रात्र एकतिसावी : लाडघरचे तामस्तीर्थ

Thirty-first Night: The Tamas-tirtha of Ladghar

राजाला आज परत जावयाचे होते. त्याला वाईट वाटत होते. श्यामच्या आईच्या सगळ्या आठवणी ऐकावयाला आपण नाही, म्हणून त्याला वाईट वाटत होते. परंतु कर्तव्य कठोर आहे. कर्तव्यासाठी सारे मोह दूर टाकावे लागतात. चांगल्या गोष्टींचे मोह दूर ठेवावे लागतात. मोह वाईट गोष्टींचेच असतात, असे नाही; तर चांगल्या गोष्टींचेही असतात.

Raja had to leave for home today. It grieved him — it grieved him that he would not be there to hear all of Shyam's mother's memories. But duty is stern. For duty's sake one must cast aside every temptation. Even the pull of good things must be set aside. Temptation is not only toward bad things; it can be toward good things as well.

"श्याम! आता आपण परत केव्हा भेटू? तुझी रसाळ वाणी पुन्हा केव्हा ऐकावयास मिळेल? श्याम! तू ज्या आठवणी सांगतोस, त्या असतात साध्या; परंतु त्यातून सुंदर धर्म तू दाखवून देतोस. कृष्णाच्या लहानशा तोंडात यशोदेला विश्व दिसले; तसे तुझ्या या लहान गोष्टींत धर्माचे व संस्कृतीचे विशाल दर्शन होते. श्याम! काल मी रामजवळ म्हटले, की हा गोष्टीमय धर्म आहे किंवा या धर्ममय गोष्टी आहेत. गोष्टीरूपाने तू धर्म सांगत आहेस; धर्मरूपाने गोष्टी सांगत आहेस. रोजच्या आपल्या साध्या जीवनातही किती आनंद व हृदयता आपणांस ओतता येईल, हे तू दाखवीत आहेस, नाही का? या आयुष्याच्या मार्गावर सुखाला व संपत्तीला तोटा नाही. बहीणभावांचे प्रेम, गुराढोरांचे प्रेम, पशुपक्ष्यांचे प्रेम या सर्वांमुळे जीवन समृद्ध, सुंदर व श्रीमंत करता येते. श्याम! तुझ्या आठवणी ऐकता ऐकता मला कितीदा रडू आले! त्या रात्री तू प्रेमाचे वर्णन करीत होतास. त्या वेळेस मला गहिवरून आले होते. श्याम! आता केव्हा असे ऐकावयास सापडेल? तू जणू श्यामसुंदर कृष्णाची मूर्तीच आहेस, नाही?"

"Shyam! When shall we meet again now? When shall I get to hear your sweet voice again? Shyam! The memories you tell are simple ones; yet through them you reveal a beautiful dharma. In Krishna's small mouth Yashoda saw the whole universe; in the same way, in these small stories of yours one glimpses a vast vision of dharma and culture. Shyam! Yesterday I said to Ram that this is dharma in the form of story, or these are stories in the form of dharma. In the guise of stories you are telling dharma; in the guise of dharma you are telling stories. You are showing how much joy and warmth can be poured even into our ordinary daily life, are you not? On this road of life there is no shortage of happiness and wealth. The love of sisters and brothers, love of cattle, love of birds and beasts — all these can make life rich, beautiful, and abundant. Shyam! How many times, listening to your memories, have I been moved to tears! That night you were describing love — at that moment my heart overflowed. Shyam! When will I get to hear such things again? You are, as it were, the very image of Shyamsundar Krishna, are you not?"

"राजा! अतिशयोक्ती करण्याची तुला सवयच आहे. तुझे माझ्यावर प्रेम आहे, म्हणून तुला माझे सारे चांगलेच दिसते. माझ्यात एकच गुण आहे; तो म्हणजे कळकळ. या कळकळीने सारे सजून दिसते. मी कीर्तन करतो, तेव्हा संगीतगायनाची उणीव मी माझ्या उत्कंठतेने व कळकळीने भरून काढतो. राजा! मजजवळ दुसरे काय आहे? काही नाही. खरेच काही नाही. मी आपला बोलका ढलपा. कामे तुम्ही करता. मी गोष्टी सांगाव्या, कथा सांगाव्या, शब्दवेल्हाळ मी; परंतु तुम्ही कार्यवेल्हाळ आहात. राजा! मनातून मी माझे डोके कितीदा तरी तुमच्या पायांवर ठेवतो. भिका, नामदेव, राम हे किती काम करतात! तुम्ही मला मोठेपणा दिलात, तरी मजजवळ काही नाही, हे मी जाणून आहे. तुम्ही दगडाला शेंदूर फासून नमस्कार करीत आहात." श्याम बोलत होता.

"Raja! You have a habit of exaggerating. You love me, and so everything of mine looks good to you. I have only one quality — earnestness. It is this earnestness that makes everything seem adorned. When I do kirtan, I make up for my lack of musical skill with my eagerness and earnestness. Raja! What else do I have? Nothing. Truly, nothing at all. I am merely a talking husk. It is you who do the actual work. I only tell stories, narrate tales — a man of words; but you are a man of deeds. Raja! In my heart, how many times I lay my head at your feet! Bhika, Namdev, Ram — how much work they do! Even though you have given me such regard, I know full well I have nothing in me. You are smearing vermilion on a stone and bowing to it." Shyam was speaking thus.

इतक्यात राम आला.

Just then Ram came in.

"काय, रे, राम? गाडी आली की काय?" श्यामने विचारले.

"What is it, Ram? Has the cart arrived?" Shyam asked.

"नाही. बेत बदलला आहे. आता न जाता रात्री जायचे ठरले. रात्रीची आठवण ऐकून मगच जाऊ, असे दाजी म्हणाले. राजा! रात्री जा, काही उशीर होणार नाही!" राम म्हणाला.

"No. The plan has changed. It's been decided you'll go at night instead of now. Daji said we should hear tonight's memory first, and only then go. Raja, go at night — there will be no delay at all!" Ram said.

"देवाची इच्छा!" राजा म्हणाला.

"God's will!" Raja said.

सायंकाळ झाली होती. आकाशात अनंत रंगांचे प्रदर्शन उघडले होते. लाल, निळे, पिवळे सारे रंग तेथे ओतले होते. भव्य देखावा दिसत होता. नदीतीरावर जाऊन श्याम व राजा गोष्टी बोलत होते. गोष्टी बोलता बोलता दोघे मुके झाले. एकमेकांचे हात त्यांनी हातांत घेतले होते. हात सोडून दिले. गुराखी गाई चारून परत जात होते. कोणी म्हशीच्या पाठीवर होते, कोणी पावा वाजवीत होते.

Evening had come. In the sky an endless display of colors had opened out. Red, blue, yellow — every color had been poured out there. It was a magnificent sight. Shyam and Raja went down to the riverbank and talked. Talking on, the two of them fell silent. They had taken each other's hands in their own. Then they let go. The cowherds, having grazed the cattle, were returning home. Some rode on the backs of buffaloes, some played their flutes.

"श्याम! चला परत जाऊ." राजा म्हणाला.

"Shyam! Come, let's go back." Raja said.

"राजा! असे भव्य सृष्टिदर्शन झाले, म्हणजे वाटते कोठे जाऊ नये, इथेच बसावे व सृष्टीत मिळून जावे. सृष्टीच्या मूक अशा महान संगीत सिंधूत आपल्या जीवनाचा बिंदू मिळवून टाकावा." श्याम बोलत होता. त्याचे ओठ थरथरत होते. श्याम म्हणजे मूर्त भावना, श्याम म्हणजे मूर्त उत्कटता होती.

