अक्काचे लग्न

Akka's Wedding

आश्रमातील सायंकाळची जेवणे झाली. सायंकाळच्या जेवणानंतर प्रार्थनेच्या वेळेपर्यंत फिरावयाला वगैरे आश्रमातील मंडळी जात. आश्रम होता त्या गावी नदी होती. नदीचे नाव बहुळा! नदीतीरावर एक लहानसे महादेवाचे देऊळ होते. देवळाजवळ पिंपळाचे मोठे पुरातन झाड होते. त्याला पार बांधलेला होता. त्या पाराजवळ गावातील मंडळीही कधी कधी येऊन बसत असत.

Supper at the ashram was over. After the evening meal, until the time of prayer, the ashram folk would generally go out for a walk. In the village where the ashram was, there was a river. The river's name was Bahula! By the riverbank stood a small temple of Mahadev. Near the temple was a great old peepal tree. A stone platform had been built around it. The village people too would sometimes come and sit near that platform.

गोविंदा व श्याम बाहेर फिरावयास गेले होते. ते टेकडीवर जाऊन बसले होते. लहानगा गोविंदा पावा गोड वाजवीत असे. त्याने आपली बांबूची बासरी बरोबर घेतली होती व तो वाजवीत होता. कविहृदयाचा श्याम ऐकत होता. एकाएकी गोविंदा थांबला व त्याने श्यामकडे पाहिले. श्यामचे डोळे मिटलेले होते. तोंडावर गोड व मधुर असे तेज होते.

Govinda and Shyam had gone out for a walk. They had gone and sat upon a hillock. Little Govinda used to play the flute sweetly. He had brought along his bamboo flute and was playing it. Shyam, with his poet's heart, was listening. Suddenly Govinda stopped and looked at Shyam. Shyam's eyes were closed. Upon his face was a sweet and gentle radiance.

"चलता ना आश्रमात, प्रार्थनेची वेळ होईल.'

"Shall we go back to the ashram? It will soon be time for prayer."

श्यामने डोळे उघडले. श्याम म्हणाला 'गोविंदा! बासरी म्हणजे एक दिव्य वस्तू आहे. कृष्णाच्या मुरलीने पशुपक्षी, दगड-धोंडे विरघळून जात. ते बायकांच्या गाण्यात आहे ना वर्णन:

Shyam opened his eyes. He said, 'Govinda! The flute is a divine thing. Krishna's flute could melt beasts and birds, even stones and rocks. It's there in the women's songs, isn't it, that description:'

'यमुनाबाई वाहे स्थिर नादे लुब्ध समीर रे । हालविना तरूवर पुष्प फळ पान रे ।

'The Yamuna flows still, the breeze itself grows entranced by its sound, O — not a leaf, not a fruit, not a flower on the trees stirs, O.

गोपीनाथा आल्ये आल्ये सारूनीया काम रे । वृंदावनी वाजविशी वेणू, जरा थांब रे'

Gopinatha, I have come, I have come, setting aside all my tasks, O — you play your flute in Vrindavan; wait a while, O.'

"गोविंदा! लहानपणी कोकणात सुट्टीच्या दिवसात पावसाळयात मी गोवा-यांबरोबर रानात जात असे. गाईगुरे चरत व गोवारी अलगुजे वाजवीत. माझे चुलते छान अलगुजे करीत. लहानशी बांबूची नळी; पण तिच्यात केवढी शक्ती! हल्ली ती ब्रासची वगैरे कर्कश परदेशी अलगुजे विकत घेतात. दोन रूपये त्यांना पडतात. परंतु खेडयापाडयांतील गोरगरिबांना ही बासरी आहे. मधुर, सुलभ व सुंदर! बासरी हे आपले राष्ट्रीय वाद्य आहे. श्रीकृष्णाने ते रूढ केले आहे व सात लाख खेडयांत ते वाजविले जात आहे! वाजव, आळव ते गीत.'

"Govinda! In my childhood, during the holidays in the monsoon in the Konkan, I used to go into the wilds with the cowherd boys. The cattle would graze and the cowherds would play their reed pipes. My uncle used to make lovely reed pipes. A little bamboo tube — but what power there was in it! Nowadays people buy those harsh, foreign brass pipes and the like. They cost two rupees. But for the poor folk of the villages, this flute is their instrument — sweet, easy to make, and beautiful! The flute is our national instrument. Shri Krishna made it current, and it is still played in seven hundred thousand villages! Play it, sing out that song.'

