रात्र एकोणचाळिसावी : सारी प्रेमाने नांदा

Thirty-Ninth Night: All of You Live in Love

श्यामच्या गोष्टीस सुरुवात झाली होती. दूर कुत्री भुंकत होती. वडार लोक उतरले होते; त्यांची ती कुत्री होती. "सखूमावशी रात्रंदिवस माझ्या आईची शुश्रूषा करीत होती. ती जणू उपजत शुश्रूषा कशी करावी, ह्याचे ज्ञान घेऊन आली होती. जन्मजात परिचारिका ती होती. आईला स्वच्छ असे अंथरूण तिने घातले. स्वतःच्या अंथरुणावरची चादर तिने आईखाली घातली. उशाला स्वच्छ उशी दिली. एका वाटीत खाली राख घालून थुंकी टाकण्यासाठी ती आईजवळ ठेवून दिली. तिच्यावर फळीचा तुकडा झाकण ठेवला. दररोज ती वाटी मावशी स्वच्छ करीत असे. दारे लावून दोन दिवशी आईचे अंग नीट कढत पाण्यात टॉवेल भिजवून तो पिळून त्याने पुसून काढी. तिने बरोबर थर्मामीटर आणले होते. ताप बरोबर पाही. ताप अधिक वाढू लागला, तर कोलनवॉटरची पट्टी कपाळावर ठेवी. आईच्या खाली मेणकापडावर कागद घालून त्यावरच आईला शौच करावयास ती सांगे. तो कागद मग ती काढून घेई व दुसरा घालून ठेवी. आईची जितकी काळजी घेणे शक्य होते, तितकी ती घेत होती. आईला ती भात देत नसे. तिने रतिबाचे दूध सुरू केले. सकाळी विरजलेले दूध रात्री ढवळी व रात्रभर विरजलेले दूध सकाळी ढवळी. ते गाळून घेई; नाहीतर लोणी यावयाचे. असे ते अदमुरे ताक मावशी आईला द्यावयाची. येताना तिने मोसंबी आणली होती. पुरवून पुरवून त्यांचा रसही ती देत असे. साऱ्या जन्मात आईची कधी व्यवस्था नव्हती, अशी मावशीने ठेवली होती. साऱ्या जन्मात हाल झाले; परंतु मरताना मावशीने हाल होऊ दिले नाहीत. मावशी म्हणजे मूर्तिमंत कळकळ व सेवा! अत्यंत निरलस व व्यवस्थित.

Shyam's story had begun. Far off, dogs were barking — the Vadar people had camped nearby; the dogs were theirs. "Sakhu Mavshi tended my mother day and night. It was as though she had been born already knowing how to nurse the sick — a nurse by birth. She made Aai's bed clean. She spread her own bedsheet beneath Aai and gave her a clean pillow for her head. She kept a bowl with ash at the bottom beside Aai for her to spit into, and covered it with a piece of plank. Every day Mavshi cleaned that bowl herself. With the doors shut, twice a day she would soak a towel in properly warm water, wring it out, and wipe Aai's body clean with it. She had brought a thermometer with her, and checked the fever properly. When the fever rose too high, she would lay a cologne-water compress on Aai's forehead. She spread paper over the oilcloth beneath Aai and had her relieve herself on it; then she would remove that paper and lay down a fresh one. She took as much care of Aai as it was possible to take. She would not give Aai rice. She started her on subscription milk instead — the milk that had been set to curd in the morning she would stir at night, and the milk set to curd through the night she would stir in the morning. She would strain it, for otherwise butter would form, and this half-set buttermilk was what Mavshi gave Aai to drink. She had brought oranges with her when she came, and she doled out their juice to Aai sparingly, little by little. In all her life Aai had never been looked after so well as Mavshi looked after her now. All her life she had suffered hardship; but in her dying, Mavshi did not let hardship touch her. Mavshi was compassion and service made flesh! Utterly selfless, and utterly careful.

"ती मथी सारखी म्यांव म्यांव करते आहे. तिला आज भात नाही का रे घातलास?" आईने विचारले. आईच्या आवडत्या मांजरीचे नाव मथी होते. मथी दुधाणीला कधी तोंड लावीत नसे. तिला थेंबभर दूध घातले, म्हणजे पुरत असे. मोठी गुणी मांजर. आई आजारीपणात त्या मांजरीचीही चौकशी करीत असे.