"Raja! When one beholds such a magnificent vision of nature, one feels like going nowhere, staying right here, and merging into creation itself — dissolving the single drop of one's own life into that great, silent ocean of music that is nature." Shyam was speaking. His lips trembled. Shyam was emotion incarnate; Shyam was fervor incarnate.

शेवटी दोघे मित्र आले. आश्रमाच्या गच्चीवर मंडळी जमू लागली. आकाशाच्या गच्चीत एकेक तारा येता येता सारे आकाश फुलून गेले. गच्चीत एकेक माणूस जमता जमता सारी गच्ची भरून गेली. प्रार्थनेला सुरुवात झाली. प्रार्थना संपली. क्षणभर सारी मंडळी डोळे मिटून बसली होती.

At last the two friends came back. People began gathering on the terrace of the ashram. As the stars came out one by one into the terrace of the sky, the whole sky bloomed into flower; as people gathered one by one on the terrace, the whole terrace filled up. The prayer began. The prayer ended. For a moment everyone sat with their eyes closed.

श्यामने गोष्ट सांगण्यास सुरुवात केली.

Shyam began to tell the story.

आमच्या लहानपणी जेव्हा आईचे सांधे दुखत होते, त्या वेळेस लाडघरच्या देवीला एक नवस केलेला होता. दापोली तालुक्यातच लाडघर म्हणून मोठे सुंदर गाव समुद्रकाठी आहे. लाडघर येथे तामस्तीर्थ आहे. लाडघरजवळ एके ठिकाणी समुद्राचे पाणी लालसर दिसते, तांबूस दिसते, म्हणून त्यास तामस्तीर्थ म्हणतात. तो देवीचा नवस कितीतरी दिवस फेडावयाचा राहिला होता. आईचे सांधे बरे झाले होते. जरी ती पहिल्याइतकी सशक्त राहिली नव्हती, तरी हिंडू-फिरू शकत होती, दोन धंदे करू शकत होती. लाडघरच्या देवीला लाकडीची बाहुली, लाकडाचा कुंकवाचा करंडा, खण, नारळ, वगैरे वाहावे लागत असे. हा नवस फेडण्यासाठी आई पालगडहून दापोलीस येणार होती व दापोलीहून आईला घेऊन मी लाडघरास जावयाचे, असे ठरले होते.

In our childhood, when my mother's joints used to ache, a vow had been made to the goddess of Ladghar. In Dapoli taluka itself there is a large and lovely village by the seashore called Ladghar. At Ladghar there is the Tamas-tirtha. Near Ladghar, at one spot, the seawater appears reddish, coppery — hence it is called Tamas-tirtha. That vow to the goddess had remained unfulfilled for a long time. My mother's joints had healed. Though she had not remained as strong as before, she could move about, walk here and there, and manage two kinds of household tasks. To the goddess of Ladghar one had to offer a wooden doll, a wooden kumkum box, a khan, a coconut, and so on. To fulfil this vow, my mother was to come from Palgad to Dapoli, and from Dapoli I was to take her to Ladghar — so it was decided.

आई केव्हा येते, याची मी वाट पाहात होतो. किती तरी वर्षांनी आई पालगडच्या बाहेर जाणार होती! बारा वर्षांत पालगडच्या बाहेर ती गेली नव्हती. ना कधी हवापालट, ना कधी थारेपालट. आई आली. दापोलीहून लाडघरास जाण्यासाठी मी गाडी ठरविली. दापोलीहून पहाटे निघावयाचे ठरले. दापोलीपासून लाडघर तीन कोस होते. तीन तासांचा रस्ता होता.

I was waiting for when my mother would come. After so many years, my mother was going to step outside Palgad! For twelve years she had not gone beyond Palgad. Never a change of air, never a change of place. Mother came. I arranged a cart to go from Dapoli to Ladghar. It was decided we would set out from Dapoli at dawn. From Dapoli, Ladghar was three kos away — a three-hour road.

पहाटेचा कोंबडा आरवला. आई उठली. मीही उठलो. गाडीवान वेळेवर आला व हाका मारू लागला. मी सारे सामान घेतले. आई व मी गाडीत जाऊन बसलो. लाडघरास आमची एक दूरची आतेबहीण होती. तिच्याकडे उतरावयाचे आम्ही ठरविले होते. सकाळी सात आठ वाजता पोचू, असे वाटत होते.

The dawn cock crowed. Mother rose. I too rose. The cart-driver arrived on time and began calling out. I gathered all our belongings. Mother and I went and sat in the cart. At Ladghar we had a distant cousin-sister on my mother's side; we had decided to stay at her house. We expected to arrive by seven or eight in the morning.

गाडीवानाने गाडी हाकली व बैल चालू लागले. बैल मोठ्या आनंदाने चालत होते. पहाटेची शांत वेळ होती. कृत्तिकांचा सुंदर पुंजाकार आकाशात दिसत होता. बैलांच्या गळ्यातील घंटांचा आवाज त्या शांत वेळी आल्हादकारक वाटत होता. जणू सृष्टिमंदिरातीलच त्या गोड घंटा पहाटे वाजत होत्या! फुले फुलली होती. वारे मंद वाहत होते. पाखरे गात होती. सृष्टिमंदिरात काकड-आरती सुरू झाली होती.

The driver drove the cart and the bullocks began to move. The bullocks walked along most cheerfully. It was the calm hour of dawn. The lovely cluster of the Pleiades was visible in the sky. The sound of the bells at the bullocks' necks felt pleasing in that quiet hour. It was as though those sweet bells of nature's own temple were ringing at dawn! Flowers had bloomed. A gentle breeze was blowing. Birds were singing. In the temple of creation, the morning arati had begun.

गाडीमध्ये मी व माझी आई दोघे जणच होतो. मी व माझी आई; माझी आई आणि मी. दोघे, अगदी दोघेच होतो. आमचे एकमेकांवर फार प्रेम होते. माझे वय चौदा-पंधरा वर्षांचे होते; तरी आईला मी लहानच होतो. आईला मुले कधी मोठी झाली, असे वाटतच नसते. मी आईच्या मांडीवर डोके ठेवून पडलो होतो. गाडी मोठी होती. पुष्कळ जागा होती. आईच्या मांडीवर डोके खुपसून मी निजलो होतो. आई माझ्या डोक्यावरून, माझ्या केसांवरून आपला प्रेमळ हात फिरवीत होती.

In the cart there were only the two of us — my mother and I. My mother and I; I and my mother. Just the two of us, only the two of us. We loved each other very much. I was fourteen or fifteen years old; yet to my mother I was still a small child. A mother never feels that her children have grown up. I lay with my head on my mother's lap. The cart was a large one; there was plenty of room. With my head buried in my mother's lap, I lay there. Mother kept running her loving hand over my head, over my hair.

"किती रे भरभरीत शेंडी? श्याम? तेलबील नाही वाटते लावीत कधी?" आईने विचारले. परंतु माझे तिकडे लक्ष नव्हते. मी फार सुखावलो होतो.

"What a thick tuft of hair you have, Shyam! Seems you never oil it?" Mother asked. But my mind was elsewhere. I was too deep in happiness.

सुखावले मन

My heart grew glad

प्रेमे पाझरती लोचन

and love welled up in my eyes

अशी माझी स्थिती झाली होती. आई व मी, आम्ही एकत्र कधीही प्रवास केला नव्हता. इतक्या स्वतंत्रपणे, मोकळेपणे, आम्ही कधी हिंडलो नव्हतो. आई व मी. होय. आम्हां दोघांचे त्या दिवशी जग होते. माझ्या मनात अनेक सुखस्वप्ने खेळत होती. मी मोठा होईन, शिकेन, माझ्या आईला मी काही कमी पडू देणार नाही; तिला सुखाच्या स्वर्गात ठेवीन, वगैरे मनोरथ मी मनात मांडीत होतो. मनोरथाचे मनोरे रचावयाचे व पाडावयाचे, हा मनाचा चंचल स्वभावच आहे.