'परंतु ती पहा घंटा वाजत आहे! प्रार्थनेस चला.' गोविंदा म्हणाला.

'But look, there's the bell ringing! Let's go to prayer,' Govinda said.

'हो चला. काय रे गोविंदा ! काल मी बराच वेळ सांगत बसलो का? परंतु थोडी आईची पूर्वकथा सांगितली पाहिजे होती. आज लौकर आटपीन.' श्याम म्हणाला.

'Yes, let's go. Tell me, Govinda! Did I go on talking too long yesterday? But I still had a bit of my mother's earlier story left to tell. Today I'll finish quickly,' Shyam said.

'काल दहाबारा मिनिटेच तुम्ही सांगत होता. उगीच आखडते नका घेऊ. मधून मधून निरनिराळे विचार व कल्पना येतात, त्यात आमचा फायदा असतो. तो वेळ व्यर्थ का जातो?' गोविंदा म्हणाला.

'Yesterday you spoke for only ten or twelve minutes. Don't cut yourself short for no reason. All sorts of different thoughts and ideas come up in between, and we benefit from them. Why should that time be wasted?' Govinda said.

बोलत बोलत दोघे आश्रमात आले. गच्चीवर प्रार्थनेची तयारी झाली. सारे जमले. गावातील काही मंडळी आली होती. घंटा वाजली. प्रार्थना सुरू झाली.

Talking like this the two of them came back to the ashram. On the terrace, preparations for the prayer were underway. Everyone had gathered. Some people from the village had also come. The bell rang. The prayer began.

स्थिरावला समाधीत ! स्थितप्रज्ञ कसा असे.

'Steadied in contemplation! What is a man of steady wisdom like.'

वगैरे गीताईतील स्थितप्रज्ञाच्या लक्षणांची प्रार्थना सुरू झाली. ही प्रार्थना आता राष्ट्रीय प्रार्थनाच जणू झाली आहे.

and so on, the prayer began, the verses from the Gitai describing the marks of the man of steady wisdom. This prayer has now become, as it were, a national prayer.

प्रार्थना संपताच श्यामच्या गोष्टीसाठी मंडळी अधीर झाली. श्यामने गोष्टीस सुरूवात केली.

As soon as the prayer ended, everyone grew eager for Shyam's story. Shyam began his tale.

'माझ्या आईचे प्रेम आम्हा सर्व भावंडांत आमच्या बहिणीवर जरा जास्त होते. माझी बहीण जणू आईचीच प्रतिमूर्ती होती. आम्ही तिला अक्का म्हणतो. माझी अक्का दया व क्षमा, कष्ट व सोशिकता, यांची मूर्ती आहे. तिला सासरी प्रथम सासुरवास झाला; परंतु माहेरी तिने कधी सांगितले नाही. तिने स्वत:च्या मुलास एक चापटही मारली नाही. मुलांचा राग आलाच तर दूर उठून जाते व राग शांत करून येते.

'Of all us brothers and sisters, my mother's love was a little greater for our sister. My sister was, as it were, my mother's very image. We call her Akka. My Akka is the very image of mercy and forgiveness, of hardship and endurance. At first she suffered ill-treatment at her in-laws' house; but she never once said so at her maternal home. She never so much as slapped her own child. If ever she grew angry with her children, she would get up and go off somewhere else, calm her anger, and then come back.

माझ्या अक्काच्या लग्नाच्या वेळची गोष्ट आहे. अक्काचे कितीतरी दिवस लग्नच जमत नव्हते! तिला मंगळ होता. त्यामुळे अडचणी येत. शिवाय हुंडयाची अडचण होतीच. आमचे नाव होते मोठे. बडे घर पोकळ वासा, अशातली गत झाली होती. पूर्वीच्या इतमामाप्रमाणे राहावे असे काही मंडळीस घरात वाटे व कर्ज वाढत होते. माझ्या अक्काला सतरा ठिकाणी नाचविली, कोठे मुलगी पसंत पडली तर हुंडा आड येई. हुंडा म्हणजे मुलीच्या मानेवरचा धोंडाच तो! या हुंडयाच्या त्रासाने मुलींच्या शरीराची वाढही नीट होत नाही. त्यांना आतून चिंता जाळीत असते. 'मुलगी वाढत चालली, एकदा लवकर उरकलेच पाहिजे, कोठे बयेचा नवरा असेल कोणास माहीत!' असे शब्द मुलींच्या कानावर येत असतात. त्यांना जीवन नकोसे होते. आपल्या देशातील तरूणच नादान!

