रात्र छत्तिसावी : तेल आहे, तर मीठ नाही!

Thirty-sixth Night: There Is Oil, But No Salt!

"आजचे पेळू चांगले नाहीत, सूत सारखे तुटत आहे. नीट पिंजलेले दिसत नाहीत. गोविंदा! तू पिंजलास ना कापूस?" भिकाने विचारले.

"Today's slivers aren't good — the thread keeps breaking. They don't look properly carded. Govinda! You carded the cotton today, didn't you?" Bhika asked.

"आजचे पेळू श्यामचे आहेत. त्यांनी आज पिंजले." गोविंदा म्हणाला.

"Today's slivers are Shyam's. He did the carding today." Govinda said.

इतक्यात राम तेथे आला, त्याने ते बोलणे ऐकले. "अलिकडे श्यामचे मन दुःखी आहे. ते त्याचे दुःखी मन त्याला काम चांगले करू देत नाही. हातून काम चांगले व्हावयास मनही प्रसन्न पाहिजे." राम म्हणाला.

Just then Ram came in and heard this talk. "Shyam's mind has been troubled lately. That troubled mind of his does not let his hands work well. For the hands to do good work, the mind too must be at peace." Ram said.

"सर्व सिद्धीचे कारण

"The cause of every success

मन करा रे प्रसन्न"

is to keep the mind at peace"

असा तुकारामाचा चरण आहे.

— this is a line of Tukaram's.

"श्याम कोठे गेला आहे, गोविंदा?" रामने विचारले.

"Where has Shyam gone, Govinda?" Ram asked.

"ते मघा तर वरती होते." भिका म्हणाला.

"He was upstairs a while ago." Bhika said.

"ते त्या ऐलाबाईकडे जाणार होते, ती बरीच आजारी आहे, म्हणतात." गोविंदा म्हणाला.

"He was going to see that Ailabai — they say she's quite ill." Govinda said.

"काय एकेक नाव? ऐलाबाई हे काय रे नाव?" भिकाने विचारले. "अरे, ऐलाबाई, म्हणजे अहिल्याबाई. अहिल्येचा तो अपभ्रंश आहे. नावातला अर्थ शोधून काढावा लागतो." राम म्हणाला.

"What sort of name is that? Ailabai — what kind of name is that?" Bhika asked. "Why, Ailabai means Ahilyabai. It's a corruption of Ahilya. One has to dig out the meaning hidden in a name." Ram said.

त्यांची अशी बोलणी चालली होती तो श्याम आला.

They were talking like this when Shyam arrived.

"काय रे करता गोविंदा?" श्यामने विचारले.

"What are you up to, Govinda?" Shyam asked.

"काही नाही. ती ऐलाबाई कशी आहे?" त्याने विचारले.

"Nothing much. How is that Ailabai?" he asked.

"तिला गावाला पाठविली त्यांनी." श्याम म्हणाला.

"They've sent her off to her village." Shyam said.

"बरी होईल का? पोरेबाळे लहान आहेत." भिका म्हणाला.

"Will she get better? Her children are so young." Bhika said.

"कोणाला माहीत? आपण तरी काय करणार?" श्याम म्हणाला.

"Who knows? What can we do about it anyway?" Shyam said.

"भिका! आज तू भांडी चांगली नाही घासलीस. तुझे लक्ष नव्हते." भांड्याकडे लक्ष जाऊन श्याम म्हणाला.

"Bhika! You haven't scrubbed the vessels well today. Your mind wasn't on it." Shyam said, noticing the vessels.

"जसे कापूस पिंजताना तुमचे नव्हते." भिका म्हणाला.

"The way your mind wasn't on it while carding cotton." Bhika said.

"का? आजचे पेळू चांगले नाही का झाले?" श्यामने विचारले.

"Why? Weren't today's slivers good?" Shyam asked.

"त्यांत पुष्कळ कचरा राहिला आहे." गोविंदा म्हणाला.