Such was my state. Mother and I had never before travelled together like this. We had never wandered so freely, so unburdened. Mother and I. Yes. That day the world belonged to the two of us alone. Many sweet dreams played in my mind. I would grow up, I would study, I would never let my mother want for anything; I would keep her in a heaven of happiness — such castles I was building in my mind. To build towers of fancy and then to knock them down — that is the restless nature of the mind.

आई मला म्हणाली, "श्याम, बोलत रे का नाहीस? अजून झोप पुरी नाही वाटते झाली?"

Mother said to me, "Shyam, why don't you say anything? Haven't you had your fill of sleep yet?"

"आई, तुझ्या मांडीवर मुकेपणाने मी निजावे व तू प्रेमळपणाने माझ्याकडे बघावेस, माझ्या अंगावरून हात फिरवावास, याहून दुसरे काही मला नको. आई, मला थोपट. आई तुझ्याजवळ नेहमी लहान मूल व्हावे, असेच मला वाटते. थोपट मला, ओव्या म्हण." माझे शब्द ऐकून आई खरोखरीच मला थोपटू लागली व ओव्या म्हणू लागली. रानातील पाखरे किलबिल करू लागली होती. दापोली ते लाडघर दुतर्फा घनदाट जंगल आहे. रस्त्यात सूर्याचा प्रकाशही येऊ शकत नाही. एके ठिकाणी डोंगरातून धो धो पाणी रस्त्यावर पडत आहे. तो देखावा भव्य व मूक करणारा आहे. काजू, आंबे, फणस, वड, पायरी, करंज यांची झाडे दुतर्फा रस्त्याने आहेत. या झाडांवरून नाना प्रकारचे पक्षी हिंडू फिरू लागले, गाऊ लागले. सृष्टी जागृत होऊ पाहत होती; परंतु मी माझ्या आईच्या मांडीवर निजू पाहत होतो. झोप येत नव्हती. तरी डोळे मिटून पडलो होतो. जगाची उठायची वेळ; परंतु माझी माता मला निजवीत होती. आईने ओव्या म्हणता म्हणता पुढील ओवी म्हटली. कधी कधी माझी आई स्वतःही ओव्या करून म्हणत असे. याचा मला त्यापूर्वी अनुभव आला होता. या वेळेसही तोच अनुभव आला.

"Mother, I want nothing more than to lie silently on your lap while you look at me with love and run your hand over my body. Mother, pat me to sleep. I always want to become a small child again in your presence. Pat me, sing me the ovis." Hearing my words, Mother truly began to pat me and sing ovis. The birds of the forest had begun to twitter. Between Dapoli and Ladghar there is dense forest on both sides of the road. Along the way, sunlight cannot even penetrate. At one spot, water comes cascading down from the hills onto the road — a sight both magnificent and hushing. Cashew, mango, jackfruit, banyan, payari, and karanj trees line the road on both sides. All manner of birds began to move about in these trees and sing. Creation was trying to wake; but I was trying to fall asleep on my mother's lap. Sleep would not come, yet I lay there with my eyes shut. It was the hour when the world rises; but my mother was lulling me to sleep. As Mother sang ovi after ovi, she sang the following one. Sometimes my mother would even compose her own ovis as she sang. I had experienced this before. This time too, the same thing happened.

घनदाट या रानात

In this dense, thick forest

धो धो स्वच्छ वाहे पाणी

clear water rushes down in torrents

माझ्या श्यामच्या जीवनी

in the life of my Shyam

देव राहो

may God abide

आई अशी ओवी म्हणताच मी खाडकन उठून बसलो. धो धो वाहणाऱ्या पाण्याला पाहावयास मी उठून बसलो.

The moment Mother sang this ovi, I sat up with a start. I sat up to look at the water rushing down in torrents.

आईने विचारले, "काय, रे, उठलाससा? कंटाळलास, वाटते? नीज, हो. माझी मांडी दुखायची नाही."

Mother asked, "What is it, have you sat up? Grown tired, have you? Lie down. My lap won't ache."

मी म्हटले, "आई, श्यामच्या जीवनात तू देवाला बोलावीत आहेस, मग मी कसा निजू? देव येणे म्हणजे जागृती येणे. देव सर्वांना जागृती देतो. सूर्यनारायण सर्व जगाला चालना देतो, नाही का?"

I said, "Mother, you are calling upon God to enter Shyam's life — how then can I sleep? For God to come is for wakefulness to come. God gives everyone wakefulness. Surya Narayan sets the whole world in motion, does he not?"

दुरून समुद्राची गर्जना ऐकू येत होती. जंगल संपताच दूरचा उचंबळणारा सागर दिसू लागला. संसाराच्या जंगलाजवळच परमेश्वरी आनंदाचा समुद्र अपरंपार उचंबळत असतो. संसाराच्या जरा बाहेर जा, की तिथे हा आनंद तुम्हांला भेटेल.

From far away came the roar of the sea. As the forest ended, the far-off, surging ocean came into view. Right beside the forest of worldly life, the boundless ocean of divine joy is forever surging. Step just a little outside the forest of worldly life, and you will meet that joy there.

दुरून टुमदार व सुंदर लाडघर गाव दिसू लागला. आम्ही गावात शिरलो. ज्याच्या त्याच्या बागेत बैलरहाट सुरू होते. बागेचे शिंपणे चालले होते. रहाटाचा कुऊ कुऊ आवाज ऐकावयास येत होता. बैलांच्या पाठीमागून लहानशी शिमटी हातात घेऊन हाकलणारे मुलगे, त्यांचा आवाज ऐकू येत होता. पाण्याचे पाट बागेतून वाहत होते. पोफळी, नारळी, केळी, अननस यांना पाणी जात होते. प्रत्येकाचे घर व घराशेजारी प्रत्येकाचे केळीपोफळीचे-नारळींचे आगर. मोठा सुखी व सुंदर असा तो गाव होता. स्वच्छ व समृद्ध मुबलक पाणी, सुंदर हवा, फळाफुलांची रेलचेल, दाट झाडी.

From a distance the neat, lovely village of Ladghar came into view. We entered the village. In everyone's garden the bullock-driven water-wheel was turning. The watering of the gardens was going on. The koo-koo sound of the water-wheel could be heard. Boys driving the bullocks from behind, small whips in hand, could be heard calling out. Channels of water flowed through the gardens. Water was going to the areca palms, coconut palms, bananas, and pineapples. Each house had, beside it, its own grove of banana, areca, and coconut. It was a very happy and beautiful village — clean and abundant water in plenty, lovely air, a profusion of fruit and flowers, dense groves.

आमची गाडी गावातून चालली. नेमके घर आम्हांस माहीत नव्हते. विचारीत विचारीत चाललो. वाटेत मुलांची शाळा होती. आमच्या गाडीकडे शाळेतील लहान मुले पाहू लागली. एखादी नवीन गाडी, नवीन पक्षी, नवीन मनुष्य काहीही अपरिचित दृष्टीस पडताच मुलांची जिज्ञासा जागी होत असते.

Our cart moved on through the village. We did not know the exact house. We went along asking the way. Along the way there was a children's school. The little children in the school began staring at our cart. Whenever some new cart, some new bird, some new person — anything unfamiliar — comes into view, children's curiosity awakens.