This is a story from the time of my Akka's wedding. For the longest time no marriage could be arranged for Akka at all! She had a Mangal affliction in her horoscope. That created difficulties. And besides, there was the difficulty of the dowry. Our family's name carried weight. It was a case of a grand house with a hollow frame. Some in the family still wanted to live in the old style of grandeur, and the debts kept mounting. My Akka was paraded before seventeen different families; wherever the girl was liked, the dowry stood in the way. A dowry is nothing but a millstone round a girl's neck! Because of this torment over dowries, girls' bodies do not even grow properly. An inward anxiety keeps gnawing at them. Words like, 'The girl is growing up, we must get this over with soon, who knows what sort of husband our girl will get!' reach the girls' own ears. Life becomes distasteful to them. The young men of our country are simply worthless!

या हुंडयाची चाल नाहीशी व्हावी म्हणून वीस वर्षापूर्वी स्नेहलतेने बंगालमध्ये स्वत:ला जाळून घेतले. त्या वेळेस क्षणभर तरूणांनी हुल्लड केली. सभा भरविल्या, ठराव केले; परंतु पुन्हा सारे थंड! हुंडे पाहिजेत, शिक्षणाचा खर्च पाहिजे, आंगठी पाहिजे, दुचाकी पाहिजे, घडयाळ पाहिजे. मुलीचे पैसे घेणे वा मुलाचे घेणे, दोन्ही गोष्टी सारख्याच निंद्य. गाईसही विकू नये असे सांगणारा माझा थोर धर्म; परंतु त्याच धर्माचे अनुयायी मुलांमुलींसही विकतात यापरता अधर्म कोणता? तोंडाने धर्माचा तोरा सारे मिरवतात; पण कृतीने धर्माची सारी थट्टाच आहे. उदार हृदये ज्यांची असावीत ते तरूणही मेलेलेच! निंद्य गोष्टीबद्दल बंड उभारण्याचे जोपर्यंत धैर्य होत नाही तोपर्यंत काही नाही. आपल्या बहिणींच्या जीवनाचा कोंडमारा करणा-या रुढी व चाली ज्यांना टाकवत नाहीत त्यांना स्वातंत्र्य प्रिय आहे, हे मी कसे म्हणू? असे जगाने कसे म्हणावे? परंतु जाऊ दे. मी भावनाभरात कोठे तरी वहात चाललो.'

Twenty years ago, so that this custom of dowry might be abolished, Snehalata burned herself to death in Bengal. At that time the young men made a brief stir. They held meetings, passed resolutions; but soon everything went cold again! Dowries are still wanted, the expense of education is wanted, a ring is wanted, a bicycle is wanted, a watch is wanted. Taking money for a daughter, or taking money for a son, both are equally shameful. My great religion tells us not even to sell a cow; but what greater irreligion is there than followers of that very religion selling their own sons and daughters? Everyone struts about proclaiming religion with their mouths; but in their conduct, it is all a mockery of religion. Even the young men, who ought to have generous hearts, are as good as dead! Until there is the courage to rise in revolt against such shameful practices, nothing will change. How can I say that those who cannot cast off the customs and practices that choke the life out of their own sisters hold freedom dear? How can the world say so? But let it be. I have wandered off somewhere on this flood of feeling.'

"तुम्ही भलतीकडे वाहवत चाललेत तरी आम्हाला मधच मिळणार ! आडरानात शिरलात तरी फुलेच दाखविणार; तुम्ही बोलत राहिलेत म्हणजे पुंगी ऐकून नाग डोलतो तसा आमचा अंतरात्मा डोलू लागतो.' नामदेव म्हणाला.

