रात्र एकेचाळिसावी : भस्ममय मूर्ती

Forty-First Night: The Form Made of Ash

आईजवळ मी नव्हतो. मी दूर शिकत होतो. आईची सेवा न करता मी शिकत होतो. परंतु आईची सेवा करता यावी म्हणून शिकत होतो. त्या दिवशी रात्री माझ्या स्वप्नात आई आली व मला म्हणाली, "का, रे, नाही भेटायला आलास? तुला त्यांनी कळविले नाही का? त्या दिवशी रागावून गेलास. अजून नाही का राग गेला? लहान मुलांचा राग लौकर जातो; मग तुझा रे कसा नाही जात? ये, मला भेट." सकाळी उठल्यावर ते स्वप्न आठवून मला कसेसेच होई. आज आई फार आजारी नसेल ना, असे मनात येई. पंख असते तर आईजवळ उडून गेलो असतो, असे वाटे. परंतु किती दूर जावयाचे! दोन दिवस जावयाला लागले असते. आगगाडी, आगबोट, बैलगाड्या, किती दूरचा प्रवास!

I was not with Aai. I was studying far away. I was studying without being able to serve my mother. But I was studying so that one day I might be able to serve her. That night I dreamed of Aai, and in the dream she said to me, "Why haven't you come to see me? Didn't they tell you? You left angry that day. Hasn't your anger gone yet? Children's anger passes quickly — why hasn't yours passed? Come, come and see me." When I woke in the morning and remembered that dream, I felt strangely uneasy. The thought came to me — surely Aai isn't very ill today? I wished I had wings, so I could fly straight to her. But how far it was! It would have taken two full days to get there. Train, steamer, bullock-cart — what a long journey it was!

मला वाईट वाटत होते. जिवाला चैन पडेना. घरी जाऊन आईला भेटून यावे, असे वाटे. परंतु पैसे?

I felt wretched. I could find no peace. I longed to go home and see Aai. But — money?

मला एक नवीन मित्र मिळाला होता. त्याचे नाव नामदेवच होते. भक्त नामदेवाचे पंढरपूरच्या पांडुरंगावर जितके प्रेम व जितकी भक्ती होती, तितकेच प्रेम व भक्ती त्या नामदेवाची या श्यामवर होती. जणू तो माझाच झाला होता व मी त्याचा. "यूयं वयं वयं यूयं" असे आम्ही कितीदा म्हणावयाचे! माझ्या हृदयातले सारे न बोलताही त्याला कळत असे. त्या नानकाच्या पदात आहे ना, "अन बोलत मेरी बिरथा जानी, अपना नाम जपाया" देवाचे नाव घेतले की पुरे. त्याला आपले दुःख न बोलताही समजते. नामदेवाला माझे सुखदुःख समजे. माझा जीवनग्रंथ, हृदयग्रंथ त्याला वाचता येत असे. माझे डोळे, माझी चर्या तो बरोबर वाचीत असे. जणू आम्ही एकमेकांची रूपे होतो. जणू दोन कुडींत एक मन होते, एक हृदय होते. जणू मनाने व हृदयाने आम्ही जुळे होतो.

I had made a new friend. His name, too, was Namdev. Just as much love and devotion as the devotee Namdev had for Pandurang of Pandharpur, that same love and devotion this Namdev had for me, Shyam. It was as if he had become entirely mine, and I entirely his. How many times we used to say, "Yuyam vayam, vayam yuyam" — you are we, we are you! Everything in my heart he understood without my ever speaking it. There is a line in that hymn of Nanak's, isn't there — "Without a word he knew my sorrow, he only repeated his own name" — it is enough merely to take God's name; He understands our grief without our speaking it. So it was that Namdev understood my joys and sorrows. He could read the book of my life, the book of my heart. He read my eyes, my expression, exactly. It was as if we were each other's very forms. As if in two bodies there dwelt a single mind, a single heart. As if in mind and in heart we were twins.

"नामदेव! मला घरी जावेसे वाटत आहे. आई फार आजारी आहे, असे वाटते. सारखी हुरहुर लागली आहे." मी म्हटले.

"Namdev! I feel like going home. I have a feeling that Aai is very ill. I've had this restless ache in me, without stopping." I said.

"मग जा, भेटून ये." तो म्हणाला.