सुभाताईचे घर सापडले एकदाचे. गाडीवानाने गाडी सोडली. बैलांना बांधून चारा घातला. आम्ही घरात गेलो. सुभाताईला मी कधीही पूर्वी पाहिले नव्हते. आईने सुद्धा किती तरी दिवसांनी तिला पाहिले. माझी आई सुभाताईपेक्षा वयाने वडील होती. आईच्या मोठ्या मुलीसारखी सुभाताई शोभत होती.

At last Subhatai's house was found. The driver unyoked the cart. He tied up the bullocks and gave them fodder. We went into the house. I had never seen Subhatai before. Even Mother was seeing her after ever so many days. My mother was older in age than Subhatai. Subhatai looked like my mother's elder daughter, so to speak.

आईला एकदम पाहताच चकितच झाली. "वयनी! ये. किती ग वर्षांनी आपण भेटत आहोत!" अशा गोड शब्दांनी सुभाताईने आईचे स्वागत केले. "आणि हा कोण?" तिने माझ्याकडे पाहून विचारले.

The moment she saw Mother, she was quite astonished. "Vayani! Come in. How many years since we last met!" With such sweet words Subhatai welcomed Mother. "And who is this?" she asked, looking at me.

आई म्हणाली, "सुभ्ये! हा श्याम हो. लहानपणी हट्ट करणारा. सर्वांशी भांडणारा तो हो हा. तुला नाही का आठवत?"

Mother said, "Subhye! This is Shyam. The one who used to throw tantrums as a child. The one who quarrelled with everyone — don't you remember him?"

"बराच की रे मोठा झालास. इंग्रजी शाळेत शिकतोस वाटते?" सुभाताईने विचारले.

"My, how you've grown! Studying in the English school, I suppose?" Subhatai asked.

"हो, मी चौथ्या इयत्तेत आहे." असे मी उत्तर दिले.

"Yes, I'm in the fourth standard," I answered.

त्या प्रेमळ, भरल्या घरात आम्ही एकदम घरच्यासारखी होऊन गेलो. सुभाताई म्हणाली, "वयनी, समुद्रावर आताच स्नाने करावयास जा; म्हणजे दहा-अकरा वाजायला परत याल. दुपारी जेवणे-खाणे झाल्यावर देवीला जाऊ; म्हणजे सायंकाळी तुम्हांला परत जायला गाडी जोडता येईल. राहत तर नाहीसच म्हणतेस. एवढी आल्यासारखी आठ दिवस राहतीस, तर किती चांगले झाले असते! मलाही बरे वाटले असते. सासरी राहून माहेरचा अनुभव घेतला असता. राहशील का?"

In that loving, full household we at once felt quite at home. Subhatai said, "Vayani, go and bathe in the sea right away; you'll be back by ten or eleven. After lunch we'll go to the goddess, so that by evening you can have the cart yoked for your return journey. You say you won't stay on, of course. If only you had come and stayed a week, now that you've come this far! I'd have felt so glad too. Living at my in-laws', I'd have had a taste of my mother's house. Will you stay?"

"सुभ्ये, ही गाडी परत भाड्याची ठरविली आहे. शिवाय तिकडे घरी तरी कोण आहे? लहान मुलांना ठेवून आल्ये आहे. श्यामचीही शाळा बुडेल. पुष्कळ वर्षांनी दोघी भेटलो, हेच पुष्कळ झाले. मग आताच आम्ही समुद्रावर जाऊन येतो." आई म्हणाली.

"Subhye, this cart is a hired one, already arranged for the return. Besides, who is there at home anyway? I've left the little ones behind. Shyam's schooling will suffer too. That the two of us have met after so many years — that itself is a great deal. So let's go to the sea right now." Mother said.

आम्ही कपडे घेतले. सुभाताईचे यजमान आमच्याबरोबर निघाले. गाडी जुंपली. गाडी जोरात निघाली. समुद्र जवळ होता. समुद्राच्या बाजूबाजूनेच रस्ता होता. आम्हाला तामस्तीर्थावर जावयाचे होते. मी समुद्राकडे सारखा पाहत होतो. माझ्या चिमुकल्या डोळ्यांनी त्याला जणू पिऊन टाकीत होतो! अफाट सागर, अनंत सिंधू, ना अंत ना पार, खाली निळा पाण्याचा समुद्र व वर निळा आकाशाचा समुद्र.

We took our clothes. Subhatai's husband set out with us. The cart was yoked. It went off briskly. The sea was near; the road ran right alongside it. We were to go to the Tamas-tirtha. I kept gazing steadily at the sea. With my small eyes I seemed to be drinking it in! A vast ocean, an endless expanse — no beginning, no end — below, the blue sea of water, and above, the blue sea of sky.

आमची गाडी योग्य ठिकाणी आली. सुभाताईचे यजमान व आम्हीही खाली उतरलो. कोठे स्नान करावयाचे, ते त्यांनी आम्हास दाखविले. समुद्राच्या लाटा तेथे उसळत होत्या. येथील वाळूही जरा लालसर आहे असे वाटत होते. "येथेच लाल पाणी का बरे?" असा सुभाताईच्या यजमानास मी प्रश्न विचारला.

Our cart reached the right spot. Subhatai's husband and we too climbed down. He showed us where to bathe. The waves of the sea were surging there. The sand here too seemed somewhat reddish. "Why is the water red just here?" I asked Subhatai's husband.

ते म्हणाले, "देवाचा चमत्कार; दुसरे काय?"

He said, "A miracle of God — what else?"

आई म्हणाली, "येथे देवाने राक्षसास मारले असेल, म्हणून हे पाणी लाल झाले!" सुभाताईचे यजमान म्हणाले, "हो! तसा तर्क करावयास हरकत नाही."

Mother said, "God must have slain a demon here, and that is why the water turned red!" Subhatai's husband said, "Yes! There's no harm in guessing so."

लंगोटी लावून मी समुद्रात शिरलो. लहान लहान लाटांबरोबर मी खेळू लागलो. फार पुढे मी गेलो नाही. समुद्राचा व माझा फारसा परिचय नव्हता. आई गुडघ्याहून थोड्या जास्त पाण्यात जाऊन बसली व अंग धुऊ लागली. समुद्र शेकडो हातांनी हळूच गुदगुल्या करावयास हसत खेळत-खिदळत येत होता. पायांखालची वाळू लाट माघारी जाताच निसरत होती. आम्ही मायलेकरे ईश्वराच्या कृपासमुद्रात डुंबत होतो. पाणी खारट होते, तरी तीर्थ म्हणून आई थोडे प्यायली व तिने मलाही प्यावयास लावले. आईने समुद्रास फुले वाहिली, हळदकुंकू वाहिले. समुद्राची तिने पूजा केली; चार आणे समुद्रात फेकून दिले! मोत्यांच्या राशी ज्याच्या पोटात आहेत त्या रत्नाकराला आईने चार आणे दिले! ती कृतज्ञता होती. चंद्रसूर्य निर्माण करणाऱ्या देवाला भक्त काडवातीने, निरांजनाने ओवाळतो. स्वतःच्या अंतःकरणातील कृतज्ञता व भक्ती काही तरी बाह्य चिन्हात प्रकट करावयास मनुष्य पाहात असतो. त्या अनंत सागराला पाहून थोडी त्यागबुद्धी नको का शिकावयाला?

Wearing my langoti, I went into the sea. I began playing with the small waves. I did not go very far out — I was not very familiar with the sea. Mother went in to a little more than knee-deep water and sat down to wash herself. The sea, with a hundred hands, came softly tickling, laughing, sporting, chuckling. The sand beneath our feet would slip away each time a wave withdrew. Mother and son, we bathed in that ocean of God's grace. The water was salty, yet as it was a sacred tirtha, Mother drank a little of it and made me drink some too. Mother offered flowers to the sea, offered turmeric and kumkum. She worshipped the sea; she flung four annas into the sea! To the ocean, in whose belly lie heaps of pearls, my mother gave four annas! That was gratitude. To the God who created the sun and moon, the devotee waves a small lamp, a wick of flame. A person seeks to express, in some outward token, the gratitude and devotion within his own heart. Looking upon that boundless ocean, should one not learn a little of the spirit of sacrifice?

