रात्र चोविसावी : सोमवती अवस

Twenty-fourth Night: Somavati Avas

ज्या सोमवारी अवस येते, तिला सोमवती अवस म्हणतात. त्या दिवशी सोमवतीचे व्रत घेतलेल्या ब्राम्हणांच्या सुवासिनी बायका पिंपळाची पूजा करतात. सोमवारी अवसेला कोणत्या तरी १०८ वस्तू देवाला वाहावयाच्या असतात. मग पुढे १०८ विडे, १०८ आंबे, १०८ रुपये, १०८ दिडक्या, १०८ केळी, १०८ खण, १०८ पेढे, १०८ नारळ, १०८ लुगडी ज्याला जशी ऐपत असेल, त्याप्रमाणे देवाला द्यावयाचे. दान करावयाचे, अशी घटना आहे. ज्याचा जो उपाध्याय असेल, त्याला हे सारे मिळते. परंतु तो उपाध्यायही सर्व स्वतःच्या घरीच ठेवीत नाही. पारावर इतर उपाध्येमंडळींत तो ते वाटतो. ही पद्धत फारच सुंदर आहे. त्यागावर ती उभारलेली आहे व तीमुळे उपाध्येमंडळींत परस्परांचा द्वेष-मत्सरही करण्याला अवकाश राहात नाही.

When the no-moon day falls on a Monday, it is called Somavati Avas. On that day, married Brahmin women who have taken the Somavati vrata worship the peepal tree. On Somavati Avas, one hundred and eight of some particular item are to be offered to God. So it might be one hundred and eight vidas, one hundred and eight mangoes, one hundred and eight rupees, one hundred and eight didkis, one hundred and eight bananas, one hundred and eight khans of cloth, one hundred and eight pedhe, one hundred and eight coconuts, one hundred and eight saris — whatever a person can afford, that is what is offered to God. It is meant as a donation, that is how the custom is arranged. Whoever's family priest it may be, he receives all of it. But even the priest does not keep it all for himself at home. On the temple veranda, among the other priests, he distributes it. This custom is truly a beautiful one. It is built upon the spirit of sacrifice, and because of it there is little room left for envy or jealousy among the priests themselves.

माझी आई जेव्हा एकत्रात होती, भरल्या घरात श्रीमंतीत होती, तेव्हाच तिने सोमवतीचे व्रत घेतले होते. १०८ पावल्या, १०८ विडे, १०८ पेढे अशा चांगल्या सोमवती तिने त्या वेळेस घातल्या होत्या; परंतु आता गरिबी आली होती. तिलाच नेसावयास लुगडे नव्हते; तर १०८ लुगडी कोठून देणार? तिलाच खावयास नव्हते, तर ती काय देणार? सोमवतीचे व्रत एकाएकी सोडता येत नाही. घरात पतीजवळ तरी कोणत्या तोंडाने ती मागणार? पतीजवळ काय होते?

When my mother was still part of the joint family, living amid plenty and comfort, she had taken the vow of Somavati. In those days she had made fine offerings of one hundred and eight silver coins, one hundred and eight vidas, one hundred and eight pedhe. But now poverty had come upon them. She herself had no sari to wear; how then was she to offer one hundred and eight saris? She herself had nothing to eat; what then could she offer? The vow of Somavati cannot be given up all at once. And with what face could she ask her husband for such things, within the house? What did her husband have, after all?

नाताळची सुट्टी असल्यामुळे मी घरी होतो. सोमवती आली होती. मी आईला विचारले, "या सोमवतीला तू काय घालणार? काय ठरविले आहेस? जानकीवयनी १०८ सुपाऱ्या-ओल्या सुपाऱ्या घालणार आहेत."

Since it was the Christmas holidays, I was home. Somavati was approaching. I asked Mother, “What are you going to offer this Somavati? Have you decided? Janakivayani is going to offer one hundred and eight supari nuts — fresh, green ones.”