"Then go, and see her." he said.

"आईला डोळे भरून पाहून येईन! पण पैसे?" मी म्हटले.

"I would go and feast my eyes on Aai! But — money?" I said.

"काल नाही का माझी मनीऑर्डर आली? जणू ती तुझ्यासाठीच आली आहे. दहा रुपये आहेत. तुला पुरतील? आईला भेटून ये, माझा नमस्कार सांग. जा." नामदेव म्हणाला.

"Didn't my money order arrive just yesterday? It's as if it came just for you. There are ten rupees. Will that be enough for you? Go and see Aai, and give her my pranam. Go." Namdev said.

थोडेसे सामान घेऊन मी निघालो. स्टेशनवर नामदेव पोचवावयास आला होता. मी गाडीत बसलो. दोघांचे डोळे भरून आले होते.

I set off with a little luggage. Namdev came to see me off at the station. I got into the train. Both our eyes had filled with tears.

"पत्र लगेच पाठव बरे, श्याम." नामदेव म्हणाला.

"Write to me right away, Shyam." Namdev said.

"होय." मी म्हटले.

"Yes." I said.

"तुझ्याबरोबर मी आलो असतो. पण पैसे नाहीत." तो म्हणाला.

"I would have come with you. But there's no money." he said.

"तू माझ्याबरोबर आहेसच." मी म्हटले.

"You are with me anyway." I said.

गाडी सुटली. प्रेमळ नामदेव डोळ्यांआड झाला. गाडी सुटली व डोळ्यांतून पाझर सुटले-शतपाझर सुटले. राहून राहून हृदय उचंबळून येत होते. गाडीच्या खिडकीच्या बाहेर माझे तोंड होते. अश्रुसिंचन करीत मी जात होतो.

The train pulled out. My loving Namdev passed out of sight. The train pulled out, and from my eyes the tears broke loose — a hundred streams of tears. Again and again my heart welled up within me. My face was out of the train window. I went on my way, sprinkling the earth with my tears.

बोरीबंदरवर उतरून तसाच परभा मी बोटीवर गेलो. कारण गिरगावात भावाला भेटायला गेलो असतो, तर आगबोट चुकली असती. मी आगबोटीत बसलो. लाटांवर बोट नाचत होती. माझे हृदयही शतभावनांनी नाचत होते. रवींद्रनाथांची गीतांजली माझ्या हातात होती.

Getting down at Boribunder, I went straight on to the steamer, without delay. For if I had gone to Girgaon to see my brother, I would have missed the boat. I boarded the steamer. The boat danced upon the waves; my heart, too, danced with a hundred feelings. Rabindranath's Gitanjali was in my hand.

"आई! माझ्या अश्रूंचा हार तुझ्या वक्षःस्थळावर रुळेल." हे मी वाचीत होतो. खरेच माझ्या गरीब आईला मी दुसरे काय देणार? माझ्याजवळही अश्रुंशिवाय द्यावयास दुसरे काही नव्हते. मध्येच मी गीतांजली मिटीत असे व समोरच्या उचंबळणाऱ्या सागराकडे बघे. या सागरावर शततरंग उसळत होते. एक लाट दुसऱ्या लाटेला जन्म देत होती. माझ्या हृदयसागरावर शतस्मृती उसळत होत्या. एक स्मृती दुसऱ्या स्मृतीस जन्म देई. आईच्या शेकडो आठवणी, शेकडो भावनामय प्रसंग-दृष्टीसमोर सारे येत होते. स्वप्नसृष्टीत, स्मृतिसृष्टीत मी ध्यानमग्न ऋषीप्रमाणे रमून गेलो. रंगून गेलो. आईच्या स्मृतिसागरात हा श्याममत्स्य डुंबत होता, पोहत होता, नाचत होता.

"Mother, this garland of my tears shall hang upon your breast." I was reading this. And truly, what else did I have to give my poor mother? I too had nothing to give besides tears. Now and then I would close the Gitanjali and look out at the heaving sea before me. On this sea a hundred waves rose and broke. One wave gave birth to the next. On the sea of my heart a hundred memories rose and broke. One memory gave birth to the next. Hundreds of memories of Aai, hundreds of moments charged with feeling, came before my eyes, one after another. I lost myself, absorbed like a meditating sage, in that realm of dreams, that realm of memory. I was steeped in it, dyed through with it. In the memory-sea of my mother, this fish called Shyam swam, dove, and danced.