"There's a lot of trash left in them." Govinda said.

"माझे तर सूत तुटत नव्हते." श्याम म्हणाला.

"My thread wasn't breaking, though." Shyam said.

"तुमचे पेळू पहिले असतील." भिका म्हणाला.

"You must have used the first batch of slivers." Bhika said.

"नाही, रे; आज मी कापूस पिंजला, त्याचेच बनविलेले पेळू मी माझ्या पुडीत ठेवले होते."

"No, indeed; I carded cotton today myself, and I kept the slivers made from it in my own little bundle."

"मी ते बदलले होते. माझ्याजवळ चांगले पेळू होते, ते तुमच्या पुडीत ठेवले व तुमच्या पेळूंचे मी सूत कातले. तू रात्री सूत कातीत बसतोस, त्रास होईल, म्हणून बदलले होते." गोविंदा म्हणाला.

"I switched them. I had good slivers with me, so I put those in your bundle and spun thread from yours instead. You sit up spinning at night, and it would have been hard on you, so I switched them." Govinda said.

"श्याम, तू रात्री जागतोस हे चांगले नाही." राम म्हणाला.

"Shyam, it isn't good for you to stay awake at night." Ram said.

"झोप येत नाही, तर काय करू? नुसते पडून राहण्यापेक्षा सूत कातीत बसतो." श्याम म्हणाला.

"Sleep won't come, so what am I to do? Rather than just lie there, I sit and spin thread." Shyam said.

"झोप न यायला काय झाले? आम्हांला बरी झोप येते?" राम म्हणाला.

"Why won't sleep come to you? We sleep well enough." Ram said.

"तुम्ही खूप काम करता. झोप लागावयास दिवसा तप करावे लागते. शरीर झिजवावे लागते." श्याम म्हणाला.

"You all work hard. To get good sleep one must labor through the day — the body has to be worn down." Shyam said.

"तू नाही वाटते काम करीत? सकाळी विहिरीजवळ झाडावयास आज तूच गेलास." राम म्हणाला.

"And you don't work, is that it? This morning it was you who went to sweep near the well." Ram said.

"परंतु भिका, गोविंदा व नामदेव यांनी मला कुठे झाडू दिले? मी काम करू नये, असे तुम्हांला वाटते. पुण्यवंत तुम्ही व्हावे, मी नये का होऊ?" श्यामने विचारले.

"But did Bhika, Govinda, and Namdev let me sweep for long? You all think I shouldn't work. You should earn merit, but shouldn't I?" Shyam asked.

"तुला बरे वाटत नव्हते, म्हणून काम करू दिले नाही, त्यांनी." राम म्हणाला.

"You weren't feeling well, that's why they didn't let you work." Ram said.

"लोक यायला लागले. घंटा दिली पाहिजे." गोविंदा म्हणाला.

"People are starting to arrive. We must ring the bell." Govinda said.

घंटा झाली व प्रार्थना सुरू झाली. प्रार्थनेनंतर श्यामने आईची आठवण सांगण्यास सुरुवात केली.

The bell was rung and the prayer began. After the prayer, Shyam began to relate his memories of his mother.

आमच्या घरी आता सर्वच अडचण पडे. घरात साऱ्याचीच वाण भासे. तेल आहे तर मीठ नाही. मीठ आहे तर मिरची नाही, असे चालले होते. कधी चुलीला लावावयास ढलपी नसे, थारळ्यात घालावयास गोवरी नसे. आई परसात हिंडून काटक्या गोळा करी. कधी कधी आंब्याची वाळलेली पाने आणून त्यावरच तिने स्वयंपाक करावा. कधी कधी भाजीला तेलाची फोडणीसुद्धा नसे. तिच्या अश्रूंची फोडणी असे व त्यामुळेच जणू चव येत असे. काय करील बिचारी! अब्रूने दिवस काढीत होती. आईचे आईबाप आता पालगडला नव्हते. ते पुण्या-मुंबईस मुलाकडे गेले होते. माहेरी गावास कोणी नव्हते. माहेरच्या घराला कुलूप होते. आई घराच्या बाहेर पडत नसे. एक तर शक्ती नव्हती आणि दुसरे कारण म्हणजे लाज वाटत असे. घरातच बसून ती वेळ दवडी.