आई म्हणाली, "बाळ, १०८ पोफळे माझी घालून झाली आहेत. मागे सीता आत्याने पाठविली होती."

Mother said, “My child, I have already offered a hundred and eight areca nuts once. Sita Atya sent them once, some time back.”

"मग तू काय घालणार आहेस? दोन दिवस तर राहिले सोमवतीला. काही ठरवावयास हवे ना! आई! १०८ गूळ म्हणजे का १०८ गुळाच्या ढेपा वाहावयाच्या! १०८ तेल म्हणजे का १०८ तेलाचे डब द्यावयाचे!"

“Then what are you going to offer this time? Only two days are left till Somavati. You should decide on something! Aai! Does one hundred and eight jaggery mean offering one hundred and eight lumps of jaggery! Does one hundred and eight oil mean giving one hundred and eight tins of oil!”

आई म्हणाली, "कोणी १०८ डबे दिले, तरी हरकत नाही. परंतु गरीब असला, तर तो ठरवितो, की १०८ अदपाव देईन; १०८ पावशेर देईन किंवा एकदम सवा मण गूळ, सवा मण तेल असेही देतात. त्यात वाटेल तसे १०८ भाग बसवावे."

Mother said, “If someone gives one hundred and eight tins, that's fine too. But if a person is poor, she decides instead to give one hundred and eight adpavs, or one hundred and eight pavsher measures, or else all at once a sava man of jaggery, a sava man of oil, and so on. One can divide it into one hundred and eight portions however one likes.”

मी विचारले, "आई! तू १०८ अदपाव गूळ घातलेस, तर?"

I asked, “Aai! What if you offered one hundred and eight adpavs of jaggery?”

आई म्हणाली, "श्याम! घरात विष खावयास दिडकी नाही, गळफास लावायला सुतळीचा तोडा नाही. कोठून आणावयाचे पैसे? झाड का आहे आपल्या अंगणात? हलविले की पडले पैसे! आपण गरीब आहोत, श्याम!"

Mother said, “Shyam! There isn't even a didki in this house to buy poison with, nor a length of rope to hang oneself with. Where would I find the money for that? Do we have a money tree in our courtyard? Shake it, and coins fall down! We are poor, Shyam!”

मी म्हटले, "# आवळे घातलेस, तर?"

I said, “Aai! What if you offered one hundred and eight amla fruits?”

"बाळ १०८ आवळे एकदा मी घातले होते. सोवलीहून त्यांनी आणले होते. आपला सोवलीचा तुकाराम नव्हता का, त्याने दिले होते." आई म्हणाली.

“My child, I offered one hundred and eight amla fruits once before. Someone brought them from Sawali. Wasn't it our Tukaram from Sawali who gave them?” Mother said.

"आई! १०८ चिंचोके घातले, तर नाही का चालणार?" मी हसत हसत विचारले.

“Aai! What if you offered one hundred and eight tamarind seeds — wouldn't that do?” I asked, laughing.

आई म्हणाली, "हो, चालतील तर काय झालं! पण-"

Mother said, “Yes, why shouldn't they do! But—”

"पण काय लोक हसतील, होय ना? हसतील त्यांचे दात दिसतील! त्यांचे हसायला काय जाते? द्यायला थोडेच कोणी येते आहे? हसायला सारे, मदत करायला कोणी नाही. देव तर हसणार नाही ना? देव रागावणार नाही ना?" मी विचारले.

“But what — people will laugh, won't they? Let them laugh, showing their teeth! What does it cost them to laugh? It's not as though anyone's coming forward to give us something. Everyone's ready to laugh, no one's ready to help. God won't laugh though, will He? God won't get angry, will He?” I asked.

