पर्णकुटी

The Leaf-Hut

"मला पण ने रे भाऊ गोष्ट ऐकायला. रोज रोज तू जातोस. आई, सांग गं भाऊला मला घेऊन जायला. 'वच्छी भाऊच्या पाठीस लागली होती.

'Take me too, Bhau, to hear the story. You go every single day. Mother, tell Bhau to take me along.' Vachhi was pestering her brother.

'तेथे पेंगायला लागशील. तू कशाला येतेस तेथे?' भाऊ म्हणाला.

'You'll only start dozing off there. Why should you come along?' Bhau said.

'ने रे तिलासुध्दा, तीही ऐकेल. चांगले असेल ते सा-यांनी ऐकावे. मी सुध्दा आले असते; पण हे घरातले आवरता रात्र होते बाहेर.' भाऊची आई म्हणाली.

'Take her along too; let her listen too. Whatever is good, everyone should hear. I would have come myself, but there's all this housework — it's night before I can get through it.' Bhau's mother said.

'शेजारची भिमी जाते, ती हंशी जाते, हरणीलाही तिचा भाऊ नेतो. तू नाहीस का रे माझा भाऊ?' वच्छी केविलवाणी होऊन आपल्या भाऊच्या हृदयाला पाझर फोडीत होती.

'Bhimi next door goes, Hanshi goes too, and Harani's brother takes her along as well. Aren't you my brother too?' Vachhi, looking utterly pitiful, was melting her brother's heart.

'चल, तेथे मग 'मला झोप येते, चल घरी' अशी मला घाई लावलीस तर बघ मात्र!' असे बजावून वच्छीलाही तिच्या भावाने आश्रमात नेले.

'Come along, then — but mind, if you start saying I'm sleepy, let's go home, once we're there, just see!' — warning her thus, her brother took Vachhi to the ashram as well.

आश्रमातील ही गोष्टीरूप प्रवचने ऐकावयास मुलेमुली येऊ लागली. मोठी माणसेही ज्यांना वेळ असतो ती येत असत.

Boys and girls began coming to hear these story-sermons at the ashram. Grown-ups too, whoever had the time, would come.

वच्छी व तिचा भाऊ आली ती गोष्ट सुरूही झाली होती.

By the time Vachhi and her brother arrived, the story had already begun.

'शेवटी माझ्या वडिलांना त्यांच्या भावांनी घराबाहेर हुसकून दिले. भाऊबंदकी! या भारतवर्षात भाऊबंदकी फार! कौरवपांडवांच्या वेळेपासून आहे. ती अजून आहे. भावाभावांत जेथे प्रेम नाही, तेथे स्वतंत्रता कशी नांदेल, मोक्ष कसा राहील? ज्या घरात माझे वडील लहानाचे मोठे झाले, ज्या घरात तीस वर्षे बरा वाईट सर्वांचा संसार त्यांनी चालविला, ज्या घरात त्यांनी इतर सर्वांना दही-दूध दिले, परंतु स्वत: चिंचेचे सारच खाल्ले, ज्या घरात राहून त्यांनी भावाबहिणींची लग्ने केली, त्यांच्या हौशी पुरविल्या, त्या घरातून त्यांना बाहेर जाण्यास सांगण्यात आले! घरात आईलाही अपमानकारक बोलणी सोसावी लागली. आम्ही त्या वेळेस लहान होतो. आई त्या विभक्त होण्याच्या वेळची हकीकत डोळयांत पाणी आणून कधी कधी सांगत असे.

'In the end, my father's own brothers drove him out of the house. Bhaubandaki — quarrels among brothers! There is a great deal of this in our Bharatvarsha. It has existed since the days of the Kauravas and Pandavas. It exists still. Where there is no love between brothers, how can freedom dwell there, how can liberation remain? The house in which my father had grown up from childhood, the house in which for thirty years he had, for better or worse, run the household for everyone, the house in which he had given curds and milk to all the others while he himself ate only tamarind broth, the house from which, while still living in it, he had arranged the marriages of his brothers and sisters and fulfilled their wishes — from that very house he was told to leave! In that house even Mother had had to bear humiliating words. We were small children then. Mother would sometimes tell the story of that separation, her eyes filling with tears.

