रात्र एकविसावी : दूर्वांची आजी

Twenty-first Night: Durva Grandmother

'आमच्या घरी आमची एक दूरची आजी राहत असे; तिचे नाव द्वारकाकाकू. आमचे वडील वेगळे झाले, तेव्हा ती वडिलांकडे राहावयास आली. तिचे शेतभात होते. त्याची व्यवस्था वडील बघत. वडिलांवर तिचा लोभ होता. म्हणून ती वडिलांकडे राहत असे. या आजीचे नाव आम्ही 'दूर्वांची आजी' असे पाडले होते. चातुर्मास्यात बायका देवाला दूर्वांची लाखोली वाहतात, कोणी पारिजातकाची लाख फुले वाहतात, कोण बटमोगऱ्याची लाखोली वाहतात, असे चालते. जिला दूर्वांची लाखोली वाहण्याची इच्छा असते, ती इतर बायकांना दूर्वा तोडावयास बोलावते व त्यांच्या मदतीने लाखोली पुरी करते. आमची आजी या कामासाठी नेहमी तयार असे. 'तुका म्हणे व्हावे सत्यधर्मा साह्य' चांगल्या कामाला नेहमी मदत करावी. चांगल्या कामात कोणाला निरुत्साह करणे म्हणजे मोठे पाप आहे. 'घातलीया भय नरका जाणे' हे काम होणार नाही, तुला त्रास पडेल, अशी भीती जो घालतो, तो नरकास जातो. सत्कर्म सिद्धीस जावे म्हणून सर्वांनी झटावे. आमची आजी कोणाही बाईसाठी दूर्वा खुडायच्या असोत, तेथे हजर. आम्हांस जर कोणी विचारले, 'आजी कोठे आहे', तर आम्ही सांगावे, 'गेली दूर्वांना.' असे करता करता त्या आजीचे नावच मुळी 'दूर्वांची आजी' असे पडले. आम्ही मोठे झाल्यावरही तिला दूर्वांची आजी असेच म्हणत असू.

A distant grandmother of ours used to live in our house; her name was Dwarkakaku. When my father set up a separate household, she came to live with him. She owned some farmland, and Father looked after it for her. She was fond of Father, and that was why she lived with him. We had given this grandmother the name 'Durva Grandmother.' During Chaturmas, women offer a lakholi — a hundred thousand offerings — of durva grass to God; some offer a lakholi of parijataka flowers, others of batmogra. This is the custom. Whoever wishes to offer a lakholi of durva grass invites other women to help her pluck the durva, and with their help completes the lakholi. Our grandmother was always ready for this task. 'Tuka says: be a help to righteousness' — one should always help a good cause. To discourage anyone from a good deed is a great sin. 'He who instils fear goes to hell' — whoever frightens someone by saying, this task won't succeed, you'll only trouble yourself, goes to hell. Everyone should strive so that good deeds may succeed. Wherever any woman needed durva grass plucked, our grandmother was there. If anyone asked us, 'Where is Grandmother?' we would say, 'Gone for durva.' In this way that grandmother's very name came to be 'Durva Grandmother.' Even after we grew up, we still called her Durva Grandmother.

दूर्वांच्या आजीमध्ये अनेक गुण होते. उन्हाळ्यामध्ये जर पाणी आटले, तर खोल विहिरीत उतरून ती तपेल्याने पाणी घागरीत भरी व आई वर ओढून घेई. रात्रीची ती शेतावर एकटी राखण करी. एकदा तिने चोर पकडले होते! तिला भीती ही वस्तूच माहिती नव्हती. तिला अंगारा मंतरता येत असे. मुले आजारी पडली, गुरे एकदम दूध देतनाशी झाली, तर आजीकडे अंगारा यावयाचा. अंगारा जपत असता तिला जर सारख्या जांभया आल्या, तर दृष्ट फार वाईट पडली, असे ती म्हणे. गुरांच्या अंगाऱ्याबरोबर पेंडीचा तुकडा आणीत. तो मंतरलेला पेंडीचा तुकडा म्हशीस वा गाईस खावयास द्यावयाचा. दूर्वांच्या आजीस दुखत असलेल्या भागास तेल चांगले लावता येत असे. कोणाचे पाय वळत असले, पोट दुखत असले, पाठीत कळा येत असल्या, तर दूर्वांच्या आजीस तेल लावावयास बोलावणे यावयाचे. तिने चोळले, की गुण यावयाचा. तिच्या हातात जणू धन्वंतरी होता. माझे डोळे बिघडले होते, तेव्हा माझ्या तळपायास रोज गाईचे दूध ती चोळीत असे व भराभर ते जिरवीत असे.