आई म्हणाली, "श्याम! देव नाही रागावणार. अरे, देवाला विदुराघरच्या कण्यासुद्धा आवडल्या; मिटक्या मारमारून त्याने खाल्ल्या. सारखे ताट चाटीत होता, तरी त्याची तृप्ती होईना. देवाने सुदाम्याचे पोहे कसे खाल्ले, जसा अधाशी व उपाशी! रुक्मिणीला एक मूठ देण्यास तयार होईना. देव उपाशीच असतो. प्रेमाने त्याला कोण देतो? लाखांत एखादा! प्रेमाने दिलेलेच त्याच्या पोटात जावयाचे. भुकेल्या देवाला द्रौपदीचे पान खाऊन ढेकर आली. देवाला प्रेमाने द्या. ते त्याला दुधाच्या समुद्रापेक्षा थोर आहे. शबरीची उष्टी बोरे. ती कशी खाल्ली रामाने? तू वाचले आहेस ना? देवाला सारे चालते. त्यात भावभक्तीचे तूप ओतलेले असले म्हणजे झाले. त्यात हृदयाचा ओलावा असला, म्हणजे झाले. मग चिंचोकेच काय, पण १०८ दगड जरी देवाला दिलेत, तरी त्याला खडीसाखरेप्रमाणे गोड लागतील! ते प्रेमाने दिलेले दगड तो चघळीत बसेल, शतजन्म चघळीत बसेल व म्हणेल, भक्ताने फारच अप्रतिम मेवा दिला. पटकन फुटत नाही. विरघळत नाही. एकेक खडा तोंडात धरून ठेवावयास वर्ष पुरेल. श्याम! देवाला रे काय? त्याला काहीही द्या; परंतु आपण जे देऊ ते देताना त्यात हृदय ओतून दिले पाहिजे. श्याम! द्रौपदी, शबरी यांच्या भक्तीइतकी माझी कोठे आहे भक्ती? मला कोठे तशा भक्तीने चिंचोके भरून देता येणार आहेत? आपली नाही हो तितकी लायकी."

Mother said, “Shyam! God will not be angry. Why, even Vidura's humble grain gruel pleased God; He ate it smacking His lips with relish. He kept licking the plate clean, and still He was not satisfied. How eagerly, how hungrily, God ate Sudama's poha! He would not even give up a single fistful for Rukmini. God is always hungry, you know. Who gives to Him out of love? Hardly one in a hundred thousand! Only what is given with love finds its way into His belly. Hungry God ate Draupadi's leaf of food and belched with satisfaction. Give to God with love. That is worth more to Him than an ocean of milk. Shabari's half-eaten berries — how did Rama eat them? You've read that story, haven't you? God accepts anything at all. As long as it is anointed with the ghee of devotion and love, that is enough. As long as there is the moistness of the heart in it, that is enough. Then even tamarind seeds — even if you gave Him one hundred and eight stones — would taste to Him as sweet as rock candy! He would sit chewing those lovingly given stones, chewing them for a hundred lifetimes, and say, my devotee has given me the finest of sweets. They do not break quickly, they do not dissolve. Each stone, held in the mouth, would last a whole year. Shyam! What does God care what it is? Give Him anything; but whatever we give, we must give with our heart poured into it. Shyam, where do I have devotion like Draupadi's or Shabari's? Where can I offer tamarind seeds with that kind of devotion? We are not, after all, worthy of that much.”

"मग तू काय घालणार आहेस, सांग ना. ठरविले असशील काही तरी." मी विचारले.

“Then what are you going to offer, tell me. You must have decided on something.” I asked.

आई म्हणाली, "मी १०८ फुले वाहणार आहे. फुलासारखे निर्मळ व शुद्ध दुसरे काय आहे? फुले वाहीन, हो, मी."

Mother said, “I am going to offer one hundred and eight flowers. What is purer and cleaner than a flower? I shall offer flowers, that's what I'll do.”

आई म्हणाली, "श्याम! जे वाहावयाचे, ते देवासाठी असते. ते भटजीसाठी नसते. देवाच्या पायांवर वाहिलेले फूल राहील. आपणांस दुसरे काही देता येत नाही, तर काय करावयाचे? देता येईल, ते देवाला द्यावे."