तो दिवस मला अजून आठवतो आहे. आमच्या गावात माघी चतुर्थीचा गणपति-उत्सव होता. हा नवसाचा उत्सव होता. गणपतीचा सार्वजनिक उत्सव भाद्रपदातच होत असे. महाडच्या धारपांनी हा नवस केला होता. त्या वेळेस अभ्यंकर हे प्रसिध्द राष्ट्रीय कीर्तनकार आमच्या गावी आले होते व त्यांची कीर्तने उत्सवात होत होती. गावातील सारी मंडळी देवळात कथेला गेली होती. त्या रात्री आम्हाला कथेला जाऊ दिले नाही. आम्ही निजून गेलो होतो. रात्री नऊदहाच्या सुमारास आईने आम्हास उठवले. माझे आईबाप त्या वेळेस घरातून बाहेर पडत होते. आईच्या डोळयांतून अश्रू गळत होते. ज्या घरात राहून तिने मो-या गाईचे दूध काढले, गडी माणसांना जेवावयास पोटभर घातले, ज्या घरात एके काळी ती सोन्यांनी नटून मिरवली, ते घर, ते गोकुळ सोडून ती बाहेर पडत होती. दिवसा लाज म्हणून रात्री बाहेर पडत होती. माझा धाकटा भाऊ तिच्या कडेवर होता. यशवंताच्या पाठचा तो भाऊ. वडील पुढे झाले; त्यांच्या पाठोपाठ आई व मी मुकाटयाने जात होतो! कोठे जात होतो? आईच्या माहेरी जात होतो. गावातच आईचे माहेर होते. आजोळच्या घरी त्या वेळेस कोणी नव्हते. आजोबा आजी पुण्यास मुलाकडे गेली होती. काही दिवसांनी ती परत येणार होती. रात्री लपतछपत आम्ही आजोबांच्या घरी आलो. देवळात आनंद चालला होता; परंतु आम्ही सुतक्यासारखे वनात चाललो होतो. देवाच्या या विशाल भूमीवर एकाच वेळी अनेक प्रयोग चाललेले असतात.

'I still remember that day. There was a Ganapati festival in our village on Maghi Chaturthi. This was a votive festival. The public Ganapati festival used to be held only in Bhadrapada. The Dharap family of Mahad had made this vow. At that time Abhyankar, the well-known nationalist kirtankar, had come to our village, and his kirtans were being held during the festival. Everyone in the village had gone to the temple to hear the katha. That night we were not allowed to go to the katha. We had gone to sleep. Around nine or ten at night, Mother woke us up. My parents were leaving the house at that hour. Tears were trickling from Mother's eyes. The house in which she had milked the Mori cow, in which she had fed the farmhands their fill, the house in which she had once walked about decked in gold — that house, that Gokul, she was now leaving. Out of shame before the daylight, she was leaving by night. My younger brother was on her hip — the brother born after Yashwant. Father walked ahead; behind him Mother and I followed in silence! Where were we going? We were going to Mother's parental home. Mother's family lived in the very same village. At that time there was no one at the maternal grandparents' house. Grandfather and Grandmother had gone to Pune to their son's house. They were to return after some days. That night, stealing along in secret, we came to Grandfather's house. In the temple, joy was in full swing; but we were going off into the wilderness as though in mourning. Upon this vast earth of God's, many different scenes are being enacted at one and the same time.

नवीन घरी आता सवय झाली; परंतु आईच्या तोंडावरची खिन्नता गेली नव्हती. काही दिवसांनी आजी परत आली. माझी आजी जरी स्वभावाने प्रेमळ होती, तरी थोडी हट्टी होती. माझी आई होता होईतो आजीजवळ मिळते घेई. कारण स्वत:ची परिस्थिती ती ओळखून होती.

'We grew used to the new house now; but the gloom had not left Mother's face. After some days Grandmother returned. Although my grandmother was warm-hearted by nature, she was somewhat headstrong too. My mother, as far as possible, tried to accommodate herself to Grandmother, for she was well aware of her own circumstances.

आईच्या मनात माहेरी राहणे फार खाई. तिला अपमान वाटे. नव-यासह माहेरी राहणे, त्यातून मरण बरे असे तिला होई. तिचा स्वभाव फार मानी होता. एक दिवस आजी व आजोबा देवळात पुराण ऐकावयास गेले होते. ओटीवर वडील जमाखर्च लिहीत होते. आई ओटीवर गेली व म्हणाली 'माझ्याच्याने येथे अत:पर राहवत नाही. मी जगावे असे जर तुम्हाला वाटत असेल तर स्वतंत्र घर बांधा. येथे खाणेपिणे म्हणजे जिवावर येते.'