In our house now every single thing was a struggle. There was want of everything in the house. There was oil, but no salt; there was salt, but no chili — that was how things went. Sometimes there wasn't even a dry cow-dung cake to light the stove, no dung-fuel to put in the fire-pit. Mother would wander about the backyard gathering twigs. Sometimes she would bring dried mango leaves and cook over those. Sometimes there was not even oil for tempering the vegetables. Her tears were the tempering, and it seemed that was what gave the food its flavor. What could the poor woman do! She was living out her days on her dignity alone. Mother's own parents were no longer at Palgad; they had gone to Poona and Bombay to live with their son. There was no one left in her maternal village. Her parental home stood locked. Mother never went out of the house — partly because she had no strength, and partly because she felt too ashamed. She spent her days sitting at home.

त्या वेळेस आमच्या गावात कोणी एक पेन्शनर गृहस्थ येऊन राहिले होते. ते मूळचे आमच्या गावचे नव्हते. परंतु आमच्या गावचे हवापाणी चांगले, ब्राम्हणवस्ती मोठी, शिवाय आमच्या गावातील गणपतीवर त्यांची श्रद्धा व भक्ती म्हणून येऊन राहिले होते. आमच्या घराशेजारीच जागा घेऊन त्यांनी टुमदार बंगला बांधला होता.

At that time a certain pensioner gentleman had come to settle in our village. He was not originally from our village, but our village had good air and water, a large Brahmin settlement, and besides, he had great faith and devotion toward the Ganapati of our village — so he had come to live there. He had bought land right next to our house and built a neat little bungalow.

आईची या नव्या घराशी ओळख झाली. पेन्शनरीणबाई मोठ्या भल्या होत्या. त्यांचा स्वभाव मायाळू होता. आई त्यांच्याकडे जाऊन बसे. त्याही एखादे वेळेस आईकडे येत. एक दिवस आई त्यांना म्हणाली, "राधाताई! तुमच्याकडे काही काम असले, तर मी करून देत जाईन. दळण वगैरे मी दळून देईन. मला थोडी मदत होईल." राधाताई शहरात राहिलेल्या. त्यांना रोख पैसे देऊन दळण दळून आणण्याची सवय होती. आईकडे दळण द्यावयाचे त्यांनी कबूल केले. आईची शक्ती ती काय? परंतु करील काय? वडील पहाटे उठून बाहेर गेले, की आई जाते घाली. शाळेची वेळ होईपर्यंत पुरुषोत्तम हात लावी. नंतर ती एकटीच दळत बसे. थांबत थांबत दळण दळून टाकी. "श्याम असता येथे तर सारे दळून टाकता." असे तिच्या मनात येई. मी घरातून रागावून कसा गेलो, हे आठवून ती रडू लागे. दळता-दळता तिचे डोळे भरून येत, कंठ दाटून येई, ऊर भरून येई, हात दमून येत. ते कष्टाचे दळण करून जे चार पैसे मिळत, त्यांतून आई तेल, मीठ आणी व क्षणाचा संसार सुखाने करी.

Mother came to know this new household. The pensioner's wife was a very kind woman, gentle-natured. Mother would go and sit with her, and she too would sometimes come to Mother's. One day Mother said to her, "Radhatai! If you have any work, I'll do it for you. I'll grind your flour for you and so on — it will be some help to me." Radhatai, having lived in the city, was used to paying cash and having her flour ground for her. She agreed to give her grinding work to Mother. What strength did Mother have left? But what else could she do? When Father rose at dawn and went out, Mother would set the hand-mill turning. Purushottam would lend a hand until it was time for school; after that she ground alone, stopping and starting, until the grinding was done. "If Shyam were here, he'd grind it all in no time," she would think to herself. And remembering how I had left the house in anger, she would begin to weep. As she ground, her eyes would fill, her throat would tighten, her chest would swell with feeling, her hands would tire. From the few coins she earned by that laborious grinding, Mother would buy oil and salt and carry on the household's meager comfort.