Durva Grandmother had many talents. If the water ran low in summer, she would climb down into a deep well and fill the pot with a small vessel, and Mother would haul it up from above. At night she would keep watch alone over the fields. Once she even caught a thief! She simply did not know what fear was. She knew how to chant charms over angara. If children fell ill, or cattle suddenly stopped giving milk, people would come to Grandmother for angara. While chanting over the angara, if she yawned again and again, she would say the evil eye that had fallen was a very bad one. Along with angara for cattle, she would bring a piece of oil-cake, which had been charmed, and this was given to the buffalo or cow to eat. Durva Grandmother was skilled at rubbing oil onto aching parts of the body. If anyone's legs cramped, or their stomach ached, or they had pain in the back, word would go out to call Durva Grandmother to rub in oil. Once she had rubbed it, relief would come. It was as if the god of medicine himself resided in her hands. When my eyes were troubled, she used to rub cow's milk on the soles of my feet every day, and it would sink in quickly.

दूर्वांच्या आजीजवळ सर्व प्रकारचे बी-बियाणे असावयाचे. तिच्याजवळ एक मोठे नळकांडे होते. त्यात भेंडी, पडवळ, सहस्त्रफळी, दोडका, चिबूड, काकडी, कारेती इ. सर्व प्रकारचे बी असावयाचे. सोंगट्यांनी किंवा कवड्यांनी खेळण्यात ती पटाईत होती. कवड्यांच्या खेळासाठी खडूने नाटसुद्धा ती जमिनीवर किती आखल्यासारखे काढी. रेषा सरळ असावयाच्या. मंगळागौर वगैरे असली, म्हणजे दूर्वांची आजी तेथे असावयाची. मुलामुलींना नाना प्रकारचे खेळ खेळावयास ती लावावयाची. आगीनपासोड्याचा खेळ तिच्या आवडीचा. या खेळात मुले पांघरुणात लपवावयाची असतात व दुसऱ्या बाजूकडच्या माणसाने येऊन कोण कोण लपविलेली आहेत, त्यांची नावे सांगावयाची. आजी आम्हांला लपवावयाची. लपणारा मुलगा किंवा मुलगी अंगाने मोठी असल्यास ती सांगावयाची "जरा लहान हो. अंग चोरून घे." लपणारा लहान असला, तर त्याला ती सांगे, "जरा मोठा हो!" हेतू हा, की ओळखायला कठीण जावे. हा खेळ मोठा गमतीचा. दूर्वांच्या आजीला देवादिकांची, तशीच देवावरची किती तरी गाणी येत असत. दशावतार, चिंधी, उषाहरण, पारिजातक किती तरी गाणी तिला येत.

Durva Grandmother always kept every kind of seed on hand. She had a large bamboo tube in which she kept seeds of bhendi, padwal, sahasraphali, dodka, chibud, cucumber, karati, and every other kind of vegetable. She was an expert at playing with cowries and dice. For the cowrie game she would draw the court so neatly on the ground with chalk, as though it had been measured out. The lines always had to be straight. Whenever there was a Mangalagaur or some such gathering, Durva Grandmother would be there. She would have the boys and girls play all sorts of games. Her favorite was the 'fire-quilt' game. In this game, children hide themselves under quilts, and someone from the other side comes and has to name who is hidden where. Grandmother would hide us. If the child hiding was big, she would tell him, 'Make yourself smaller. Draw your body in.' If the child hiding was small, she would tell him, 'Make yourself bigger!' The idea was to make it harder to guess who was who. This game was great fun. Durva Grandmother knew a great many songs about the gods, and songs devoted to God as well. She knew Dashavatar, Chindi, Ushaharan, Parijatak, and ever so many other songs.

दूर्वांच्या आजीचे घरातील रोजचे काम म्हणजे भाजी चिरण्याचे असे. लहान मुले असली, तर ती खेळवावयाची, हेही काम असे. त्या दिवशी आमच्या घरी भाजणी करावयाची होती. भाजणी दळताना जाते जड जाते. आजी हात लावील, ह्या भरवशावर आईने भाजणी करण्याचे ठरविले होते; परंतु आजी जरा लहरी होती. आदल्या दिवशी तीच म्हणाली होती, "उद्या करू हो भाजणी." परंतु उजाडत आजीला खऱ्यांकडून बोलावणे आले. खऱ्यांकडे आजीचे दूरचे माहेरचे नाते होते. मधून मधून ती त्यांच्याकडे जात असे. बाकी आजी म्हणजे गाव-आजी होती. सर्वांकडे तिचा घरोबा व सारी जणे तिला बोलावीत असत. खऱ्यांच्या घरी काही पापड घालण्याचे काम होते, म्हणून आजीला तिकडेच जेवायला वगैरे व पापड घालण्यास बोलावण्यासाठी तो मनुष्य आला होता. आजीने त्या माणसाला "येत्ये. तू जा" असे सांगून पाठविले.