Mother said, “Shyam! Whatever is offered is meant for God. It is not meant for the priest. A flower offered at God's feet stays there, at His feet. If we have nothing else to give, then what can we do? Whatever we can give, we should give to God.”

"मग कोणती १०८ फुले वाहणार आहेस? आपणांकडे फुले तरी चांगली कोठे आहेत? नाही तर, आई! १०८ पानेच वाहा. १०८ तुळशीची पाने, १०८ बेलाची पाने, १०८ दूर्वा, आई! देवाला फुलांपेक्षा पानेच का, ग, जास्त आवडतात? कितीही फुले असली, तरी तुळशीपत्र, दूर्वा, बेल यांच्याशिवाय पूजा पुरीच होत नाही. विष्णूला तुळशीपत्र, गणपतीला दूर्वा, शंकराला बेल. त्यांना फुलांपेक्षा यांचीच आपली जास्त आवड कां, ग, आई?" असे मी विचारले.

“Then which flowers will you offer, one hundred and eight of them? Do we even have any fine flowers of our own? Or, Aai, why not just offer one hundred and eight leaves? One hundred and eight tulsi leaves, one hundred and eight bel leaves, one hundred and eight durva blades — Aai, why does God love leaves more than flowers? However many flowers there may be, worship is never considered complete without a tulsi leaf, durva grass, or bel leaf. Tulsi leaf for Vishnu, durva for Ganapati, bel for Shankar. Why do they love these more than flowers, Aai?” I asked.

आई म्हणाली, "तुळशीपत्र, दूर्वा वगैरे मिळावयास त्रास नाही पडत. वाटेल तेथे होतात. थोडे पाणी घातले, की झाले. फुले म्हणजे ठरलेल्या ऋतूतच फुलावयाची. परंतु पाने आपली नेहमी आहेत. झाड जिवंत आहे, तोपर्यंत पाने आहेतच. पानांचा दुष्काळ फारसा नाही. म्हणून ऋषींनी, संतांनी देवाला पानच प्रिय आहे, असे सांगून ठेवले. ते तरी नेहमी देवाला भक्तीने वाहावयास माणसाला अडचण पडू नये. माझ्यासारख्या गरीब बाईला देवाला साधे पान वाहावयासही लाज वाटू नये. दुसऱ्यांनी देवाला वाहिलेले रुपये, खण, नारळ पाहून मला त्यांचा मत्सर वाटू नये, म्हणून देवाला पान प्रिय आहे, असे संतांनी ठरविले. श्रीमंताला आपल्या संपत्तीची ऐट वाटावयास नको व गरिबाला गरिबीची लाजही वाटावयास नको, असा या पत्रपूजेत अर्थ आहे. श्रीमंताने केवढीही मोठी दक्षिणा दिली, तरी वरती तुळशीपत्र ठेवून ती दक्षिणा द्यावयाची. हेतू हा, की श्रीमंताला आपण फार दिले, असे वाटू नये. आपण एक पान दिले, असेच त्याला वाटावे. गणपतीच्या पूजेला, हरताळकांना, मंगळागौरीला ही पत्री आधी पाहिजे. ही साधी, सुंदर पाने आधी हवीत. १०८ तुळशीची दळे मी पुढे केव्हा तरी वाहणार आहे."

Mother said, “There's no trouble getting tulsi leaves, durva grass, and the like. They grow wherever you please. A little water, and that's all it takes. Flowers bloom only in their appointed season. But leaves are always with us. As long as the plant lives, there are leaves. There's rarely ever a shortage of leaves. That is why the sages and the saints decreed that leaves are what God loves best — so that no one should ever be prevented from offering something to God every day, with devotion. So that even a poor woman like me should never feel ashamed to offer God a simple leaf. So that I should never envy others who offer God rupees, khans of cloth, coconuts. That is the meaning behind why the saints decreed that God loves a leaf. In this worship of the leaf lies the meaning that the rich man need not feel proud of his wealth, and the poor man need not feel ashamed of his poverty. However large a dakshina the rich man gives, a tulsi leaf must be placed on top of it before it is offered. The purpose is that the rich man should not feel he has given so very much. He should feel that he has given only a leaf. For the worship of Ganapati, for Hartalika, for Mangalagaur, this patri, these leaves, are needed first of all. These simple, lovely leaves are wanted before anything else. One hundred and eight tulsi leaves — I will offer those some other time, later on.”