"Even when you wander off somewhere, all we get is honey! Even if you go astray into the wild woods, you still show us only flowers; when you go on talking, our very souls sway to it, the way a cobra sways to the sound of the pipe," Namdev said.

"तुमचे काहीही असो ते गोड लागते. तुम्हीच ना ती शाहूनगरवासी नाटकमंडळीतील प्रख्यात नट गणपतराव यांची गोष्ट सांगितली होती? हॅम्लेटचे नाटक जाहीर केलेले असावे; परंतु गणपतराव रंगभूमीवर येऊन तुकाराम नाटकातीलच बोलू लागत! प्रेक्षक म्हणत तेच चालू राहू दे. गणपतरावांचे सारेच छान. तसेच तुमचे. तुम्ही गोष्ट सांगा वा प्रवचन द्या. आम्हाला आनंदच आहे.' गोविंदा म्हणाला.

"Whatever you say, it tastes sweet to us. Wasn't it you who told us that story of the famous actor Ganpatrao of the Shahunagarvasi theatre company? They had announced a performance of the play Hamlet, but Ganpatrao would come out on stage and start speaking lines from the play Tukaram instead! The audience would say, let it go on as it is. Whatever Ganpatrao does is fine. It's the same with you. Whether you tell us a story or give us a sermon, it's all a joy to us," Govinda said.

"मग अक्काच्या लग्नाचे काय झाले?' रामने विचारले.

"So what happened about Akka's wedding, then?" Ram asked.

श्याम म्हणाला, 'रामची आपली मुद्दयाशी गाठ. बरे तर ऐका, पुष्कळसे हिंडल्याफिरल्यावर जमले एकदाचे लग्न. लग्न रत्नागिरीस व्हावयाचे होते. आम्हा सर्वांस पालगडाहून रत्नागिरीस जावयाचे होते. मी तेव्हा सहा-सात वर्षांचा असेन. मला फारसे आठवत नाही; परंतु आईच तो प्रसंग सांगत असे. मला तो खवळलेला समुद्र, त्या बैलगाडया, ते सारे आठवत आहे. गावातील व घरची पन्नास-पाऊणशे मंडळी निघाली. बरोबर गडी-माणसे होती. बैलगाडया हर्णेबंदराला लागल्या. त्या वेळेस बोटीची फार वाईट स्थिती होती. हर्णेला धक्का नव्हता. पडाव समुद्रात कमरेहून अधिक पाण्यात उभे असत. तांडेलाच्या खांद्यावर बसून त्या पडावात जाऊन बसावयाचे. नंतर ते पडाव बोटीजवळ जावयाचे!

Shyam said, 'Ram always sticks to the point. All right, listen then. After a great deal of going about, a marriage was finally settled. The wedding was to take place in Ratnagiri. All of us had to travel from Palgad to Ratnagiri. I must have been six or seven years old at the time. I don't remember much of it myself; but my mother used to tell that story. I still remember that rough sea, those bullock-carts, all of it. About fifty or seventy-five people from the village and the household set out. There were servants and other people with us too. The bullock-carts arrived at Harne port. In those days the condition of the boats was very poor. There was no jetty at Harne. The boats stood out in the sea, in water more than waist-deep. One had to climb onto the boatman's shoulders and be carried out to sit in those boats. Then the boats would go alongside the larger vessel!

हर्णेबंदर जरा त्रासाचे होते. तरी तेथील देखाचा फार सुंदर आहे. हर्णेचे पूर्वीचे नाव सुवर्णदुर्ग. हर्णेच्या किल्ल्याच्या ओव्या बायकांत रूढ आहेत.

Harne port was rather troublesome; but the scenery there is very beautiful. Harne's old name was Suvarnadurg. Songs about Harne's fort are current among the women there.

हर्णेच्या किल्ल्यावरी । तोफा मारिल्या दुहेरी । चंद्र काढिला बाहेरी । इंग्रजांनी

'Upon the fort of Harne, cannons fired in pairs. The moon was drawn out from within, by the English.'