Durva Grandmother's daily task at home was cutting vegetables. If there were small children about, minding them was another of her duties. That day there was bhajani to be ground at our house. Grinding bhajani makes the grindstone turn heavy. Mother had decided to grind the bhajani that day, counting on Grandmother lending a hand; but Grandmother was rather moody. The day before, she herself had said, 'Let's grind the bhajani tomorrow.' But no sooner had it dawned than a call came for Grandmother from the Khares. Grandmother had a distant maternal-side connection with the Khares. She used to go over to their house now and then. Besides, Grandmother was, so to speak, the whole village's grandmother; she had close ties with everyone, and everyone would call on her. At the Khares' house there was some work of laying out papads to dry, and the man had come to call her over there to eat and to help with the papads. Grandmother told the man, 'I'll come. You go on ahead,' and sent him off.

आईला राग आला. आता भाजणी कशी होणार? जाते कसे ती एकटी ओढणार?

Mother grew angry. How would the bhajani get ground now? How could she turn the grindstone alone?

आई आजीला म्हणाली, "तुम्ही जाणार, येथे भाजणी कशी होईल?"

Mother said to Grandmother, “You're going off — how will the bhajani get ground here?”

"मी काय पत्कर घेतला आहे, की काय, तुझ्या कामाचा? वाहवा, ग! म्हणे, भाजणी कशी होईल? माझ्याने नाही ओढवत जाते, समजलीस." आजी मोठ्याने बोलू लागली.

“Have I taken some vow to do your work for you? Well, well! 'How will the bhajani get ground,' she says. I simply cannot turn that grindstone anymore, mind you.” Grandmother began speaking loudly.

आईलाही चेव आला, संतापली ती. "म्हणे, ओढवत नाही! तुम्हांला लोकांकडे काम करायला शक्ती आहे. घरी तेवढे हात मोडतात! साऱ्या गावाने चांगले म्हणायला हवे ना; परंतु येथे हात लावतील तर शपथ! येथे काम कराल, तर बाटाल जशा! येथे जरा हात लावायला हात दुखतात. येथे घरी अयाई ग, बया ग, परंतु लोकांकडे उभे राहून पोहे कांडाल व कमरेवर हांडे घेऊन पाणी भराल! ढोंग आहे सारे तुमचे, ढोंग."

Mother too flared up, growing angry. “So it can't be turned, can it! You have the strength to work at other people's houses. It's only at home that your hands seize up! You need the whole village to praise you, don't you; but here, if you lay a hand to anything, God forbid! Do work here, and it's as if you'd be polluted! Just touching something here makes your hands ache. Here at home it's all 'oh, my back,' 'oh, my dear'; but standing at other people's houses you'll pound rice and carry water pots on your hip! It's all pretense, all of it, pure pretense.”

"हो, करणार लोकांकडे काम, करणार. तू कोण मला बोलणार? मी का तुझ्या घरचे खाते आहे? माझे शेत आहे. तू मला, येश्वदे, असे बोलत जाऊ नकोस. ते माझ्या कामा येणार नाही. म्हणे, लोकांकडे काम करतात. तुम्हांला असतील लोक, मला नाही कुणी लोक. जशी तुम्ही; तशीच खऱ्यांकडचीही. ढोंगी-कोणाला, गं, म्हणतेस ढोंगी! असले नव्हते बाई कधीच कोणाचे ऐकून घेतले बोलणे! फारच शेफारलीस तू." आजी भांडू लागली.

“Yes, I will work at other people's houses, I will! Who are you to lecture me about it? Do I eat off your household? I have my own land. Don't you go talking to me like that, Yeshwade. That sort of talk won't get you anywhere with me. 'Works at other people's houses,' she says. You may have your own people, but I have no one who is mine. The Khares are the same to me as you are. Pretense — who are you calling a pretender! I've never in my life had to listen to talk like this from anyone! You've gotten far too bold.” Grandmother began to quarrel.