'The thought of living at her parental home gnawed at Mother's mind. She felt it as a humiliation. To live at her parents' home along with her husband — she felt death itself would be better than that. Her nature was very proud. One day Grandmother and Grandfather had gone to the temple to hear a purana recitation. Father was sitting on the veranda writing up accounts. Mother went out onto the veranda and said, 'I cannot go on living here any longer. If you want me to live, then build us a house of our own. Eating and living here feels like death to me.'

वडील म्हणाले, 'अगं, आपण आपलेच भात खातो ना? फक्त येथे राहातो. घर बांधणे म्हणजे का थट्टा आहे? तुम्हा बायकांना सांगायला काय? पुरुषांच्या अडचणी तुम्हांला काय माहीत?'

Father said, 'But we eat our own rice, don't we? We only live here. Is building a house some kind of joke? It's easy for you women to say such things — what do you know of the difficulties men face?'

आई एकदम संतापून म्हणाली, 'तुम्हा पुरुषांना स्वाभिमानच नाही मुळी.'

Mother, suddenly furious, said, 'You men have no self-respect at all.'

माझे वडील शांतपणे परंतु खिन्नपणे म्हणाले, 'आम्हाला स्वाभिमानच नाही! आम्ही माणसेच नाही जणू! दरिद्री माणसाचा सारी दुनिया अपमान करते, मग बायको का करणार नाही? कर, तूही अपमान कर. तूही वाटेल तसे बोल!'

My father said quietly, but with sorrow, 'We have no self-respect! It's as though we are not even men! The whole world insults a poor man — why should his wife not do the same? Go on, you insult me too. Say whatever you please!'

वडिलांचे शब्द ऐकून आईला रडू आले. 'तुमचा अपमान करावयाचा माझा हेतू नव्हता हो. उगाच काही तरी मनास लावून घ्यावयाचे; पण मला येथे खरेच राहावेसे वाटत नाही.'

Hearing Father's words, Mother began to weep. 'I never meant to insult you. You go and take offense at everything for no reason; but I truly do not wish to stay on here.'

'मलाही का राहावे असे वाटते? परंतु तुला आपली परिस्थिती माहीत आहे ना? कर्ज आहे त्याचे व्याजही देता येत नाही. घर कशाने बांधावयाचे? कसे तरी गुरांच्या गोठयासारखे नाही ना घर बांधावयाचे? त्यात राहणे म्हणजे अपमानच तो.' वडील आईची समजूत करीत म्हणाले.

'Do I want to stay on here either? But you know our circumstances, don't you? We are in debt, and I cannot even pay the interest on it. What are we to build a house with? And are we to build something no better than a cattle-shed? To live in such a place would itself be a humiliation.' Father said, trying to reason with Mother.

'गुरांचा गोठाही चालेल; परंतु तो स्वतंत्र असला, आपला असला म्हणजे झाले. अगदी साधी गवतारू झोपडी बांधा. तेथे राहण्यात मला अपमान वाटणार नाही; परंतु माहेरच्या माणसांकडे येऊन राहणे नको. माझ्या भावांच्या बायका उद्या आल्या तर त्याही एखादे वेळेस अपमान करतील. आधीच येथून जावे. मोठया कौलारू घरात राहण्यापेक्षा पानाची झोपडी बरी. अशी झोपडी बांधावयास फार खर्च नाही येणार. या माझ्या हातीतील पाटल्या घ्या, या पुरल्या नाहीत तर नथही विका. नथ नसली, पाटली नसली तरी अडत नाही. कोणाकडे मला जावयाचे आहे? आपली स्वतंत्रता हीच आपली शोभा. कपाळाला कुंकू व गळयात मंगळसूत्र एवढे मला पुष्कळ झाले. स्वतंत्रता गमावून ही नथ व ह्या पाटल्या कशाला?' असे म्हणून माझ्या आईने खरेच नथ व पाटल्या वडिलांच्या पुढे ठेवल्या.