"That Mathi keeps crying meow-meow. Didn't you give her rice today?" Aai asked. Aai's favorite cat was named Mathi. Mathi never so much as touched the milk-pot; a mere drop of milk was enough to satisfy her. A very well-behaved cat. Even in her illness, Aai would ask after that cat too.

"अक्का, तिला भात घातला; परंतु ती नुसते तोंड लावी. दुधा-तुपाचा भात; परंतु तिने खाल्ला नाही. खाल्ला असेल उंदीरबिंदीर." मावशी म्हणाली.

"Akka, I gave her rice, but she only touched it with her mouth. Rice with milk and ghee — but she didn't eat it. Perhaps she caught a mouse or something." Mavshi said.

"नाहीतर पोटबीट दुखत असेल तिचे. मुकी बिचारी! बोलता येत नाही; सांगता येत नाही." आई म्हणाली.

"Or else her stomach must be hurting her. Poor dumb creature! She cannot speak, cannot tell us." Aai said.

आईचे दुखणे वाढतच होते. दुखण्याचा पाय मागे नव्हता, पुढेच होता. मुंबईहून माझा मोठा भाऊ चार दिवसांची रजा घेऊन घरी आईला भेटावयास आला होता. नुकतीच त्याला नोकरी लागली होती. रजा मिळत नव्हती. मोठ्या मिनतवारीने चार दिवसांची रजा मिळाली.

Aai's illness kept worsening. It never took a step back; it only advanced. My elder brother came from Mumbai, having taken four days' leave, to see Aai at home. He had only just gotten a job, and leave was hard to come by. Only after a great deal of pleading did he manage to get four days off.

आईला पाहून त्याला भडभडून आले. "आई! काय, ग, ही तुझी दशा! तू इकडे होतीस, काम करीत होतीस. आई! आम्ही तिकडे खुशाल खात होतो; परंतु तुला घास मिळत नव्हता!" असे म्हणून तो रडू लागला. धाकट्या पुरुषोत्तमाने सारी हकीकत त्याला सांगितली होती. आईने कसे हाल काढले, दवंडी कशी पिटली, ते सारे त्याने सांगितले. दादाचे हृदय दुभंग झाले.

"Seeing Aai, he broke down. "Aai! What is this state you're in! You were here, working away. Aai, we were eating our fill over there, while you couldn't even get a morsel!" he said, and began to weep. Young Purushottam had told him the whole story — how Aai had suffered, how she had gone about crying her wares — he told him all of it. Dada's heart was rent in two.

आई म्हणाली, "चाललेच आहे. बाळांनो, या देहाला चांगले दिले काय, वाईट दिले काय, जोपर्यंत देवाला यंत्र चालवावयाचे आहे, तोपर्यंत ते चालणार. तू वाईट वाटून घेऊ नकोस. तुम्ही का तिकडे चैन करता? तूही दिवसभर काम करतो. तू पाच रुपये पाठविलेस, मला धन्य वाटले. तू एकोणीस रुपयांतून त्यांना पाच रुपये पाठविलेस-खरेच मूठभर मांस मला चढले. मुलाकडून आलेली पहिली मनीऑर्डर म्हणून त्यांना आनंद झाला. आता मला चिंता नाही. तुम्हांला तयार करणे एवढेच माझे काम! तुम्ही गुणी निघालात-चांगले झाले. तुम्हांला पैसे मिळोत वा न मिळोत; तुमच्याजवळ गुणांची संपत्ती आहे-आता मला काळजी नाही. श्याम तिकडे आहे; ह्या पुरुषोत्तमाला मावशी तयार करील. एकमेकांना प्रेम द्या. परस्परांस विसरू नका." आई जणू निरवानिरव करीत होती.