"मग काल कशाला सांगितले उद्या करू भाजणी, म्हणून? मी तयारी केली, जाते धुऊन ठेवले. परंतु आयत्या वेळी तुमचा पाय आपला तिसरीकडेच! दुसऱ्याला तोंडघशी पाडता येते तुम्हांला. आम्ही मेले मरमर करावे तर तुम्ही जरा हातही लावू नये का?" आई म्हणाली.

“Then why did you tell me yesterday that we'd grind the bhajani today? I made all the preparations, I washed the grindstone and kept it ready. But at the very last moment off you go somewhere else! You're the one who leaves others in the lurch. We're the ones who have to slog away and drop dead over it, and you can't even lend a hand?” Mother said.

"मी का हात लावीत नाही? शर्थ आहे बाई, तुझ्या बोलण्याची! नाही जात खऱ्यांकडे, हो. तुझ्या डोळ्यांत खुपत असेल, तर नाही जात! जगाने चांगले म्हणावे म्हणून मी हपापल्ये, होय? बाई, तू चांगले म्हण."

“Do you think I never lend a hand? Really, the nerve of your talk! I'm not going to the Khares' now, there. If it bothers your eyes so much, I won't go! Do you think I'm dying for the world's good opinion? Fine, you say I'm good, then.”

मित्रांनो! पुष्कळ लोकांचे असे स्वभाव असतात की ते घराबाहेर फार साळसूद असतात. दुसऱ्यांकडे ते चार धंदे करतील; परंतु घरी इकडची काडी तिकडे करावयाचे नाहीत. लोकांच्या स्तुतीला, बाहेरच्या जगाच्या स्तुतीला, मनुष्य लालचावलेला असतो. घरच्यांना तळमळत ठेवून तो बाहेरच्यांचे दुवे घेण्यासाठी जात असतो. हे त्याचे करणे प्रेमामुळे नसते, तर स्वार्थामुळे. वाहवा मिळावी म्हणून असते आणि म्हणून ते त्याज्य होय. माझ्या आईच्या म्हणण्यात बरीच अतिशयोक्ती असली तरी त्यात थोडे तथ्यही होते.

Friends! Many people are like this — very refined and proper outside the house. They will do all sorts of chores for others, but at home they will not move so much as a straw from here to there. A person becomes greedy for the praise of others, for the approval of the outside world. He leaves his own family to languish while he goes off to earn the blessings of outsiders. What he does is not done out of love but out of self-interest. It is done to win applause, and for that very reason it deserves censure. There was a good deal of exaggeration in what my mother said, but there was also a grain of truth in it.

आई व आजी यांची भांडणे अशी नेहमी होत असत. ते काही नवीन नव्हते. परंतु त्यांचे भांडण फार वेळ टिकत नसे. मध्येच आलेले ते वादळ असे. परस्परांच्या मनात जमलेले विष ओकून बाहेर पडे, घाण बाहेर निघून जाई व पुन्हा मने स्वच्छ होत. वादळ येते, जे शांत होण्यासाठी येते. रोग येतात, ते शरीरातील घाण जाळण्यासाठी येतात व मरण येते, ते पुन्हा जीवनरस देण्यासाठी येते.

Quarrels like this between Mother and Grandmother happened all the time. There was nothing new in it. But their quarrels never lasted long. They were storms that blew up in between. The poison that had gathered in each other's hearts would be spat out and cast away, the filth would drain out, and their minds would grow clear again. Storms come in order to be followed by calm. Illnesses come to burn away the impurities of the body, and death comes to give life its sap once more.

माझी आई शांत झाली. बोलेनाशी झाली. आजीचे थोडा वेळ सुरूच होते मधून मधून. "लोकांकडे म्हणे काम करतात. माझे हात, मी वाटेल तेथे काम करीन. तू कोण माझ्यावर लादणार, सक्ती करणार? तुला का माझा हेवा? मला लोक बोलावतात, तर तुला का मत्सर?"

My mother grew quiet. She stopped talking. Grandmother went on a little longer now and then. “Works at other people's houses, she says. These are my hands, I'll work wherever I please. Who are you to impose on me, to order me about? Are you jealous of me? People call on me, and that makes you envious, does it?”

आईचे तोंड बंद झाले, म्हणून आजीचेही बंद झाले. थोड्या वेळाने आई आजीजवळ गेली व म्हणाली, "मी चुकल्ये, हो. बोलू नये ते बोलल्ये. तुम्हांला मी कोण बोलणार? तुम्ही किती मोठ्या! परंतु अलीकडे या साऱ्या दगदगीने, काळजीने व दुखण्यांनी मी अगदीच वेंगल्ये आहे. मला नाही राहात मग सुमार. भान जणू मी विसरत्ये. मी मग कोणाला बोलत्ये, याची शुद्धही मला राहात नाही. मेले, असले जगून तरी काय करायचे? चुकल्ये हो."