दिवाळीचे दिवस येत चालले होते. घरात थोडे जास्त तेल वगैरे लागले असते. दोन दिवल्या तरी लावायला हव्यात ना! एक काळ असा होता, की आमच्या घरी दिवाळीत रोज घडाभर तेल पणत्यांना लागत असे. शेकडो पणत्या त्या वेळेस लागत असत; परंतु आईला त्या आता फक्त स्मृती राहिल्या होत्या. दिवाळी कशी साजरी करावयाची? आई त्या पेन्शनरीणबाईला म्हणाली, "तुमचे धुणेबिणे सुद्धा मी धुऊन दिले, तर नाही का चालणार? दुसरे काही काम सांगत जा."

The days of Diwali were drawing near. A little extra oil, and so on, would be needed in the house — at least two little lamps had to be lit, after all! There was a time when in our house a whole potful of oil was used every day during Diwali for the lamps; hundreds of lamps used to be lit then. But for Mother now these were only memories. How was Diwali to be celebrated? Mother said to the pensioner's wife, "Would it not do if I washed your laundry too? Do give me other work to do."

त्या पेन्शनरीणबाईची मुलगी माहेरी आली होती. तिचे नाव होते इंदू. बाळंतपणातून ती उठली होती व आजारी पडली होती. ती फार अशक्त झाली होती. हवापालट करावयास ती माहेरी आली होती. राधाताई म्हणाल्या, "आमच्या इंदूला अंगाला तेल वगैरे लावीत जाल का? तिच्या मुलीला न्हाऊमाखू घालीत जाल का?"

The pensioner's daughter had come to her mother's house. Her name was Indu. She had just risen from childbirth and had fallen ill; she had grown very weak, and had come to her mother's for a change of air. Radhatai said, "Would you rub oil on our Indu's body, and would you bathe and anoint her baby?"

आई म्हणाली, "हो. आनंदाने करीन. मला हो काम आवडते. मागे पुष्कळ वर्षांपूर्वी माझी चंद्री घरी आली होती, माहेरी आली होती. मीच तिच्या अंगाला लावीत असे."

Mother said, "Yes. I'll do it gladly. I love this kind of work. Long ago, many years back, my Chandri came home, came to her mother's house, and I myself used to rub oil on her."

आई रोज उजाडता इंदूच्या अंगाला लावावयाला जाऊ लागली. दळणाची वेळ तिने तिसऱ्या प्रहरी ठरविली. आई फार मनापासून काम करी. इंदूच्या अंगाला चोळताना ही आपली मुलगी आहे, असे आईला वाटे. त्या लहान मुलाला न्हाऊ घालतानाही तिला सुख होई. त्या मुलाला पायांवर घालून त्याच्या कोमल, लुबलुबीत टाळूवर तेल घालून "तो तो तो! बाळाची बायको यो यो यो!" असे प्रेमाने व वात्सल्याने ती म्हणे. आई न्हाऊमाखू घालू लागल्यापासून त्या मुलाला बाळसे धरले; ते टवटवीत दिसू लागले. इंदूच्या प्रकृतीत फरक दिसू लागला. तिच्या फिकट तोंडावर थोडाथोडा तजेला येऊ लागला.

Every day at dawn Mother began going to rub oil on Indu's body. She fixed her grinding for the third quarter of the day. Mother worked with her whole heart. While massaging Indu's body, it seemed to Mother that this was her own daughter. Bathing that small baby too gave her joy. Laying the child across her legs, pouring oil on its soft, tender crown, she would say with love and tenderness, "Tho, tho, tho! Baby's little wife, yo yo yo!" From the time Mother began bathing and anointing him, the baby began to fill out; he began to look fresh and glowing. A change began to show in Indu's health too — some color began to return, little by little, to her pale face.