हर्णे बंदरावर दीपस्तंभ दिसू लागला. हर्णे हर्णे खलाशी ओरडू लागले. उतरणारे उतारू वळकट्या बांधू लागले. मी आपले लहानसे गाठोडे बांधले. आणखी सात-आठ तासांनी आईचे पाय पाहीन, प्रेमाने भरलेले डोहच असे तिचे डोळे पाहीन, असे मनात मी म्हणत होतो.

At Harne port the lighthouse came into view. The sailors began calling out, "Harne! Harne!" The passengers who were to disembark began tying up their bundles. I tied up my own small bundle. In another seven or eight hours, I told myself, I would see Aai's feet, I would see her eyes, those pools brimming with love.

हर्णे बंदर आले. पडाव बोटीजवळ आले. त्यांत माणसे उतरली.

Harne port arrived. The launch came alongside the steamer. People climbed down into it.

मीही पडावात उतरलो. बंदरावरून कोणी तरी माझ्याकडे पाहात होते. माझे तिकडे लक्ष नव्हते. त्या व्यक्तीचे माझ्याकडे लक्ष होते. मला पाहून बंदरावर कोणाचे तरी डोळे भरून येत होते. कोणाची ती मूर्ती होती?

I climbed down into the launch too. From the shore someone was watching me. I was not paying attention that way; but that person's attention was fixed on me. Seeing me, someone's eyes on the shore were filling with tears. Whose figure was that?

पडाव उभा राहिला. मी पटकन् उतरलो. पाण्यातून बंदरावर आलो. झपझप पावले टाकीत होतो. इतक्यात माझ्या कोण दृष्टीस पडले? मावशी! माझ्या दृष्टीस माझी मावशी पडली.

The launch came to rest. I climbed out quickly. I waded through the water onto the shore. I was walking fast, taking quick steps. Just then, who caught my eye? Mavshi! My aunt was standing right before my eyes.

"मावशी! तू इकडे कोठे? परत जातेस होय पुण्याला? आईचे बरे आहे वाटते?" असे मी विचारले. मावशीच्या गंगा-यमुनांनी उत्तर दिले.

"Mavshi! What are you doing here? Are you going back to Pune? Aai must be doing better, I suppose?" I asked. Mavshi's Ganga and Yamuna answered me — her tears streamed down.

"मावशी! बोलत का नाहीस?" मी काकुळतीने विचारले.

"Mavshi! Why don't you say something?" I asked, pleading.

"श्याम! तुझी आई, माझी अक्का, देवाजवळ गेली!" ती म्हणाली.

"Shyam! Your mother, my Akka, has gone to God!" she said.

माझा शोकसागर मला आवरेना. आम्ही धर्मशाळेत गेलो. कोणालाही बोलवत नव्हते.

The ocean of my grief could not be held back. We went to the dharamshala. Neither of us could speak a word.

"मला बोलावलेत ग का नाही? मला स्वप्न पडले, म्हणून मी निघालो. स्वप्नात आई मला हाक मारी. परंतु आता कोठची आई? कायमची अंतरली आई!" असे म्हणून मी रडू लागलो.

"Why didn't you send for me? I saw a dream, and that is why I set out. In the dream Aai was calling me. But where is Aai now? Aai has gone from me forever!" I said, and began to weep.

"श्याम! त्या दिवशी तुझीच सारखी आठवण ती काढीत होती. तूच तिला सारखा दिसत होतास. म्हणे, अजून हट्टीच आहे. श्याम! दोन दिवसांत अक्का जाईल, असे वाटले नव्हते. मी तुला बोलवावयाचे ठरविले; परंतु त्याच दिवशी अक्का गेली! सारे प्रयत्न केले. तिचे हाल होऊ दिले नाहीत. मी आहे हो तुम्हांला. अक्काने तुम्हांला माझ्या पदरात घातले आहे. मी तुम्हांला आईची आठवण होऊ देणार नाही. उगी, किती रडशील!" मावशी मला समजावीत होती.