Once Mother fell silent, Grandmother too fell silent. After a while Mother went up to Grandmother and said, “I was wrong. I said things I shouldn't have said. Who am I to speak to you like that? You are so much my elder! But lately, with all this drudgery, all this worry, all this illness, I've become quite worn out. I can't keep my composure anymore. I forget myself, it seems. I don't even know afterward who I've been speaking to like that. What is the use of living like this, anyway? I was wrong.”

"जगून काय करायचे, असले अभद्र काय ग बोलतेस? तुझी पोरेबाळे आहेत अजून लहान. तू नाही जगलीस तर त्यांचे कोण करील? पुष्कळ जग. मुलाबाळांची लग्ने होऊ देत. सुना घरात येऊ देत, वेडेविद्रे नको बाई मनात आणू! अग, तू बोललीस म्हणजे मलाही जोर येतो. मागाहून वाईट वाटते." आजी म्हणाली.

“What is the use of living — what an ill-omened thing to say! Your children are still small. If you don't live, who will look after them? Live long. Let your children's weddings take place. Let daughters-in-law come into the house. Don't you go entertaining such foolish, morbid thoughts! When you speak sharply, it puts some fight into me too. It's only afterward that I feel bad about it.” Grandmother said.

"तुम्ही जा खऱ्यांकडे. येत्ये म्हणून कळविले आहेत तुम्ही, तर जा. भाजणी उद्या होईल. तसेच जाते धुतलेले ठेविले, म्हणजे झाले. वरती दुसरे काही दळले नाही, की झाले. तुम्हांला आज चहा देत्ये करून; म्हणजे दम नाही लागणार. आज गारवा आहे बाहेर फार." आई गोड बोलली.

“You go on to the Khares'. You told them you'd come, so go. The bhajani can be ground tomorrow. It's enough that the grindstone has been washed and set aside. As long as nothing else gets ground on it in the meantime, it will be fine. Let me make you some tea before you go; then you won't feel out of breath on the way. It's quite cold outside today.” Mother said kindly.

अलीकडे घरात चहाची पूड असे. कधी कोणी आजारी असले, कोणाला दमा लागला, तर आई करून देई. आईने दूर्वांच्या आजीला तिचे रामपात्र भरून चहा दिला. आजीचा राग गेला. आजी खऱ्यांकडे जावयास निघाली व जाताना म्हणाली, "जात्ये, ग, यश्वदे. रागावू बिगावू नकोस, हो. मनात धरू नकोस."

These days there was tea powder in the house. Whenever someone was ill, or someone had an attack of asthma, Mother would make tea for them. Mother filled Durva Grandmother's ram-patra, her own drinking bowl, with tea and gave it to her. Grandmother's anger passed. She set off for the Khares', and as she went she said, “I'm off then, Yashwade. Don't stay angry with me now. Don't hold it against me.”

"तुम्हीच नका धरू मनात, म्हणजे झाले. कशा झाल्यात तरी तुम्ही वयाने मोठ्या. मी तुमच्या सुनेसारखी, लेकीसारखी, माझे बोलणे पोटात घालीत जा." आई म्हणाली.

“You be the one not to hold it against me, that's all that matters. Whatever has happened, you are still my elder. I am like your daughter-in-law, like your own daughter. Keep whatever I said tucked away and forget it.” Mother said.

आजी गेली व आई घरकाम करू लागली. मित्रांनो! माझी आई म्हणजे निर्दोष नव्हती. दोष कोणात नाहीत? चुका कोण करीत नाही? निर्दोष फक्त एक परमेश्वर. बाकी सर्वांना चुकांची भूषणेच अंगावर घालून त्या जगन्माऊलीसमोर जावयाचे आहे! चुका हे मानवाचे भूषण व क्षमा हे देवाचे भूषण. माझी आई चुका करी; पण सावरून घेई. चुका करण्यातच ती ऐट मिरवीत नसे."

Grandmother left, and Mother went back to her housework. Friends! My mother was not without fault. Who among us is without fault? Who does not make mistakes? Only God is without fault. All the rest of us must go before that Mother of the Universe wearing our mistakes as our only ornaments! Mistakes are the ornament of humankind, and forgiveness is the ornament of God. My mother made mistakes; but she mended them too. She never flaunted her mistakes as a matter of pride.