रात्र एकोणतिसावी : मोठा होण्यासाठी चोरी

Twenty-ninth Night: Theft in Order to Become Great

आमच्या गावापासून काही थोड्या अंतरावर लाटवण म्हणून एक गाव आहे. तो फडक्यांचा गाव. तेथे फडके इनामदार अजून राहतात. हरिपंत फडके प्रसिद्ध सरदार त्यांच्यांतीलच ते आहेत. आमच्या वडिलांचा व त्यांचा घरोबा असे. लाटवणचे बळवंतराव फडके वडिलांकडे नेहमी येत असत. आम्हां मुलांजवळ ते प्रेमाने गप्पा मारीत. त्यांना अहंकार नव्हता. फार साधे व भोळे होते. त्यांच्या बोटातील अंगठी काढून घेऊन मी लपवून ठेवीत असे. तेव्हा मला म्हणायचे, "श्याम! तुला पाहिजे की काय अंगठी?" त्यांनी असे विचारले, म्हणजे ती माझ्या बोटात मी घालीत असे; परंतु एकाही बोटात ती बसत नसे! ती खाली पडे. "अरे, जाडा हो जरा, मग बसेल हो ती." असे मग ते हसून म्हणावयाचे.

Not far from our village there is a village called Latvan. It is the Phadkes' village. The Phadke inamdars still live there. Haripant Phadke, the famous general, was of that very family. Our father was on close terms with them. Balvantrao Phadke of Latvan used to come often to our father's house. He would sit and chat affectionately with us children. He had no pride in him at all. He was a very simple, guileless man. I used to slip the ring off his finger and hide it away. When he noticed, he would say, "Shyam! Do you want the ring, then?" Whenever he said this, I would put it on my own finger; but it would not fit on any finger of mine at all! It would slip right off. "Well, grow a bit fatter, then it will fit," he would say then, laughing.

मी दापोलीहून घरी आलो होतो. बळवंतराव व दुसरे कोणीतरी असे आमच्याकडे पाहुणे आलेले होते. दापोलीला मला वाचनाचा नाद लागला. परंतु चांगली पुस्तके मिळत ना. दाभोळकर मंडळींची पुस्तके मी वाचीत असे; परंतु काही समजत नसे. स्पेन्सरचे चरित्र मी वाचलेले थोडे मला आठवते. त्याच सुमारास रामतीर्थांचे खंड भास्करपंत फडके काढू लागले होते. माझ्यावर या फडक्यांचा लेखांचा फार परिणाम झालेला आहे. यांतील तेजस्वी, सोज्ज्वल, सावेश मराठी भाषा मला गुदगुल्या करी. ते भाग मी जणू पाठ केले होते. परंतु त्या वेळेस मला हे भाग मिळाले नाहीत. माझ्या कोणीतरी आप्तांच्या घरी एक दिवस मी एक भाग पाहिला व तो मला फार आवडला. परंतु त्या गृहस्थांनी एकदम माझ्या हातातून तो घेतला व म्हणाले, "तुला रे काय समजणार त्यात?" मला वाईट वाटले. त्यांच्यापेक्षा मलाच तो भाग जास्त समजला असता. कारण मी सहृदय होतो. मी कविहृदयाचा होतो. मायबापांनी माझी मनोभूमिका तयार केली होती. मराठीतील पोथ्या- पुराणे वाचून माझे मन प्रेमळ व भक्तिमय, श्रद्धामय व भावमय झालेले होते. मला वाटले, "आपण भाग विकत घ्यावे." परंतु पैसे कोठून आणावयाचे! वर्गातील पुस्तकेही सारी मजजवळ नसत. इंग्रजी शिकत होतो; परंतु एकही कोश मजजवळ नव्हता. अंदाजाने मी शब्दांचे अर्थ काढून नेत असे. रामतीर्थांचे भाग आपणांस पाहिजेतच, असे मला वाटले.

I had come home from Dapoli. Balvantrao and one or two others had come to our house as guests. In Dapoli I had developed a passion for reading. But good books were hard to come by. I used to read the books put out by the Dabholkar circle, but I couldn't understand much of them. I remember I read a little of Spencer's biography around then. About that same time Bhaskarpant Phadke had begun bringing out volumes of Ram Tirth's writings. These Phadkes' writings had a great effect on me. That radiant, luminous, passionate Marathi prose of theirs used to send a thrill through me. I had all but memorized those passages. But at that time these volumes were not available to me. One day, at the house of some relative of mine, I saw one such volume, and I loved it at once. But the gentleman there snatched it out of my hands and said, "What would you understand of that?" I felt hurt. I would have understood that passage far better than he did. For I had a tender heart. I had a poet's heart. My parents had shaped the ground of my mind for this. Reading the old scriptures and legendary tales in Marathi, my mind had grown loving and devout, full of faith and feeling. I thought, I really ought to buy these volumes. But where was the money to come from! I did not even have all the textbooks for my class. I was studying English, but I did not own even a single dictionary. I would guess at the meanings of words as best I could and carry on. I felt I simply had to have those volumes of Ram Tirth.