"Shyam! That day she kept remembering you, over and over. She kept seeing you before her. She said, he's still stubborn, that one. Shyam! I never thought Akka would be gone within two days. I had decided to send for you — but that very day, Akka was gone! I did everything I could. I never let hardship touch her. I am here for you all, you know. Akka placed you all in my keeping. I will not let you feel the absence of your mother. There, there — how much will you cry?" Mavshi was trying to comfort me.

"मावशी! माझे केवढाले मनोरथ! माझ्या आईला सुख देईन. तिला फुलासारखी ठेवीन, असे मी मनात म्हणे. परंतु आता कशाला शिकू? शिकून आईची सेवा जर करता येत नसेल, आईच्या उपयोगी पडता येत नसेल, तर कशाला शिकू?" मी म्हणालो.

"Mavshi! What great dreams I had! I would give my mother happiness, I would keep her like a flower — this is what I used to say to myself. But now, what is the use of my studying? If, by studying, I cannot serve my mother, cannot be of use to her, then what is the use of studying at all?" I said.

"तुझ्या भावांसाठी, वडिलांसाठी शीक; आमच्यासाठी शीक. जगासाठी शीक. आईला प्रेम देणार होतास, ते जगाला दे. जगातील दुःखी मातांना दे." मावशी नवीन दृष्टी देत म्हणाली.

"Study for your brothers, for your father; study for us. Study for the world. Whatever love you meant to give your mother, give it to the world. Give it to the sorrowing mothers of this world." Mavshi said, opening a new vision to me.

"मावशी! तू परत निघालीस?" मी विचारले.

"Mavshi! Are you setting off back now?" I asked.

"होय. तेथे माझ्याने राहवेना. तू घरी जा. उद्या तिसरा दिवस. अस्थिसिंचन उद्या आहे. तू तिचा लाडका; म्हणून उत्तरक्रियेला आलास. येताना अस्थी घेऊन ये. गंगेत नेऊन टाकू." मावशी म्हणाली. "मावशी! मी घरात कसा जाऊ? अंधारानं भरलेल्या घरात कसा जाऊ?" मी म्हटले.

"Yes. I cannot bear to stay on there any longer. You go home. Tomorrow is the third day. The asthi-sinchan is tomorrow. You were her darling — that is why you've come, for the last rites. When you come back, bring the ashes with you. We'll carry them to the Ganga and immerse them there." Mavshi said. "Mavshi! How can I go into that house? How can I go into a house filled with darkness?" I said.

"त्या अंधारात आईचा मुखचंद्र नसला, तरी वडिलांचा तारा आहे. तुझ्या भावाचा तारा आहे. तेथे सारा अंधार नाही. तेथे प्रेम आहे. जा घरी, त्यांना धीर दे. तू शहाणा, विचार करणारा, गीतांजली, गीता वाचणारा," मावशी म्हणाली.

"In that darkness, though Aai's moon-face is no longer there, your father's star is there. Your brother's star is there. It is not all darkness there. There is love there. Go home, give them courage. You are sensible, a thoughtful boy, one who reads the Gitanjali, the Gita," Mavshi said.

"श्याम! आलास का, थांब, हो, देवाला गूळ ठेवते, असे आता मावशी कोण म्हणेल?" मी म्हणालो.

"Now who will say, 'Shyam! So you've come — wait, let me set out some jaggery for God'? Mavshi, who will say that to me now?" I said.

"श्याम! या प्रेमाच्या आठवणी तुझ्याजवळ आहेत. आई गेली, तरी प्रेमरूप आई-स्मृतिरूप आई-तुझ्याजवळ आहे. जेथे जाशील, तेथे आहे. चल, तुझ्यासाठी गाडी ठरवू." असे म्हणून तिने माझ्यासाठी बैलगाडी ठरविली. मावशीची बोट दूर दिसू लागली. पडाव सुटायला झाले होते. मावशी निघून गेली. आईची जागा घेणारी मावशी पडावात बसायला निघून गेली.

"Shyam! These loving memories are yours to keep. Even though Aai is gone, Aai in the form of love, Aai in the form of memory, is still with you. Wherever you go, she is there. Come, let us arrange a cart for you." So saying, she hired a bullock-cart for me. Mavshi's steamer began to show far off. The launch was about to leave. Mavshi went away. Mavshi, who was taking Aai's place, went off to board the launch.

