आता तर यशवंता मरणाच्या दारी पडला होता. सत्याची परीक्षा मरणाच्या दरबारात होत असते. यशवंता निकाल मागण्यासाठी का देवाकडे निघाला? इतके का त्याच्या मनास ते लागले?

That was the incident from the day before; but now Yashwant lay at death's door. Truth is tested in the court of death. Had Yashwant gone off to demand a verdict from God? Had that matter wounded his heart so deeply?

यशवंत वाचणार नाही, असे वाटले. नऊच्या सुमारास तर जास्तच झाले दुखणे. 'आई! मला ठेवा!' तो क्षीण आवाजात म्हणाला.

It seemed that Yashwant would not live. Around nine o'clock the pain grew even worse. 'Aai! Keep me with you!' he said in a feeble voice.

'माझ्याजवळच आहेस बाळ तू!' आई म्हणाली.

"You are with me, my child!" our mother said.

अशक्त व आजारी आईने मरणोन्मुख यशवंताचे डोके मांडीवर घेतले होते. तिच्या डोळयांत पाणी आले होते.

Weak and ill as she was, our mother took the dying Yashwant's head onto her lap. Tears had risen in her eyes.

'आई, माझे डोके खाली ठेव हो. तुझी मांडी दुखेल. तुझे सांधे दुखतात.' यशवंत खोल आवाजात म्हणाला.

"Aai, put my head down. Your lap will hurt. Your joints are aching," Yashwant said in a deep, faint voice.

आईचे हृदय गहिवरले. 'नाही हो बाळ दुखत सांधे, मला काही होत नाही. मुलाच्या दुखण्यापुढे आईचे दुखणे टिकत नाही हो, मुलाला बरे करण्यासाठी आईच्या अंगात नसलेली शक्ती येते, माझी मांडी नाही हो दुखत. तुलाच ही माझ्या मांडीची हाडे खुपत असतील.' आई म्हणाली.

Our mother's heart overflowed. 'No, my child, my joints aren't aching, nothing is wrong with me. A mother's own pain cannot stand before her child's pain. Strength that isn't even in a mother's body comes to her when her child needs healing. My lap isn't aching. It must be the bones of my lap that are hurting you instead,' our mother said.

आईकडे शेवटच्या प्रेमळ दृष्टीने बघत तिचा हात हातांत घेऊन यशवंत म्हणाला, 'आई! तू आपली माझ्याजवळ बस, म्हणजे पुरे, तू जवळ असलीस म्हणजे झाले.'

Looking at our mother with one last loving gaze, taking her hand in his, Yashwant said, 'Aai! Just sit there beside me, that's all I need. As long as you are near, that is enough.'

यशवंताचा एकेक शब्द आईच्या व आम्हा सर्वांच्या हृदयास घरे पाडीत होता. आईला आदल्या दिवशीची आठवण झाली. भरून आले तिचे डोळे. भरून आला ऊर. तिने एकदम त्या मरणोन्मुख बाळाचे चुंबन घेतले. त्या म्लान होणा-या मुखकमलावर अश्रुसिंचन केले. 'ते पहा', प्रेमळ डोळे यशवंताने उघडले व आईकडे परमभक्तीने व प्रेमाने त्याने पाहिले.

Every single word of Yashwant's was boring a hole into our mother's heart, and into all our hearts. Our mother remembered what had happened the day before. Her eyes filled, her chest tightened. All at once she kissed that dying child. She showered tears upon that fading, lotus-like face. 'There, look' — Yashwant opened his loving eyes and looked at our mother with the deepest devotion and love.

त्यानंतर थोडा वेळ गेला व तो आमचा यशवंत 'राम राम' म्हणत आम्हांस सोडून गेला!

A little while after that, our Yashwant, saying 'Ram, Ram,' left us and was gone!

आई नेहमी म्हणायची, 'यशवंत पुण्यात्मा होता, म्हणून तो एकादशीच्या दिवशी देवाकडे गेला,' लहानपणी आम्ही आकाशाकडे पहात असू व तो तारा यशवंताचा असेल, असे एकमेकास दाखवून म्हणत असू. पुण्यात्म्यांचे आकाशात तारे होतात, असे वडील आम्हास सांगत. आम्हालाही ते खरे वाटे.

Our mother always used to say, 'Yashwant was a blessed soul, and that is why he went to God on the day of Ekadashi.' As children we used to look up at the sky and point out some star to one another, saying, that must be Yashwant's star. Our father used to tell us that blessed souls become stars in the sky. We believed it too.

आज यशवंत नाही व आईही नाही; परंतु त्या मरण-प्रसंगीचे खरे उभयतांचे प्रेम, ते अमर आहे. असा थोर भाऊ व अशी थोर माता मला मिळाली होती. या विचाराने मला धन्यता वाटते. त्यांच्या नखांची सर मला नाही; मी पामर किडा; परंतु माझ्यातही काही चांगुलपणा, काही प्रेम असले तर त्याचे श्रेय त्या मातृनिष्ठ भावास व मुलांच्या शीलांस जपणा-या त्या थोर मातेस आहे. अशी आई व असे भाऊ लाभावयाला पूर्वसुकृतच लागते. 'बहुता सुकृतांची जोडी' पदरी असावयास हवी. सत्संगती लाभावयास जशी पुण्याई लागते, त्याप्रमाणे थोर मातापितरे, थोर भावंडे मिळावयासही पुण्याई लागते; परंतु माझी असेल असे मला वाटत नाही. ईश्वराच्या कृपेची ती देणगी होती.'

Today Yashwant is no more, and neither is our mother; but the true love that passed between the two of them in that hour of death, that is immortal. I was given so noble a brother, and so noble a mother. This thought fills me with gratitude. I am not fit to touch even their fingernails; I am a lowly worm; but if there is any goodness, any love at all in me, the credit for it belongs to that brother so devoted to his mother, and to that noble mother who guarded her children's character so closely. To be given such a mother and such brothers requires the merit of past good deeds. One must carry, stored up within, 'the wealth of many virtuous acts.' Just as merit is needed to find good company, so merit is needed to be given noble parents, noble brothers and sisters; but I do not believe I possessed such merit myself. It was a gift of God's own grace.'