चंद्रसेन राजाला इंग्रजांनी बाहेर काढला, असे ही ओवी सांगते. हर्णेच्या समुद्रतीरावर नारळीची घनदाट वने आहेत. समोरच उचंबळणारा सागर पाहून ती माडाची झाडे आपल्या माना सारख्या नाचवीत असतात. समुद्राची गंभीर गर्जना सहा सहा कोस ऐकू जाते. हर्णेला दीपगृह आहे. उंच टेकडीवर लाल फिरता दिवा आहे. येथे खडक आहेत अशी सूचना न बोलता तो गलबतास देत असतो. संतही असेच उंच जीवनावर उभे राहून जगाला मुकेपणाने मार्गदर्शन करीत असतात. संत हे भवसागरातील दीपस्तंभच.

This verse tells how the English drove out King Chandrasen. On the seashore at Harne there are dense groves of coconut palms. Watching the swelling sea before them, those palm trees seem to sway their heads like necks in a dance. The solemn roar of the sea can be heard for six miles round. Harne has a lighthouse. On a high hillock stands a red, revolving light. Without a word, it warns the ships that there are rocks here. Saints too stand in just this way, upon the heights of a lofty life, silently guiding the world. Saints are the very lighthouses of the ocean of worldly existence.

'संत कृपेचे हे दीप । करिती साधका निष्पाप ॥ '

'These lamps of the saints' grace make the seeker free of sin.'

अशा अभंगाचा चरण जमलेल्या गावातील मंडळीपैकी एकाने म्हटला. खेडेगावातील वारकरी वगैरेंच्या तोंडी कितीतरी अभंग, ओव्या वगैरे असतात. त्यांना जितके पाठान्तर असते तेवढे आम्हा सुशिक्षितांस नसते. सुशिक्षितांस इंग्रजी कवी माहीत असतात. त्यांची वचने त्यांना पाठ; परंतु ज्ञानोबा-तुकाराम यांची त्यांना आठवण नसते.

A line of such an abhanga was recited by one of the villagers gathered there. The village Warkaris and such folk have so many abhangas and ovis on the tips of their tongues. We, the educated, do not know half as much by heart as they do. The educated know English poets; their words are on our lips; but we do not even remember Dnyanoba and Tukaram.

श्याम म्हणाला, 'तो लाल दिवा रात्री किती सुंदर दिसतो! रात्री आकाशात चंद्र असावा, समुद्राला प्रेमाची भरती येत असावी, त्या वेळेस समुद्राच्या वक्ष:स्थळावर शेकडो चांद नाचताना दिसतात. आपल्या गोजिरवाण्या गो-यागोमटया मुलाचे शेकडो फोटोच समुद्र काढून घेत आहे, असे वाटते!'

Shyam said, 'How beautiful that red light looks at night! At night, when the moon is in the sky, and the sea rises with the tide of love, then hundreds of moons seem to dance upon the sea's breast. It feels as if the sea is taking hundreds of photographs of its own lovely, fair child!'

'समुद्राचा का चंद्र मुलगा?' एका लहान मुलाने विचारले.

'Is the moon the sea's child?' a small boy asked.

'हो समुद्रमंथनाच्या वेळेस तो चौदा रत्नांबरोबर बाहेर पडला अशी कथा आहे.' परभारे नामदेवनेच उत्तर दिले.

'Yes, the story goes that he emerged along with the fourteen jewels at the churning of the ocean,' Namdev answered before anyone else could.

श्याम वर्णनाच्या भरात होता. 'आपल्या मुलाच्या अंगाखांद्यावर घालण्यासाठी समुद्राने दागदागिने आणले आहेत की काय असेही मनात येते. किंवा चंद्रच शेकडो रूपे घेऊन खाली लाटांशी खेळण्यासाठी उतरला आहे, असे वाटते. सारी मौज असते. वारे वहात असतात. नारळी डोलत असतात, लाटा उसळत असतात, दीप चमकत असतो, चंद्र मिरवत असतो आणि पडाव भरत असतो. तांडेल व खलाशी यांची आरडाओरड चाललेली असते. कोणाचे सामान राहून जाते, कोणाचे बदलते, कोणाचे हरवते! कोणाला पडाव लागतो, कोणाला उलटी येते, ती एखाद्याच्या अंगावर होते व मग तो उसळतो. हिंदुस्थानातील सारी अव्यवस्था, सारा गोंधळ, सारा उदासीनपणा, सारी सहानुभूतिशून्यता तेथे दिसून येते.