'Even a cattle-shed will do, so long as it is our own, independent. Build a perfectly plain hut of grass. I shall feel no humiliation in living there; but I do not want to go on living with my parents' family. If my brothers' wives come tomorrow, they too may insult us at some point or other. Better to leave here before that happens. A leaf-hut is better than living in a grand tiled house belonging to others. Building such a hut will not cost much. Take these bangles from my wrist — if they do not suffice, sell my nose-ring too. If I have no nose-ring, no bangles, it makes no difference. To whom do I have to go looking presentable? Our own independence is our true adornment. A kumkum mark on my forehead and a mangalsutra round my neck are more than enough for me. What use are this nose-ring and these bangles if they cost me my independence?' Saying this, my mother truly set her nose-ring and her bangles down before Father.

वडील स्तंभितच झाले. 'तुला इतके दु:ख होत असेल हे नव्हते मला माहीत. मी लौकरच लहानसे घर बांधतो.' असे वडिलांनी आश्वासन दिले.

Father was struck dumb. 'I never knew you felt so much pain over this. I shall build a small house very soon,' Father assured her.

माझी आई सांगते की स्वतंत्रता मिळविण्यासाठी दागदागिने फेकून दे, स्वातंत्र्याचा साज, स्वातंत्र्याचा शृंगार हाच सर्वांना शोभादायक व मौल्यवान शृंगार होय.

My mother used to say: throw away your jewelry to win your independence; the ornament of independence, the adornment of freedom — this alone is the ornament that becomes and is precious to everyone.

आमच्या वाटणीस आलेल्या लहानशा जागेवर झोपडी बांधावयास आरंभ झाला. मातीच्या भिंती होत्या. कच्च्या विटा. त्यात कोकणात मापे असतात. विटाहून आकाराने मापे मोठी असतात. ह्या मापांच्या भिंती उभारल्या. घर गवताने शाकारिले. घरातील जमीन तयार करण्यात आली. अक्षय्यतृतीयेच्या मुहूर्ताने नवीन घरात प्रवेश करण्याचे ठरले. आईला वाईट वाटत होते व आनंदही होत होता. शेजारी दिरांची मोठ मोठाली घरे, बंगले होते आणि आपले लहानसे गवतारू घर असे तिच्या मनात येई; परंतु पुन्हा ती म्हणे, 'काही झाले तरी हे स्वतंत्र आहे. येथे मी मालकीण आहे. येथून मला कोणी 'ऊठ' म्हणणार नाही.'

On the small plot of land that had fallen to our share, the building of the hut began. The walls were of mud, of unbaked bricks. In the Konkan these are called mape — larger in size than ordinary bricks. Walls of these mape were raised. The house was thatched with grass. The floor of the house was prepared. It was decided that we would move into the new house on the auspicious occasion of Akshaya Tritiya. Mother felt both sad and glad. Her brothers-in-law nearby had big houses, bungalows, while ours was to be this little grass-thatched house — this thought would come to her mind; but then she would say again, 'Whatever else it may be, this is our own, independent house. Here I am the mistress. No one here will ever tell me to get up and go.'

झोपडीवजा घराची वास्तुशांती करण्यात आली. प्रथम घरात देव नेऊन ठेविले. मग सामान नेले. नारळाचे घाटले आईने केले होते. प्रसंग साजरा केला पाहिजे होता. सारा दिवस गडबडीत गेला. वडील लोकांना सांगत होते, 'तात्पुरते बांधले आहे. पुढे मोठे बांधू.'

The house-warming rite for this hut-like house was performed. First the deities were carried into the house. Then the household goods were brought in. Mother had made coconut ghatle. The occasion had to be celebrated properly. The whole day passed in the bustle of it. Father kept telling people, 'This is only a temporary structure. Later we shall build a bigger one.'

परंतु आई आम्हास म्हणे, 'यांच्या हातून मोठे घर आता केव्हा, कोठून बांधले जाणार? मला मोठे घर आता देवाकडे गेल्यावर मिळेल; परंतु ही मठीच माझा स्वर्ग आहे. कारण येथे मी स्वतंत्र आहे. येथे मिंधेपणा नाही. येथे खाल्लेली मीठभाकर अमृताप्रमाणे लागेल; परंतु परक्यांकडे खाल्लेली बासुंदीपुरी नको.'

But Mother would say to us, 'When and from where will he ever manage to build a big house now? I shall get my big house only once I have gone to God; but this little hut is my heaven. For here I am independent. Here there is no dependence upon others. The plain bread eaten here will taste like nectar; but I want none of the basundi-puri eaten at another's house.'