आमच्याकडे आलेल्या पाहुण्यांच्या खिशात पैसे होते. बऱ्याच नोटा होत्या. त्यातील एक लांबवावी, असे मी ठरविले. दुसऱ्याचे पैसे चोरणे हे पाप होते; परंतु हे पाप करूनही पुस्तक वाचण्याचे पुण्य मिळवावे, असे मला वाटले! माझ्या धाकट्या भावास मी श्लोक शिकवीत होतो.

The guests who had come to our house had money in their pockets. There were quite a few notes. I decided to slip one of them away. Stealing another's money was a sin; but I thought I would commit this sin and still earn the merit of reading a good book! I was teaching my younger brother a verse at the time.

'आस ही तुझी फार लागली

'This longing of mine burns so strong within,

दे दयानिधे बुद्धि चांगली'

grant me, O merciful one, a good and upright mind'

बुद्धि चांगली देण्याबद्दल मी श्लोक शिकवीत होतो; परंतु चोरी करून बसलो होतो! माझे वडील व ते पाहुणे एकत्र बसले होते. पुन्हा पुन्हा त्यांनी नोटा मोजल्या. एक पाच रुपयांची नोट कमी!

I was teaching him a verse about being granted a good mind — while I myself sat there having just committed a theft! My father and that guest were sitting together. Again and again they counted the notes. One five-rupee note was missing!

"भाऊराव! पाच रुपये कमी भरतात. एक नोट नाही." ते पाहुणे म्हणाले.

"Bhaurao! The count is five rupees short. One note is missing," the guest said.

"नीट पाहिल्यात का साऱ्या खिशांतून? कोणाला दिली तर नाहीत?"

"Did you check properly through all your pockets? You haven't given it to anyone, have you?"

माझे श्लोक शिकवणे सारे थांबले, चोराला कोठली झोप? घरात आई जेवत होती. तिच्याजवळ जाऊन मी गप्पा मारीत बसलो.

My verse-teaching came to a stop right there. What sleep could a thief have? Inside, Aai was eating her meal. I went and sat near her, making conversation.

"आई! तुला इतकासा भात कसा पुरेल? आज उरला नाही, वाटते?" मी विचारले. "बाळ, इच्छा कोठे आहे? दोन घास कसेतरी बळेच पोटात दवडावयाचे. दोन धंदे झाले पाहिजेत ना? पाणीउदक करता आले पाहिजे ना? तुम्ही कधी मोठे व्हाल-इकडे लक्ष आहे सारे." आई म्हणाली.

"Aai! How will so little rice be enough for you? None left over today, it seems?" I asked. "Child, where's the appetite for it? One somehow forces down a mouthful or two. There are two chores still to be done, aren't there? There's the washing-up to see to as well. My whole mind is on when you children will grow up," Aai said.

"आई! मी खरेच मोठा होईन. पुष्कळ शिकेन. खूप वाचीन!" मी म्हटले.

"Aai! I really will grow up to be great. I'll study a great deal. I'll read heaps!" I said.

"शीक, पण चांगला हो. शिकलेले लोक बिघडतात, म्हणून भीती वाटते. फार शिकलेत नाही, फार मोठे नाही झालेत, तरी मनाने चांगले राहा. माझी मुले मोठी नसली तरी चालतील; परंतु गुणी असू देत, असे मी देवाला सांगत असते." आई म्हणाली. ती प्रेमळ, थोर माता किती गोड सांगत होती! माझ्या अशिक्षित आईला असे चांगले चांगले विचार कसे सांगता येत, याचे मला आश्चर्य वाटे. महंमदाला लोक म्हणत, "तू देवाचा पैगंबर असशील, तर चमत्कार करून दाखव." तेव्हा महंमद म्हणाला, "साऱ्या सृष्टीत चमत्कार आहेत. मी आणखी कशाला करू? समुद्रावरून तुमच्या लहान लहान नावा वाऱ्याने जातात, हा काय चमत्कार नाही? त्या अफाट सागराच्या वक्षःस्थलावर निर्भयपणे त्या नाचतात, डोलतात, हा चमत्कार नाही का? रानात चरावयास गेलेली मुकी गुरे तुमच्या घरी प्रेमाने परत येतात, हा चमत्कार नाही का? वाळवंटात झुळझुळ झरे दिसावे, वाळवंटात मधुर अशी खजुरीची झाडे असावी, हे चमत्कार नाहीत का?" असे सांगत शेवटी महंमद म्हणाला, "माझ्यासारख्या एका अडाण्याच्या तोंडातून तो कुराण वदवितो, हा चमत्कार नाही का?" मित्रांनो, माझ्या आईच्या मुखातून तो कुराणच बोलवीत होता. कुराण म्हणजे पिळवटून निघालेले उद्गार. आईसुद्धा कळकळीनेच मला सांगत होती. हृदय पिळवटून निघालेलेच ते शब्द होते. हृदयगाभार्यातील जी पवित्र शंकराची पिंडी, तिचाच तो ध्वनी होता. तिचे बोलणे माझी श्रुतिस्मृती होती.