मी बैलगाडीत बसलो. आईच्या आठवणी येत होत्या. माझ्या जीवनसमुद्रात पुन्हा पुन्हा आईची दिव्य मूर्ती शेकडो लाटांतून वर येत आहे, असे मला दिसे. आईचे कष्ट व हाल मला दिसू लागले. कारुण्यमूर्ती माता! तिचे प्रेम, तिची सेवा पर्वताप्रमाणे दिसू लागली.

I got into the bullock-cart. Memories of Aai kept coming to me. In the sea of my life, again and again I seemed to see Aai's radiant form rising up through a hundred waves. I began to see Aai's toil and suffering before me. Mother, embodiment of compassion! Her love, her service, began to appear to me as vast as a mountain.

शेवटी मी एकदाचा घरी आलो. मागे एकदा पहाटे असाच आलो होतो. त्या वेळेस ताक करताना आई कृष्णाची मंजूळ गाणी म्हणत होती. आज घरात गाणे कोठले? तेथे हाय हाय होती! घरात एक मिणमिणा दिवा जळत होता. भेसूर शांतता होती. मी दार लोटले. दाराला आतून कडी नव्हती. दार उघडले. वडील एका तरटावर बसलेले होते.

At last I reached home. I had once come, just so, at dawn, long before. At that time Aai had been churning buttermilk, singing sweet songs of Krishna. Today, what song could there be in that house? There was only lamentation! A dim, flickering lamp burned inside. A ghastly silence lay over everything. I pushed at the door. It had no latch on the inside. The door opened. Father was sitting on a piece of sackcloth.

"श्याम! दोन दिवस उशीर झाला तुला. गेली हो सोडून, बाळ!" ते म्हणाले.

"Shyam! You are two days too late. She has left us, son, she is gone!" he said.

पुरुषोत्तम जागा झाला. "अण्णा, अण्णा," असे म्हणून तो रडू लागला. मला त्याने मिठी मारली. आम्हांला कोणासही बोलवत नव्हते.

Purushottam woke. "Anna, Anna," he cried, and began to weep. He threw his arms around me. Neither of us could say a word.

दूर्वांची आजी म्हणाली, "तुझीच आठवण काढीत होती हो श्याम! तिचा लाडका तू. शेवटी तिच्या उत्तरक्रियेला तरी आलास. रडू नको. आता उपाय का आहे? तुम्ही मोठे होईतो हवी होती ती जगायला. परंतु नाही त्याची इच्छा." मी ऐकत होतो.

"Durva's grandmother said, "She kept remembering you, Shyam, only you. You were her darling. At least you've come now, for her last rites. Don't cry. What remedy is there now? She was needed alive until all of you were grown. But it was not His will." I listened.

अस्थिसंचयनासाठी मी नदीवर गेलो. भटजी बरोबर होते. नदीकाठी जेथे आईचा पुण्यदेह अग्निसात् करण्यात आला होता, तेथे गेलो. आईची भस्ममय मूर्ती तेथे निजलेली होती. जसाच्या तसा भस्ममय देह होता. वाऱ्याने इवली देखील मूर्ती भंगली नव्हती. त्या भस्ममय मूर्तीला मी वंदन केले. सर्व पार्थिवता लोपून पवित्र भस्ममय असा देह तेथे होता. अत्यंत शुद्ध असा भस्ममय आकार तेथे होता. जीवनातील तपश्चर्येने आधीच देह भस्मीभूत झाला होता. आतून जळून गेला होता. शंकराच्या अंगावरील भस्माइतकाच पवित्र झाला होता. मनाने तर ती पवित्र होतीच होती.

I went to the river for the gathering of the ashes. The priest was with me. I went to the riverbank, to the spot where Aai's blessed body had been consecrated to fire. There her form of ash lay, as if asleep. The form of ash remained exactly as it had been — not even the wind had disturbed that fragile shape in the least. I bowed before that form of ash. All that was earthly had dissolved away, and only the sacred, ash-formed body remained. A body of the purest ash was there. Through the austerities of her life, that body had already turned to ash long before — it had already burned away from within. It had become as sacred as the ash upon Shankara's own body. In spirit, of course, she had always been pure.