कोरडे नेसून पुन्हा आम्ही गाडीत बसलो. गाडी घरी आली, तो बारा वाजावयास आले होते. भूक भरपूर लागली होती. सुभाताईने पाने वगैरे घेऊन तयारी केलीच होती. तिच्या यजमानांचे स्नानसंध्या, देवतार्चन, पहाटेच होत असे. पहाटे सारे करून मग ते बागेच्या, आगराच्या कामास लागत असत.

Having put on dry clothes, we got into the cart again. By the time the cart reached the house it was nearly noon. We were very hungry. Subhatai had already made ready the leaf-plates and everything else. Her husband performed his bath, evening prayers, and worship of the deities at dawn itself. After finishing everything at dawn, he would set to work in the garden and the grove.

आम्ही जेवावयास बसलो. जेवण अत्यंत साधे परंतु रुचकर होते. सुभाताईने तेवढ्यातल्या तेवढ्यात आमच्यासाठी खांडवी हे साधे पक्वान्न केले होते. नारळाचा आंगरस काढला होता; नारळाची चटणी होती. प्रत्येक पदार्थाला नारळाने रुची आली होती. वांगी व त्यात मुळ्याच्या शेंगा अशी भाजी होती. ती मोठी झकास झाली होती. घरचे लोणकढे तूप होते.

We sat down to eat. The meal was extremely simple but tasty. In whatever little time she had, Subhatai had made khandvi, a simple sweet, for us. Coconut milk had been extracted; there was coconut chutney. Every dish had been given flavor with coconut. There was a vegetable of brinjal with radish pods in it — it had turned out wonderfully. There was home-made, well-matured ghee.

"श्याम, श्लोक म्हण चांगलासा." आई म्हणाली.

"Shyam, recite a nice shloka." Mother said.

मी "केयूरा न विभूषयन्ति पुरुष" हा संस्कृत श्लोक म्हटला. सुभाताईच्या यजमानास माझा श्लोक फार आवडला.

I recited the Sanskrit shloka "Keyura na vibhushayanti purusham." Subhatai's husband liked my shloka very much.

"इंग्रजी शाळेत जातोस, तरी श्लोक म्हणायला लाजत नाहीस वाटते? अलीकडच्या मुलांना चार श्लोकही चांगले पाठ येत नाहीत. तुझा नंबर कितवा आहे, श्याम!" त्यांनी मला विचारले.

"You go to an English school, yet it seems you're not ashamed to recite shlokas? Children these days can't even recite four shlokas properly. What number do you stand in your class, Shyam?" he asked me.

"दुसरा." मी सांगितले.

"Second," I told him.

"वा! चांगला हुशार दिसतोस!" ते म्हणाले.

"Well now! You seem quite clever!" he said.

सुभाताईचा मुलगा पाच वर्षांचा होता व मुलगी दोन-अडीच वर्षांची होती. मुलगा मधू वडिलांजवळ बसला होता. त्यानेही एक चांगला श्लोक म्हणून दाखविला.

Subhatai's son was five years old, and her daughter was two and a half. The boy, Madhu, sat beside his father. He too recited a fine shloka to show us.

"श्याम! खांडवी घे हो आणखी. लाजू-बिजू नकोस." सुभाताई म्हणाली.

"Shyam! Have some more khandvi. Don't be shy." Subhatai said.

"श्याम मुळी साऱ्या जगाचा भिडस्त. येथे नको हो लाजायला! श्याम!" आई हसत म्हणाली. माझी आईही जेवावयास बसली होती. सुभाताई तिला प्रेमाने म्हणाली, "वयनी! तू आपली सावकाश जेव. त्यांना जाऊ दे उठून."

"Shyam is shy before the whole world to begin with! No need to be shy here, Shyam!" Mother said, laughing. My mother too was seated eating. Subhatai said to her lovingly, "Vayani, eat at your leisure. Let them get up."

साऱ्यांची जेवणे झाली. ओल्या पोफळातील सुपारी सुभाताईने आईला दिली. मी सुपारी खात नसे; परंतु ओल्या सुपारीतले खोबरे कुरतडून खाल्ले. सुभाताई व आई या दोघींनी आवराआवर केली. दोघी जणींनी जरा अंग टाकले व दोघीजणी बोलत होत्या. सुभाताईच्या मुलग्याबरोबर मी आगरात गेलो. आगरातील मजा पाहात होतो. कितीतरी केळी प्रसवल्या होत्या. केळीच्या दात्यांची पखरण पडली होती. केळीच्या दात्यांची चटणी करतात. परंतु फार असले, म्हणजे त्यांना कोण विचारतो! केळफुलाची एकेक पारी उघडत होती व केळ्याची फणी बाहेर पडत होती. पेरूचे झाड होते. त्यावर मी चढलो. पोपट बसले होते त्याच्यावर. एक सुंदर पेरू पोपटाने टोचला होता. आम्ही तो पाडला व खाल्ला. इतक्यात सुभाताईने हाक मारली, म्हणून मी घरात गेलो व मधूही पाठोपाठ धावत आला.

Everyone finished eating. Subhatai gave Mother a betel-nut from the fresh green areca. I did not eat betel-nut, but I nibbled the tender kernel inside the fresh nut. Subhatai and Mother between them cleared everything away. The two of them lay down for a little while and talked. I went with Subhatai's son into the grove. I watched the fun in the grove. So many banana bunches had come to fruit. The scattered sheaths of the banana flower-stalks lay about. A chutney is made from these banana-bracts, but when there are so many, who bothers with them! One by one the petals of the banana flower were opening and a comb of bananas emerging from each. There was a guava tree. I climbed it. Parrots were perched on it. A parrot had pecked at one lovely guava. We knocked it down and ate it. Just then Subhatai called out, so I went into the house, and Madhu came running after me.

"श्याम! त्या पपनशीवरची दोन-तीन पपनसे तोडून आण. दोन येथे फोडू व एक बरोबर घेऊन जा, गाडीत खायला होईल." सुभाताईने सांगितले.

"Shyam! Pluck two or three pomelos from that pomelo tree and bring them. We'll cut open two here, and take one along — it'll be nice to eat in the cart." Subhatai said.

"कोठे आहे झाड?" असे मी विचारताच "चल, मी दाखवितो, मामा!" असे मधू म्हणाला व माझा हात धरून मला ओढू लागला. पपनशीच्या झाडावर पिवळी पिवळी नारळाच्या सुखडीएवढी पपनसे लटकलेली होती. आमच्या घरी लहानपणी पपनसे होती; परंतु तिला तितकी मोठी फळे येत नसत. मी झाडावर चढून दोन-तीन पपनसे पाडली, पपनसे घेऊन आम्ही घरात गेलो. मी अशी सूचना केली, की रानात देवाला जावयाचे तेथेच पपनसे फोडावी. रानात मजा येईल. परंतु सुभाताई म्हणाली, "रानात आपण ओला नारळ व पोहे खाऊ, पपनसे येथेच फोडा." पपनसे फोडण्यात आली. गाडीवानालाही नेऊन दिल्या फोडी. फारच गोड होती पपनसे.