"मग या वेळेस कशाची फुले घालणार? तू तर सांगतच नाहीस!" मी अधीर होऊन म्हटले.

“Then whose flowers will you offer this time? You still haven't told me!” I said, growing impatient.

आई म्हणाली, "मी परवा रात्री त्यांना सांगितले, की सोमवतीला चांगलीशी फुले घालावयाचे ठरविले आहे. झेंडू, पांढऱ्या चाफ्याची फुले ही आहेतच. परंतु जर चांगली सुवासिक आणता आली कोठून, तर आणावी."

Mother said, “The night before last I told him that I had decided to offer some good flowers for Somavati. We do have marigolds and white champa flowers already. But if we could get something fragrant and fine from somewhere, we ought to bring that instead.”

मी एकदम म्हटले, "म्हणून भाऊ गावाला गेले आहेत, होय."

I said at once, “So that's why Father has gone off to the village, is it.”

"होय, ते जालगावला गेले आहेत. तेथे बर्व्यांची मोठी बाग आहे. त्या बागेत नागचाफ्याची फुलझाडे आहेत. ती १०८ फुले मिळाली तर पाहावी, म्हणून ते लांब गेले आहेत. "आपल्याजवळ पैसे नाहीत; परंतु चालण्याचे श्रम करावयास पाय आहेत" असे ते म्हणाले." आई म्हणाली.

“Yes, he has gone to Jalgaon. There's a large garden there belonging to the Barves. In that garden there are nagchafa trees in flower. He has gone all that way to see if he can get one hundred and eight of those flowers. 'We have no money,' he said, 'but we still have legs, and the strength to walk.'” Mother said.

मित्रांनो! चाफ्याचे अनेक प्रकार आहेत. पांढरा चाफा, हिरवा चाफा, सोनचाफा व नागचाफा. पांढऱ्या चाफ्याशिवाय बाकीच्या सर्वांस सुगंध आहे. सोनचाफ्याचा वास फार असतो; परंतु नागचाफ्याचा गोड असतो. चार बाजूंना चार चार शुभ्र स्वच्छ रुंद अशा पाकळ्या व मध्ये पिवळा परागपंज असे हे फूल असते. फारच सुंदर दिसते हे फूल.

Friends! There are many varieties of champa. White champa, green champa, sonchafa, and nagchafa. All of them except the white champa have fragrance. The sonchafa has a very strong scent; but the nagchafa's is sweet and gentle. This flower has four broad, pure white petals on each of its four sides, with a cluster of yellow pollen at the center. It is a truly beautiful flower to see.

गरिबीत राहूनही ध्येयवाद दाखवणारी व आचरणारी माझी आई होती. पतीला देता येणार नाही, ते त्याच्याजवळ मागून त्याला रडविणारी, खिन्न करणारी ती नव्हती. त्याला लाजविणारी, खाली मान घालावयास लावणारी ती नव्हती. त्याच्या जवळ साधी फुलेच मागणारी, परंतु ती खटपट करून दूरवर जाऊन चांगली पाहून आणा, असे सांगणारी, पतीलाही ध्येयवाद शिकविणारी, देवासाठी झिजावयास लावणारी अशी ती साध्वी होती.

My mother was a woman who, even living in poverty, demonstrated and lived by her ideals. She was not one to demand from her husband what he could not give, to make him weep, to make him despondent. She was not one to shame him, to make him hang his head. She only ever asked him for simple flowers — yet even then she would send him to take the trouble to go far away and bring back something fine. She was a woman who taught her husband ideals too, who set him striving for God's sake. Such was that devoted, virtuous woman.