लावला, मी हात लावला. भस्ममय मूर्ती भंगली. माझ्या हृदयात अभंग मूर्ती निर्माण करून ती भस्ममय मूर्ती मी मोडली. या नश्वर मूर्तीने कोणाच्या हृदयात जर आपणास अनश्वर मूर्ती निर्माण करता आली तर केवढे भाग्य? मी आईच्या अस्थी गोळा केल्या. मंगळसूत्रातील मणी सापडले, ते सौभाग्यदायक म्हणून चुलत्यांनी नेले, स्वतःच्या पत्नीच्या गळ्यात घालण्यासाठी नेले.

I touched it — I laid my hand upon it. The form of ash broke apart. Even as I created an unbreakable form within my own heart, I broke that form of ash. If this perishable form could create within someone's heart an imperishable form of itself, what great fortune that would be. I gathered Aai's bones. Among them were found the beads of her mangalsutra; my uncle took them away as tokens of good fortune, to put around his own wife's neck.

सर्व विधी करून आम्ही घरी गेलो. एकेक दिवस जात होता. पुरुषोत्तमाच्या तोंडून एकेक कहाणी ऐकत दिवस जात होता. आईच्या आठवणीचे पवित्र गुरुपुराण पुरुषोत्तम मजजवळ वाचीत असे व मी ऐकत असे. शेजारच्या इंदू, राधाताई यांनीसुद्धा आठवणी सांगितल्या. आईचे कष्ट ऐकता ऐकता मला हुंदके येत.

Having performed all the rites, we went home. The days passed, one by one. Each day passed as I listened to one more story from Purushottam's lips. Purushottam would read to me, as it were, the sacred Guru-Puran of Aai's memory, and I would listen. Indu and Radhatai from next door also told me their memories. Listening to Aai's hardships, sob after sob would rise in my throat.

आईच्या पिंडदानाचा दिवस आला. आईच्या पिंडांना कावळा पटकन शिवेल की नाही, तिची काही इच्छा राहिली असेल का, असे विचार माझ्या मनात येत होते. पिंडाला कावळा शिवला नाही तर मृतात्म्याला शांती नाही असे म्हणतात. आम्ही नदीवर गेलो. पिंड तयार केले. सर्व विधी झाले. ते पिंड दर्भावर ठेवले. नदीवर कावळा दिसेना. भटजींनी काव काव करून कावळ्यांना आमंत्रण दिले. "आला, एक कावळा आला, तो दुसराही आला," चुलते म्हणाले. आम्हांला बरे वाटले. पिंड ठेवून आम्ही बाजूला झालो. कावळे पिंडाजवळ बसत, शिवत ना. काय करावे? पिंडाभोवती घिरट्या घालीत; परंतु स्पर्श करीत ना. मला वाईट वाटू लागले, मी म्हटले, "आई! तुझी इच्छा असेल तर मी लग्न करीन. मी बैरागी होणार नाही." तरी कावळा शिवेना. चुलते म्हणाले, "आम्ही भाऊंना अंतर देणार नाही. त्यांच्यावर, वयनी, प्रेम करू." तरी कावळा शिवेना. पिंड घेऊन ठिकठिकाणी मी नाचलो. माझा जीव रडकुंडीस आला. कावळा जर शिवला नाही तर दर्भाला कावळा करून शिववितात; परंतु या गावात या गोष्टीची चर्चा होते. मला वाईट वाटले. मी म्हणालो, "पिंड घेऊन घरी जाऊ. तेथे कदाचित शिवेल. एवढ्यात दर्भाचा नका करू."

The day of Aai's pindadan arrived. Thoughts kept coming to my mind — would a crow touch her pinda quickly, or might there still be some unfulfilled wish of hers left behind? They say that if a crow does not touch the pinda, the departed soul finds no peace. We went to the river. The pindas were prepared. All the rites were performed. The pindas were laid upon darbha grass. No crow was to be seen anywhere on the river. The priest called out, cawing, to summon the crows. "There, one crow has come, and now a second one too," my uncle said. We felt relieved. Having set down the pindas, we stepped aside. The crows would settle near the pinda, but would not touch it. What was to be done? They circled round and round the pinda, but would not touch it. I began to feel wretched. I said, "Aai! If it is your wish, I will marry. I will not become an ascetic." Still the crow would not touch it. My uncle said, "We will never let Bhau want for anything. We will love him, Vayani, as our own." Still the crow would not touch it. I carried the pinda about, moving it from place to place, almost dancing with desperation. My heart was ready to break into sobs. If a crow will not touch the pinda, people fashion a crow out of darbha grass and make that touch it instead; but in this village such a thing becomes the talk of everyone. That thought distressed me. I said, "Let us take the pinda home. Perhaps it will be touched there. Don't make the darbha crow just yet."