"Where is the tree?" I asked, and Madhu said, "Come, I'll show you, Mama!" and taking hold of my hand, began pulling me along. On the pomelo tree hung fruits, yellow as coconut sweets, big and heavy. We too had pomelo trees at home when I was small, but they never bore fruit this large. I climbed the tree and knocked down two or three pomelos. We carried the pomelos into the house. I suggested that since we were going into the wilds to the goddess, we should split the pomelos there — it would be fun in the wild. But Subhatai said, "In the wild we'll eat fresh coconut and flattened rice; split the pomelos here." The pomelos were split open. Some pieces were taken out to the driver too. The pomelos were very sweet.

देवीला जायची वेळ झाली. मी गाडीवानास उठविले. सुभाताई, तिची मुले, मी व माझी आई सारी गाडीत मावलो. गाडी मोठीच होती. गावाबाहेर टेकडीच्या पायथ्याशी ती देवी होती. आईने देवीची पूजा केली. लाकडी बाहुली, करंडा, बांगड्या तिच्या पायांवर वाहिल्या. खणनारळांनी देवीची ओटी भरण्यात आली. साऱ्यांनी कपाळाला अंगारा लावला व घरच्या माणसांसाठी कागदाच्या चिटोर्यात आईने पुडी करून घेतली. मग आम्ही वनभोजन केले. नारळ, पोहे, गूळ. रानात गंमत वाटली. रानात नेहमी मजा वाटते, मनाला प्रसन्न व मोकळे वाटते. वनभोजने, तेथे घरच्या भिंती नसतात. विशाल सृष्टीच्या विशाल घरात आपण असतो. तेथे संकुचितपणा नाहीसा झालेला असतो.

It was time to go to the goddess. I woke the driver. Subhatai, her children, my mother, and I — all of us fit into the cart. It was a large cart. Outside the village, at the foot of a hillock, stood the goddess. Mother performed the worship of the goddess. She offered the wooden doll, the kumkum box, bangles at her feet. The goddess's oti was filled with khan-cloth and coconuts. Everyone applied the sacred ash to their foreheads, and Mother had a packet made up in a scrap of paper for the family at home. Then we ate our forest meal — coconut, flattened rice, jaggery. It felt delightful in the wild. In the wild one always feels a special joy; the mind feels glad and free. At forest meals there are no walls of a house around you. You are within the vast house of vast creation itself. There, narrowness disappears.

देवीच्या पाया पडून आम्ही घरी आलो. आम्हांला आता परत दापोलीस जावयाचे होते. दापोलीहून रात्री बैलगाडीने आई परत पालगडला जाणार होती. आम्ही तयारी केली. मी सुभाताईला व तिच्या यजमानांना नमस्कार केला.

Having bowed at the goddess's feet, we came back home. Now we had to return to Dapoli. From Dapoli, Mother was to go back to Palgad that night by bullock cart. We got ready. I paid my respects to Subhatai and her husband.

"तू दापोलीस जवळच आहेस; एखाद्या रविवारी यावे. घरी पालगडास इतके लांब जावयाचे, तर येथे येत जा. ऐकलेस ना, श्याम!" सुभाताई म्हणाली.

"You're close by, at Dapoli; come some Sunday. Going all the way home to Palgad is such a long journey — so do come here instead. You heard, didn't you, Shyam!" Subhatai said.

तिचे यजमान म्हणाले, "श्याम! येत जा, रे. आम्ही काही परकी नाही. अरे गेल्या-आल्याशिवाय ओळख तरी कशी होणार. ये हो!" मी 'हूं' म्हटले. आम्ही देवाच्या पाया पडलो. देवांना सुपारी ठेवली. सुभाताईने पोफळे, दोन शहाळी, एक मोहाचा नारळ घरी नेण्यासाठी बरोबर बांधून दिली. पपनसेही दोन घेतली.

Her husband said, "Shyam! Do come, won't you. We're not strangers at all. Well, how else will acquaintance grow, if not by coming and going? Do come!" I said 'Mm.' We bowed before the deities. A betel-nut was placed before the gods. Subhatai tied up areca nuts, two tender coconuts, and one large ripe coconut for us to take home. She gave us two pomelos as well.

"सुभ्ये, येते हो!" आई म्हणाली. आई निरोप मागू लागली.

"Subhye, I'll take my leave now!" Mother said. Mother began asking leave to go.

"वयनी! आता पुन्हा, ग, केव्हा भेटशील?" सुभाताई भरल्या मनाने म्हणाली.

"Vayani! When will we meet again now?" Subhatai said, her heart full.

आई म्हणाली, "सुभ्ये! देवाला माहीत, केव्हा भेटू, ते. बारा वर्षांनी मी आज पालगड सोडून क्षणभर बाहेर पडल्ये. जायचे तरी कोठे? येऊन जाऊन माझे दोन भाऊ पुण्या-मुंबईकडे आहेत. त्यांच्याकडे गेल्ये तर! परंतु त्यांचे संसार आहेत. त्यांना बहिणीची आठवण कोठे येत असेल एवढी? सुभ्ये, गेली पाच वर्षे सारखा हिवताप लागला आहे पाठीस. ताप आला, की पडावे अंथरुणावर; घाम येऊन ताप निघाला, की उठावे कामाला. घरात तरी दुसरे कोण आहे? गरिबाला दुखणी येऊ नयेत हो. पापच ते. जिभेला चव मुळी कशी ती नसते. आल्याचा तुकडा व लिंबाची फोड घेऊन कसे तरी दोन घास घशाखाली ढकलायचे. असो. देवाची इच्छा! आपण माणसे तरी काय करणार दुसरे. आला भोग भोगावा, आलेला दिवस दवडावा. हे सांगायचे तरी कोणाला? कोणाजवळ दुःख उगाळायचे? इतक्या वर्षांनी तू भेटलीस; तुझा प्रेमळ स्वभाव, म्हणून बोलावेसे वाटले. माझ्या मुलीसारखीच तू. चंद्री नि तू खेळत असा. तुला न्हायला घातले आहे, तुला लहानपणी परकर शिवले आहेत. माझीच तू, म्हणून बोलत्ये. जरा दुःख हलके होते. बरे वाटते. जगात आपल्या दुःखाने दुसरा दुःखी होतो, हे पाहून जरा बरे वाटते. पण मी कोणाजवळ बोलत नाही. एक देवाजवळ सांगावे, बोलावे." असे म्हणता म्हणता आईच्या डोळ्यांना पाणी आले व सुभाताईनेही डोळ्यांना पदर लावला.

Mother said, "Subhye! God alone knows when we'll meet. After twelve years I've stepped outside Palgad even for a moment today. Where would I go, in any case? At most I have two brothers, over toward Pune and Mumbai. If I went to them! But they have their own households. How much would they even remember a sister? Subhye, these past five years malarial fever has clung to my back steadily. When the fever comes, I must lie down; when the sweat breaks and the fever goes, I must get up to my work again. Who else is there in the house, after all? A poor person ought not to fall ill — that itself is a sin. There's simply no taste left on my tongue at all. Somehow I push down a mouthful or two with a bit of ginger and a slice of lime. Well, so be it. God's will! What else can we mere mortals do? One must endure whatever fate brings, and let the day that has come pass by. But to whom can one even say this? With whom can one grind out one's sorrow? After all these years you and I have met; it's your loving nature that made me want to speak. You are just like a daughter to me. You and Chandri used to play together. I bathed you; I stitched your petticoats when you were small. You are mine, and so I speak. It lightens the sorrow a little. It feels better. In this world, seeing that another shares in one's grief brings some relief. But I don't speak of it to anyone. Only to God do I tell it, only to Him do I speak." As she said this, tears came to Mother's eyes, and Subhatai too pressed the end of her sari to her eyes.

"वयनी! आमच्या मधूच्या मुंजीत ये हो आता. वयनी! श्याम वगैरे मोठे होतील, मग नाही हो ते काही कमी पडू देणार. मुले आपली तुझी चांगली आहेत, हीच देवाची देणगी!" सुभाताई म्हणाली.