राधाताईची आईवर श्रद्धा बसली. महिना होताच त्यांनी दोन रुपये आईच्या हातावर ठेवले. "दोन कशाला? एक पुरे, हो!" आई म्हणाली.

Radhatai's faith in Mother grew firm. As soon as the month was up, she placed two rupees in Mother's hand. "Why two? One is enough!" Mother said.

"घ्या, हो, यशोदाबाई, दिवाळी वगैरे आहे. तुम्ही मनापासून काम करता, त्याची किंमत का करावयाची आहे? मनापासून केलेल्या कामाचा दाम ठरवावयाचा नसतो."

"Take it, Yashodabai, it's Diwali time. You work with your whole heart — how can that be priced? Work done wholeheartedly cannot be given a fixed rate."

आई घरी आली व देवाचे आभार मानती झाली. "देवा! माझी लाज सारी तुला!" असे ती म्हणाली. दोन रुपयांतून तिने थोडे तेल, थोडे तूप आणविले, एक नारळ आणविला. थोड्या करंज्या व चार अनरसे तिने केले. दिवाळीच्या चार दिवसांत बाहेर दोन दिवल्या लाविल्या. भाऊबीजेच्या दिवशी पुरुषोत्तम इंदूकडेच गेला होता. इंदूने त्याला ओवाळिले. चार आणे पुरुषोत्तमने ओवाळणी घातली. फटाक्यांऐवजी आईने पुरुषोत्तमला एक पिटुकनळी करून दिली व त्रिसुळे पाडून दिली. त्रिसूळ पिटुकनळीत घालून पुरुषोत्तम बार काढी. त्रिसुळे संपली, तर पारिंग्याचा पाला घालून वाजवी. निराळ्या फटाक्यांसाठी त्याने हट्ट धरला नाही.

Mother came home and gave thanks to God. "O God! All my honor is Yours to keep!" she said. Out of the two rupees she had a little oil and a little ghee brought, and a coconut. She made a few karanjis and four anarsas. During the four days of Diwali she lit two little lamps outside. On Bhaubeej day Purushottam went to Indu's house; Indu waved the lamp of blessing over him, and Purushottam offered her four annas in return. In place of firecrackers, Mother made him a little bamboo popgun and cast him some clay pellets shaped like tridents. Purushottam would load a pellet into the popgun and fire it off; when the pellets ran out, he would load parigna leaves instead and make it pop. He never insisted on having proper firecrackers of his own.

परंतु या अपरंपार श्रमाने आधीच खंगलेली, रंजली-गांजलेली माझी आई किती दिवस जगणार? तिला ताप येई, थोडा दमही लागे. तरी गाडे ढकलता येत होते तोपर्यंत ती ढकलीतच होती. तुळशीचे लग्न आले. पुरुषोत्तमाने घोरिवड्यातून आवळे, चिंचा आणल्या होत्या. झेंडू आणले, तुळशीचे लग्न झाले. तुळशीला हळदीकुंकू वाहताना आई म्हणाली, "तुळसादेवी! माझी अब्रू आहे, तोच माझे डोळे मिटवून अब्रूसह व सौभाग्यासह मला घेऊन जा."

But how much longer could my mother — already worn thin, already ground down by this boundless toil — go on living? Fever would come upon her, and she grew short of breath as well. Yet as long as she could keep the cart rolling, she kept pushing it. The wedding of the Tulsi plant came round. Purushottam had brought amla and tamarind from Ghorivade; marigolds were brought, and the Tulsi wedding was performed. Offering turmeric and kunku to the Tulsi plant, Mother said, "O Tulsi Devi! As long as I have my honor, take me away with my eyes closed by your grace, with my honor and my married blessing both intact."