"Aai said, "It goes on as it goes on. My children, whether this body is given good or given ill, as long as God has a use for running this machine, it will keep running. You mustn't grieve over it. Do you live in luxury over there? You too work all day long. You sent five rupees — it made me feel blessed. Out of nineteen rupees you sent them five — truly, it was as if a handful of flesh grew back on me. It was the first money order to come from a son, and it made them so happy. Now I have no worry left. Preparing you all was my only task! You have turned out well — that is good. Whether or not money comes to you, you have the wealth of good character — now I have no anxiety. Shyam is over there; Mavshi will raise this Purushottam. Give each other love. Never let there be a gap between you." Aai was, as it were, taking her leave of them all.

"आई! मी येथेच राहू तुझ्याजवळ? राहू का? काय करायची ती नोकरी? आईची सेवा हातून होत नसेल, तर नोकरी कशाला? आई! मला नोकरीची हाव नाही, खरोखरच नाही. तुझ्या पायांच्या सेवेपेक्षा वरिष्ठांचे बूट मला पूज्य नाहीत. आई! तुझे पाय, तुझी सेवा यांतच माझे कल्याण, माझे भाग्य, माझा मोक्ष, माझे सारे काही आहे. आई! तू सांगशील, तसे मी करीन. राजीनामा मी लिहून आणला आहे. देऊ का पाठवून?" दादा गहिवरून बोलत होता.

"Aai! Shall I stay here with you? Shall I stay? What use is that job to me? If it keeps me from serving my mother, what use is a job? Aai, I have no hunger for a job, truly I don't. My superiors' boots are not more worthy of my reverence than the service of your feet. Aai! In your feet, in serving you, lies my whole welfare, my whole fortune, my salvation, my everything. Aai, whatever you tell me, I will do. I have already written out my resignation. Shall I send it off?" Dada spoke, choked with tears.

आई विचार करून हळूच म्हणाली, "गजू! सध्या सखूमावशी येथे आहे. नोकरी आधीच मिळत नाही. मिळाली आहे मुश्किलीने ती ठेव. त्यांना पाच रुपये पाठवीत जा. दोन पाठविलेस, तरी चालतील. परंतु दर महिन्याला आठवण ठेवून पाठव. त्यांच्या सेवेत माझी सेवा आहे. मी इतक्यात मरत नाही. तितके माझे भाग्य नाही. झिजत झिजत मी मरणार. फारच अधिक वाटले, तर पुन्हा तुला बोलावून घेईन हो बाळ."

"Aai thought a moment and said quietly, "Gaju! Sakhumavshi is here just now. Jobs are hard enough to come by as it is — keep the one you've got hold of with such difficulty. Go on sending them five rupees. Even two would do. But remember, every month, send something. In their service lies my service. I am not going to die just yet — I am not fortunate enough for that. I will die slowly, wasting away bit by bit. If it should become truly needful, I will send for you again, son."

दादा परत मुंबईस जावयास निघाला. अभागी श्यामप्रमाणे अभागी गजानन निघाला. आईचे हे शेवटचे दर्शन, अशी त्याला कल्पना नव्हती. आईच्या पायांवर त्याने डोके ठेवले. आईच्या तोंडाजवळ त्याने आपले तोंड नेले. आईने त्याच्या तोंडावरून, डोक्यावरून आपला कृश हात, प्रेमाने थबथबलेला हात फिरविला, तो मंगल हात फिरवला. "जा, बाळ; काळजी नको करू. श्यामला मी बरी आहे, असेच पत्र लिहा. उगीच काळजी नको त्याला. सारी प्रेमाने नांदा. एकमेकांस कधी अंतर देऊ नका!" आईने संदेश दिला.

Dada set off to go back to Mumbai. Unlucky, like unlucky Shyam, unlucky Gajanan set off too. He had no notion that this was his last sight of Aai. He laid his head upon her feet. He brought his face close to hers. Aai passed her thin hand, a hand brimming with love, over his face and his head — she passed that blessed hand over him. "Go, son; don't worry. Write to Shyam only that I am well. Don't let him worry needlessly. All of you live together in love. Never let a gap come between you!" Aai gave him her message.

जड अंतःकरणाने दादा गेला. कर्तव्य म्हणून गेला, संसार मोठा कठीण, हेच खरे.

With a heavy heart Dada left. He left because duty required it — the truth is, worldly life is a very hard thing.