त्या दिवशी रात्री आम्ही अंगणात बसलो होतो. आकाशात तारे चमकत होते. चंद्र केंव्हाच मावळला होता. आईला धन्यता वाटत होती. घर लहान होते; परंतु घराच्या पुढे व मागे मोठे अंगण होते. हे अंगण हेच जणू खरे घर. आई म्हणाली, 'श्याम! नवे घर तुला आवडले का?'

That night we sat in the yard. The stars were twinkling in the sky. The moon had already set. Mother felt a deep sense of fulfillment. The house was small; but in front of it and behind it lay a large yard. This yard was, as it were, the true house. Mother said, 'Shyam! Do you like the new house?'

मी म्हटले, 'हो, छान आहे आपले घर. गरिबांची घरे अशीच असतात. आपल्या मथुरीचे घर असेच आहे. तिला आपले घर फार आवडेल.'

I said, 'Yes, our house is lovely. The houses of poor people are just like this. Our Mathuri's house is just the same. She will love our house very much.'

माझे शब्द ऐकून आईला वाईट वाटले? जी मथुरी आमच्याकडे कांडायला येई तिच्या घरासारखे आपले घर! नाही, आईला वाईट वाटले नाही. ती म्हणाली, 'होय, मथुरी गरीब आहे; परंतु मनाने श्रीमंत आहे. आपणही या लहान घरात राहून मनाने मोठी होऊ या. मनाने श्रीमंत होऊ या.'

Did my words hurt Mother — that our house should be like the house of Mathuri, who came to pound our rice? No, Mother did not feel hurt. She said, 'Yes, Mathuri is poor; but she is rich in spirit. Let us too, living in this small house, grow great in spirit. Let us grow rich in spirit.'

'होय, आपण मनाने श्रीमंत होऊ. खरंच होऊ.' मी म्हटले.

'Yes, we shall grow rich in spirit. We truly shall,' I said.

इतक्यात आकाशातून एक तारा तुटला. आई एकदम गंभीर झाली. धाकटा भाऊ म्हणाला, 'आई! केवढा ग तारा होता!'

Just then a star fell from the sky. Mother suddenly turned grave. My little brother said, 'Mother! What a huge star that was!'

आई गंभीरच होती. ती म्हणाली, 'श्याम तुझ्या आईच्या जीवनाचा तारा लौकरच तुटेल असे तर नाही ना तो सांगत? ते वरचे मोठे, मोकळे सुंदर आकाश मला तर वर नाही ना बोलावीत? मला बोलवण्यासाठी तर नाही ना आला तो तरा?'

Mother remained grave. She said, 'Shyam, is it telling us that the star of your mother's life will soon fall too? Is that great, vast, beautiful sky above not calling me up to it? Did that star not come to summon me?'

'नाही हो आई! तो हे आपले स्वतंत्र घर पाहण्यासाठी आला आहे. त्याला आपले साधे घर, हे स्वतंत्र घर स्वर्गापेक्षाही अधिक आवडले असेल. यमुनेच्या पाण्यात गोपाळांनी हात धुतल्यावर जे शितकण पाण्यात पडत ते खाण्यास स्वर्गातील देव येत, असे त्या हरिविजयात नाही का? तसे हे घर पाहावयास ते तारेही येती. कारण आपल्या घरात प्रेम आहे, तू आहेस.' मी म्हटले.

'No, Mother! It came to see this independent house of ours. It must have loved our simple house, this house of our own, more than heaven itself. Is it not said in the Harivijay that when the cowherd boys washed their hands in the waters of the Yamuna, the gods of heaven would come down to eat the grains of rice that fell into the water? In the same way, the stars too come to see this house — because there is love in our house, because you are here.' I said.

माझ्या पाठीवरून वात्सल्याने भरलेला हात फिरवीत आई म्हणाली, 'श्याम! कोणी रे तुला असे बोलावयास शिकविले? किती गोड व सुंदर बोलतोस? खरेच आपले हे साधे, सुंदर घर ता-यांनाही आवडेल, सा-यांना आवडेल!'

Passing a hand full of tenderness over my back, Mother said, 'Shyam! Who taught you to talk like this? How sweetly and beautifully you speak! Truly, even the stars will love this simple, lovely house of ours — everyone will love it!'