Shyam was carried away in his description. 'One even begins to imagine that the sea has brought out ornaments to adorn its own child. Or that the moon himself, taking on hundreds of forms, has come down to play with the waves below. It is all such a wonderful sight. The winds blow, the coconut palms sway, the waves surge, the light gleams, the moon shows off its splendour, and the boat fills up with passengers. The boatman and the sailors keep up their shouting. Someone's luggage gets left behind, someone's gets mixed up, someone's gets lost! Someone gets seasick from the rocking of the boat, someone throws up, and it lands on someone else, who then flares up in anger. All of India's disorder, all its confusion, all its indifference, all its lack of fellow-feeling can be seen right there.

आम्ही पडावात बसलो; पडाव चालू झाले. वल्हवणारे वल्ही मारू लागले. चुबुक चुबुक पाणी वाजत होते. वा-यामुळे लाटांचे तुषार अंगावर उडत होते. 'शाबास, जोरसे' असे वल्हवणारे म्हणत होते, पडावात खेचाखेच होती. माझी आई अंगावरच्या मुलाला घेऊन बसली होती. माझी एक आत्याही तेथे बसली होती. आत्याचेही अंगावर पिणारे मूल होते. आत्या आजारी असल्यामुळे तिच्या अंगावर दूध नव्हते. वरचे दूध मुलाला पाजीत; परंतु वरच्या दुधाने तान्ह्या लेकरांना फारसे समाधान होत नाही. आईच्या दुधाची चव न्यारीच असते. ते नुसते दूध नसते. त्यात प्रेम व वात्सल्य असते. म्हणून ते दूध बाळाला बाळसे देते. तजेला देते. ज्या देण्यात प्रेम आहे त्या देण्याने देणारा व घेणारा दोघांस परमसुख होते.

We got into the boat; the boat set off. The oarsmen began to row. The water went chubuk-chubuk. Because of the wind, spray from the waves flew over us. 'Well done, pull harder,' the oarsmen kept calling out. There was crowding and jostling in the boat. My mother sat there holding her infant. One of my aunts was also sitting there. My aunt too had a nursing infant with her. Because my aunt was unwell, she had no milk in her breast. She fed the child on cow's milk instead; but cow's milk does not satisfy a nursing infant the way a mother's own milk does. A mother's milk has a taste all its own. It is not mere milk. It carries love and tenderness within it. That is why that milk gives the child health, gives it a healthy glow. Whenever there is love in the giving, both the giver and the receiver find the highest joy in it.

किना-यावरील बैलगाडयांच्या बैलांच्या गळयातील घंटांचा आवाज दुरून कानावर येत होता. बंदरावरचे दिवे अंधुक दिसत होते. बोट दूर दिसावयास लागली होती. तिचा वरचा दिवा दिसू लागला होता. तरी बोट बंदरात येऊन तिला पडाव लागावयास अर्धा तास लागला असता.

The sound of the bells round the necks of the bullocks in the carts on the shore could be heard faintly from a distance. The lights of the harbour looked dim. The ship was beginning to appear in the distance. Its topmost light had come into view. Even so, it would still take half an hour before the ship reached the harbour and the boat could draw alongside it.

'अरे चावतोस काय असा? काय आहे प्यायला त्यात?' असे आत्या आपल्या मुलावर ओरडली. तो मुलगा अधिकच रडू लागला. काही केल्या राहीना. पडावातही गर्दी होती. इकडचे तिकडे व्हावयास जागा नव्हती. आजूबाजूला जेव्हा पुष्कळ लोक असतात, तेव्हा जर मूल रडावयास लागले तर आयांना मेल्यासारखे होते. आपल्या मुलाने हसावे व खेळावे, सर्वांनी त्याचे कौतुक करावे, त्याला घ्यावे, नाचवावे, मुके घ्यावे, यात आयांना परमानंद असतो. ते पाहून कृतार्थ वाटते; परंतु मूल जर रडू लागले तर मात्र फजिती! हस-या मुलाला सारे घेतात, रडणा-याला कोण घेणार? वास्तविक रडणा-याला घेण्याची जास्त जरूरी असते; परंतु त्याचाच सारी तिटकारा करतात. जगात सारे सुखाचे सोबती, दु:खाला कोणी नाही. दीनाला जगात कोणी नाही, पतिताला कोणी नाही. ज्याला सहानुभूतीची अत्यंत जरूरी त्यालाच त्याची अत्यंत वाण.