"Vayani! Do come now for our Madhu's thread ceremony. Vayani, Shyam and the rest will grow up, and then, mind you, they won't let you want for anything. Your children being good — that itself is God's own gift!" Subhatai said.

आई म्हणाली, "हो. तेवढे सुख आहे. श्याम सुट्टीत घरी आला, की माझे सारे काम करू लागतो व शाळेतही हुशार आहे म्हणतात. देव करील ते खरे. बरे, येत्ये हो!" असे बोलल्यावर आईने सुभाताईच्या मुलांच्या हातात एकेक रुपया दिला. आणलेला खण सुभाताईला दिला.

Mother said, "Yes. That much happiness I do have. When Shyam comes home for the holidays he does all my work for me, and they say he's clever at school too. Whatever God brings will be true. Well then, I'll take my leave!" So saying, Mother placed a rupee each in the hands of Subhatai's children, and gave Subhatai the khan-cloth she had brought.

"वयनी! रुपया कशाला?" सुभाताई म्हणाली.

"Vayani! Why a rupee?" Subhatai said.

"राहू दे, ग! मी आता पुन्हा त्यांना कधी भेटेन? सुभ्ये, तुझी वयनी आता श्रीमंत नाही, हो. असू दे हो तो रुपया." असे म्हणून मुलांच्या पाठीवरून हात फिरवून आई निघाली.

"Let it be. When will I ever meet them again now? Subhye, your Vayani is no longer a rich woman, you know. Let that rupee be." So saying, Mother ran her hand over the children's backs and set off.

आम्ही गाडीत बसलो. मायलेकरे पुन्हा गाडीत बसली. गाडी निघाली. बैलांना परत घरी जावयाचे असल्यामुळे ते जलद जात होते. परंतु आता चढाव होता, येताना उतार होता. बैलांना हळूहळूच जाणे प्राप्त होते. गाव सुटला व गाडी नीट रस्त्याला लागली.

We got into the cart. Mother and son sat in the cart once more. The cart set off. Since the bullocks were headed home, they moved fast. But now it was an uphill road, whereas coming it had been downhill. The bullocks had no choice but to go slowly. The village fell behind and the cart settled onto the road proper.

सायंकाळ होत आली होती. सारा समुद्रच तामस्तीर्थ झाला होता. फार सुंदर देखावा. सूर्य अस्तास जात होता. त्याच्याकडे डोळे पाहू शकत होते. तो आता लाल गोळा दिसत होता. समुद्र त्या दमल्या-भागलेल्या सूर्याला सहस्र तरंगांनी स्नान घालावयास उत्सुक होता. बुडाला, सूर्य बुडाला. तो लाल गोळा समुद्रात पडला. त्या वेळेस हिरवे निळे दिसले. रात्रभर समुद्राच्या कुशीत निजून तो दुसऱ्या दिवशी परत येणार होता.

Evening was drawing on. The whole sea itself had become a Tamas-tirtha. A very lovely sight. The sun was setting. Eyes could look straight at it. It now looked like a red ball. The sea seemed eager to bathe the weary, spent sun in a thousand ripples. It sank — the sun sank. That red globe dropped into the sea. At that moment green and blue appeared. Having slept the whole night in the sea's embrace, it would return the next day.

दोन्हीकडे किर्र झाडी लागली. मधून मधून आकाशात तारे दिसू लागले. रात्रीच्या वेळी जंगलातून जाण्यात फारच गंभीरता वाटते. रातकिडे ओरडत होते. दुरून समुद्रांची गर्जना ऐकू येत होती. मायलेकरे गाडीत बोलू लागली.

Thick, dark groves closed in on both sides. Here and there stars began to appear in the sky. Passing through a forest at night feels deeply solemn. Crickets were chirring. From far off came the roar of the sea. Mother and son began talking in the cart.

"आई! पुन्हा आपण अशीच दोघे केव्हा बरे कोठे जाऊ? तुझ्याबरोबर मी कधी हिंडलो नाही. आई! तुझ्याबरोबर हिंडावे व प्रेम लुटावे, असे वाटते." मी आईचा हात हातात घेऊन म्हटले.

"Mother! When will the two of us go somewhere like this again, just the two of us? I've never wandered anywhere with you before. Mother, I wish we could roam about together and drink deep of love," I said, taking Mother's hand in mine.

आई म्हणाली, "तुम्ही मोठे व्हा व मग तुमच्या रोजगारावर मी येईन. मग मला पंढरपूर, नाशिक, काशी, द्वारका, सगळीकडे हिंडवून आणा. तुझे आजोबा काशीला जाऊन आले होते. हे सुद्धा नाशिक, पंढरपूरला जाऊन आले आहेत. परंतु मी कोठे जाणार व कोण नेणार? अंगणातल्या तुळशीजवळच माझी काशी व माझे पंढरपूर! आपल्यात म्हण आहे ना? "काशीस जावे नित्य वदावे, यात्रेच्या त्या पुण्या घ्यावे." जाईन जाईन म्हणत राहिल्यानेही गेल्याचे पुण्य लागते. अंगावर पाणी घेताना हर हर गंगे म्हणावे. विठोबा व विश्वेश्वर, गोदा व गंगा आपल्या अंगणात आपल्या घरी आहेत. गरिबासाठी हो सोय आहे. बाळा! आपण कोठे जावयाचे हिंडायला? सावकाराचे गुमास्ते तर सारखे घरी धरणे धरून बसतात. वाटते नको हे जिणे! पुरे हा संसार! कोठल्या यात्रा नि बित्रा! अरे, ही संसारयात्रा हीच मोठी यात्रा, हो! या यात्रेतूनच भरल्या हातांनी अब्रूनिशी मला डोळे मिटू दे, म्हणजे झाले."

Mother said, "You grow up first, and then I'll come along on your earnings. Then take me around everywhere — Pandharpur, Nashik, Kashi, Dwarka, all of it. Your grandfather went and came back from Kashi. These others have gone and come back from Nashik and Pandharpur too. But where would I go, and who would take me? My Kashi and my Pandharpur are right there beside the tulsi in the courtyard! There's a saying among us, isn't there — 'Say each day, I shall go to Kashi, and thereby earn the merit of that pilgrimage.' Even the mere wish to go, kept up, earns the merit of having gone. As you pour water over yourself, say 'Har Har Ganga.' Vithoba and Vishveshwar, Godavari and Ganga, are all right there in our own courtyard, our own home. For the poor, this is a convenient arrangement, you see. Child! Where are we to go wandering? The moneylender's agents sit camped at our door as it is. This life makes one weary of it! Enough of this worldly round! What pilgrimages, what nothing! This very pilgrimage of worldly life, my child, is itself the greatest pilgrimage! Just let me close my eyes at the end of this pilgrimage with my hands full and my honor intact — that will be enough."

डोंगरावर धो धो पडणारे पाणी, त्याच्याजवळ आम्ही आलो होतो. आईच्या डोळ्यांतूनही शांत प्रवाह होता. गालांवर घळघळत होता. त्या पवित्र गंगा-यमुना मी माझ्या माथ्यावर घेतल्या. मी माझे तोंड आईच्या पदरात घुसविले.

We had come near the spot where the water came cascading down the hillside. From Mother's eyes too a quiet stream was flowing, trickling down her cheeks. I took those sacred waters of Ganga and Yamuna upon my head. I buried my face in the end of Mother's sari.