नदीवरून जड अंतःकरणाने पिंड घेऊन आम्ही घरी आलो. अंगणाच्या कडेला केळीशेजारी पिंड ठेविले. भोवती कावळे जमले; परंतु एकही शिवेना!

With heavy hearts we carried the pinda home from the river. We set it down at the edge of the courtyard, beside the banana plant. Crows gathered round it, but not one would touch it!

शेवटी माझी दूर्वांची आजी घरातून बाहेर आली. ती म्हणाली, "यशोदे, काही काळजी नको करू. पुरुषोत्तमला मी आहे. त्याचे सारे मी करीन." काय चमत्कार! आजीचे ते आश्वासनपर शब्द ऐकताच झटकन् कावळा शिवला.

"At last Durva's grandmother came out of the house. She said, "Yashoda, don't worry about anything. I am here for Purushottam. I will see to everything for him." What a wonder! The very moment those reassuring words left the old woman's lips, a crow touched the pinda at once.

माझ्या डोळ्यांत पाणी आले. मावशी पुढे एकटी निघून गेली होती. लहान पुरुषोत्तम घरी आजीजवळ आता राहणार. तो जरा खोड्याळ होता. त्याची आबाळ होईल, त्याला मारतील, रागावतील, हीच आईला काळजी होती. आईला हीच एक चिंता होती. आई! केवढे तुझे प्रेम! तुझ्या प्रेमाला मोजमाप नाही. ते आकाशाहून मोठे व समुद्राहून खोल आहे. ईश्वर किती प्रेममय असेल ह्याची कल्पना ह्या संसारातील आईवरून येईल. स्वतःच्या प्रेमाची जगाला कल्पना देण्यासाठीच ह्या छोट्या आईला ती जगन्माऊली पाठवीत असते.

Tears came to my eyes. Mavshi had already gone on ahead, alone. Little Purushottam would now stay at home with grandmother. He was a bit mischievous. That he would be neglected, that he would be beaten, scolded — this alone was Aai's worry. This alone was Aai's one anxiety. Aai! How immense was your love! Your love cannot be measured. It is vaster than the sky and deeper than the sea. From this earthly mother one may form some notion of how full of love God Himself must be. It is only to give the world some notion of His own love that the World-Mother sends forth these small, mortal mothers.

गड्यांनो! माझी आई मेली. तिचे जीवन सरले तरी तिची चिंता सरली नव्हती. आईची सारी बाळे जोपर्यंत सुखी नाहीत तोपर्यंत आईला सुख नाही. आईच्या एकाही लेकराच्या लोचनातून जोपर्यंत अश्रू गळत आहेत, त्याच्या तोंडातून हाय हाय उठत आहे, जोपर्यंत त्याला वस्त्र नाही, अन्न नाही, ज्ञान नाही, तोपर्यंत आईची चिंता सरणार नाही. भाऊभाऊ सारे प्रेमाने परस्परांस मदत करतील, श्रेष्ठकनिष्ठ मानणार नाहीत, एकमेकांस वाढवतील, पाळतील, पोसतील, हसवतील, ही जोपर्यंत आईला खात्री नाही तोपर्यंत तिला सुख नाही, शांती नाही, मोक्ष नाही. तोपर्यंत ती रडतच राहणार! तोपर्यंत तिच्या चिंतेची चिता धडधड पेटतच राहणार!"

"Friends! My mother has died. Her life came to its end, but her anxious care did not come to its end. So long as all of a mother's children are not happy, the mother has no happiness. So long as tears are falling from even one of her children's eyes, so long as cries of anguish rise from even one of their mouths, so long as even one of them has no clothing, no food, no learning, a mother's anxious care will never end. Not until brothers all help one another in love, hold none as greater or lesser, raise one another up, look after one another, feed one another, bring laughter to one another — not until a mother is certain of this will she know happiness, will she know peace, will she know release. Until then she will only go on weeping! Until then the pyre of her anxious care will only go on burning, crackling on and on!"