'Why are you biting like that? What is there to bite at in that!' my aunt scolded her child. The child cried all the more. Nothing would quiet him. There was a crowd in the boat too. There was no room to move about here and there. Whenever there are many people around, if a child starts crying, mothers feel mortified, as if they could die of shame. A mother's supreme joy lies in her child laughing and playing, everyone admiring him, picking him up, dancing him about, kissing him; seeing this makes her feel fulfilled; but if the child starts crying, then comes humiliation! Everyone wants to hold the laughing child, who wants to hold the crying one? In truth it is the crying one who needs to be held all the more; but it is he who is met with everyone's distaste instead. In this world everyone is a companion in joy; no one is there for sorrow. The wretched have no one in this world, the fallen have no one. The one who needs sympathy the most is the very one who finds the least of it.

'दीनको दयालू दानी दूसरा न कोई'

'There is no other giver as merciful to the poor.'

मूल रडू लागले तर ती कटकट होते. 'झालं काय काटर्याला रडायला' अहो, 'असाच रोज रडतो' वगैरे बोलणी आईच्या कानावर येतात व तिला वाटते की, मुलासकट पृथ्वीच्या पोटात गडप व्हावे! च्यावच्याव करणारी तमासगीर मंडळीच जगाच्या बाजारात फार.

If a child starts crying it becomes a nuisance. 'What's got into the little brat, crying like that,' 'oh, he's like this every day' — such remarks reach the mother's ears, and she feels she could sink into the earth, child and all! The world's marketplace is full of just such gossiping, mocking people.

माझ्या आत्याला त्या वेळेस तसेच झाले. मूल तर राहीना. माझी आई जवळच होती. माझ्या आईने आपल्या मुलास गडयाजवळ दिले व ती आत्याला म्हणाली, 'वन्सं, माझ्याजवळ द्या त्याला. मी त्याला घेत्ये हो.' आईने प्रेमाने आत्याच्या मुलाला घेतले व त्याला पाजले. तो बाळ पोटभर माझ्या आईच्या अंगावर प्याला; हसू खेळू लागला.

That was exactly what happened to my aunt then. The child simply would not settle. My mother was sitting nearby. My mother handed her own baby over to the servant and said to my aunt, 'Vansa, give him to me. I'll take him now.' My mother lovingly took my aunt's child and nursed him at her own breast. The baby drank his fill at my mother's breast; he began to laugh and play.

आई त्या लग्नात स्वत:च्या मुलासही रडवी परंतु वन्संच्या मुलाला अगोदर शांत करी. मुलांना काय गोड दूध आईचे मिळाले की, राजेच ते! आत्याचे मूल रडू लागताच आईने घ्यावे, पाजावे. आईने कधी कुरकुर केली नाही; उलट तिला परमधन्यता वाटे, परमसुख व समाधान वाटे.

During that wedding my mother would even let her own child cry a little, but she would soothe her sister-in-law's child first. When children get the sweet milk of a mother, they become like little kings! Whenever my aunt's child began to cry, my mother would take him up and nurse him. My mother never once grumbled about it; rather, she felt it the greatest privilege, the highest joy and contentment.

माझी आई ती गोष्ट एकादे वेळेस सांगे व म्हणे, 'श्याम, अरे जवळ असेल ते दुस-यास द्यावे. दुस-याचे अश्रू थांबवावे, त्याला हसवावे, सुखवावे. या आनंदासारखा आनंद नाही. स्वत:च्या मुलाचे, श्याम कोणीही कोडकौतुक करील; परंतु दुस-याच्या मुलाचेही करील, तितक्याच प्रेमाने करील तोच थोर.'

My mother would sometimes tell this story and say, 'Shyam, whatever you have, you should share with others. You should stop another's tears, make them laugh, make them happy. There is no joy like that joy. Anyone will fuss over and dote on their own child, Shyam; but the truly great person is the one who does the same for another's child, with just as much love.'