"आई, तू मला हवीस, आम्हांला तुझ्याशिवाय कोण? खरेच कोण? मी तुझ्यासाठी शिकतो. तू नाहीस, तर कोणासाठी शिकावयाचे, कोणासाठी जगावयाचे? आई! तुला देव नाही हो नेणार!" असे म्हणून मी आईला घट्ट धरून ठेविले. जणू त्या वेळीच मृत्यू तिला न्यावयास आला होता व म्हणून मी तिला पकडून ठेवीत होतो.

"Mother, I need you — who else do we have besides you? Truly, who? I study for your sake. If you weren't there, for whose sake would I study, for whose sake would I live? Mother! God is not to take you away from us!" So saying, I held Mother tight. It was as if death itself had come at that very moment to take her, and so I clung to her, holding her fast.

"देव करतो ते सारे बऱ्यासाठी. तुम्ही चांगले व्हा म्हणजे झाले." आई म्हणाली.

"Whatever God does, He does for the good. You just turn out well — that's all that's needed." Mother said.

आता गाडीत कोणी बोलत नव्हते. आईच्या मांडीवर भक्तिप्रेमाने, कृतज्ञतेने सर्व कोमल भावनांनी उचंबळून मी माझे डोके ठेविले होते. मी थोड्या वेळाने पुन्हा आईला म्हटले, "आई! तू लहानपणी एक गोष्ट सांगत असे. एका भिकाऱ्याचा मुलगा आपल्या झोळीतील चार दाणे रस्त्यावर टाकी. सकाळी त्या दाण्यांचे सुंदर सोन्याचे पीस होई. आई! आपलेही तसेच सारे चांगले होईल. नाही का? आपले दारिद्र्य जाईल. चांगले दिवस येतील."

Now no one spoke in the cart. On Mother's lap, overflowing with devotion, love, gratitude, and every tender feeling, I laid my head. After a while I said to Mother again, "Mother! When we were little you used to tell a story. A beggar's son would scatter four grains from his bag onto the road. By morning those grains would turn into a beautiful golden feather. Mother! Something like that will happen to us too, won't it? Our poverty will go away. Good days will come."

"श्याम! देवाला काय अशक्य आहे? तो रात्रीचा दिवस करतो. विषाचे अमृत करतो, सुदाम्याला देवाने सोन्याची नगरी नाही का दिली? परंतु आपण साधी संसाराची माणसे. आपली कोठे तेवढी लायकी आहे?" आई म्हणाली.

"Shyam! What is impossible for God? He turns night into day. He turns poison into nectar. Did God not give Sudama a city of gold? But we are simple, ordinary people of the household. Where do we have such merit?" Mother said.

"आई! देवाची कृपा नेहमीच असते. होय ना? गरिबी आली, अपमान झाले, हालपेष्टा भोगाव्या लागल्या, तरी तीही कृपाच, असे म्हणतात, ते खरे का ग?" मी प्रश्न विचारला.

"Mother! God's grace is always present, isn't it? Even if poverty comes, even if insults come, even if we must suffer hardship and torment, that too is grace — is that true, they say?" I asked.

"बाळ! तुझ्या अडाणी आईला नाही रे हे समजत सारे. देव जे जे करतो ते बऱ्यासाठी, एवढे मात्र एक मला माहीत आहे. मी तुला लहानपणी मारले, ते तुझ्या बऱ्यासाठी ना? मग माझ्याहून, किती तरी पटींनी देव दयाळू आहे. त्याच्यावर विश्वास ठेवावा. विषाचा पेला देवो, अमृताचा देवो, त्याच्यावर श्रद्धा असावी." आई जणू श्रद्धोपनिषदच गाऊन राहिली होती.

"Child! Your ignorant mother doesn't understand all this. Only this much I know — whatever God does, He does for the good. When I beat you as a child, wasn't it for your own good? Then how much more compassionate must God be than I, many times over. One must place one's faith in Him. Whether He gives a cup of poison or a cup of nectar, one must have faith in Him." Mother seemed to be singing, as it were, a very Upanishad of faith.

एकदम माझे लक्ष समोर गेले. "वाघ! आई! वाघ!" मी घाबऱ्या घाबऱ्या म्हटले. काय तेजस्वी डोळे व भव्य भेसूर मुद्रा! काय ती ऐट! उजवीकडच्या जंगलातून डावीकडच्या जंगलात तो शिरला. रंगभूमीवर नट येतो व जातो. तसेच त्याने केले. मायलेकराच्या प्रेमाच्या गोष्टी ऐकायला का तो आला होता? देवाची करुणा पटवून द्यावयाला का तो आला होता? माझ्या आईवर पशुपक्षी प्रेम करीत. गाईगुरे, मांजरे प्रेम करीत. मांजराची गोष्ट मी शेवटी सांगणार आहे. मांजर म्हणजे वाघाची मावशी. माझ्या आईवर मांजर प्रेम करी, मग वाघ का करणार नाही? तो माझ्या आईचे दर्शन घ्यावयास आला होता. क्रूरपणा दूर ठेवून नम्रपणे वंदन करावयास तो आला होता.

Suddenly my eyes fell on something ahead. "A tiger! Mother! A tiger!" I cried out in fright. What blazing eyes, what a magnificent, fearsome face! What majesty! From the forest on the right it passed into the forest on the left. As an actor enters the stage and exits, so it did. Had it come to listen to the loving talk between mother and son? Had it come to bear witness to God's compassion? Beasts and birds loved my mother. Cows and cattle, cats, loved her. I shall tell the story of the cat at the very end. A cat is the tiger's aunt, they say; if a cat loved my mother, then why should not a tiger too? It had come to have a sight of my mother. Setting aside its ferocity, it had come humbly to pay its respects.

हळू हळू दापोली गाव आले. दूरचे दिवे लुकलुक दिसू लागले. रात्री नऊ वाजता आम्ही घरी येऊन पोचलो. आई त्याच रात्री पालगडास गेली नाही. दुसऱ्या दिवशी गेली.

Slowly the town of Dapoli came into view. Distant lights began to twinkle. At nine at night we reached home. Mother did not go to Palgad that same night. She went the next day.

मित्रांनो! तो दिवस व ती रात्र माझ्या जीवनात अमर झाली आहेत. त्यानंतर पुन्हा कधीही मी व माझी आई एकत्र कोठे गेलो नाही. तो एकच दिवस! त्या एकाच दिवशी मी व माझी आई सृष्टिमाऊलीच्या-समुद्र व वनराजी यांच्या सहवासात होतो. दोघे रंगलो. प्रेमात डुंबलो. हृदये हृदयांत ओतली. त्या दिवसानंतर माझ्या आईच्या जीवनात अधिकाधिक कष्ट व संकटे येऊ लागली. देव माझ्या आईच्या जीविताचे सोने, अस्सल शंभर नंबरी सोने करू पाहत होता. आणखी प्रखर भट्टीत तो तिला घालू लागला. गड्यांनो, माझी आई म्हणजे शापभ्रष्ट देवताच होती.

Friends! That day and that night have become immortal in my life. Never again after that did my mother and I go anywhere together. That one single day! On that one day alone, my mother and I were in the company of Mother Nature — of the sea and the woodland groves. The two of us reveled together. We were immersed in love. We poured our hearts into each other's hearts. After that day, ever greater hardship and calamity began to enter my mother's life. God was trying to make the gold of my mother's life pure, hundred-touch gold. He began to put her into an ever fiercer furnace. Friends, my mother was nothing less than a goddess fallen under a curse.

असे सांगून श्याम एकदम उठून गेला. सारे स्तब्ध बसले होते. थोड्या वेळाने मंडळी भानावर आली व आपापल्या घरी भरल्या अंतःकरणाने गेली.

Saying this, Shyam suddenly got up and left. Everyone sat in stunned silence. After a while people came back to themselves and went off to their own homes, their hearts full.