"Study, yes, but be a good person too. Educated people go astray, that's what frightens me. Even if you don't study a great deal, even if you don't become very great, stay good at heart. My children needn't be great; but let them be virtuous, I keep telling God." Aai said. How sweetly that loving, noble mother spoke! I always wondered how my unlettered mother could utter such fine thoughts. They say people once said to Muhammad, "If you are truly God's prophet, show us a miracle." Muhammad answered, "The whole of creation is full of miracles. What more should I perform? Your little boats sail across the sea on nothing but the wind — is that not a miracle? That they dance and sway fearlessly upon the breast of that vast ocean — is that not a miracle? That dumb cattle, driven out to graze in the wilds, come back lovingly to your home every evening — is that not a miracle? That murmuring springs should appear in the desert, that sweet date palms should grow in the sand — are these not miracles?" And in the end Muhammad said, "That He should make the Quran speak through the mouth of an unlettered man like me — is that not a miracle?" Friends, through my mother's mouth too, that same Quran was speaking. The Quran means words wrung out from deep within. Aai too was speaking to me with the same fervor, from the heart. Her words were words wrung out from the very heart. It was the sound of that sacred Shankar-linga hidden in the inner sanctum of her heart. Her speech was my own scripture, my own tradition handed down.

"मोठा नाही झालास, तरी गुणी हो." थोर शब्द. ते ऐकत असतानाच माझ्या हृदयात मला विंचू डसत होते, साप दंश करीत होते. मित्रांनो! इंग्लंडात ट्यूडर राजे झाले. त्यांच्या कारकिर्दीत जिकडेतिकडे गुप्त पोलीस असत. एका इतिहासकाराने असे लिहिले आहे, की, "त्या वेळेस प्रत्येक उशीखाली विंचू होते." कोठेही विश्वासाने डोके ठेवावयास त्या राज्यात जागा नव्हती. हृदयाच्या राज्यातसुद्धा विंचू आहेत. ते तुम्हांस झोपू देत नाहीत. सारखे तुमच्या पाठीमागून येत असतात. कोठे पाताळात गेलात, मेलात, तरी ते गुप्त दूत आहेतच. सदसद्विवेकबुद्धीची टोचणी ती सदैव आहेच आहे.

"Even if you don't become great, be good." Noble words. Even as I listened to them, scorpions were stinging my heart, snakes were biting me within. Friends! In England there were the Tudor kings. In their reign there were secret police everywhere. One historian has written that "in those days there was a scorpion under every pillow." In that kingdom there was nowhere one could lay one's head in trust. In the kingdom of the heart too there are scorpions. They do not let you sleep. They keep following close behind you always. Wherever you go, even into the netherworld, even in death, they remain your secret pursuers. The prick of conscience — that is always, always present.

"घरात तर कोणी आले नाही. चमत्कारच म्हणावयाचा!" वडील म्हणाले.

"No one came into the house at all. It has to be called a mystery!" Father said.

"श्यामला वगैरे विचारा, कोणी मुलगा वगैरे आला होता का? वाईट असतात काही मुले. अलीकडे मुलांना वाईट सवयी लागत आहेत. लहानपणीच विडी व विडा यांशिवाय त्यांचे चालत नाही. श्याम! अरे श्याम!" बळवंतरावांनी हाक मारली.

"Ask Shyam and the others — did some boy or other come by? Some children are bad these days. Children are picking up bad habits lately. From childhood itself they can't do without their bidi and paan. Shyam! Hey, Shyam!" Balvantrao called out.

मी गेलो. "काय?" मी विचारले. बळवंतराव म्हणाले, "श्याम! तुझा कोणी मित्र वगैरे आला होता रे? एक नोट नाहीशी झाली आहे."

I went. "What is it?" I asked. Balvantrao said, "Shyam! Did any friend of yours come by today? A note has gone missing."

मी म्हटले, "नाही, बोवा. मीच आज बाहेर खेळावयास गेलो होतो. संध्याकाळी आलो. कोणी आले नव्हते."

I said, "No, sir. I myself was out playing today. I came back in the evening. No one came."

वडील म्हणाले, "श्याम! तू तर नाही घेतलीस? घेतली असलीस तर सांग."

Father said, "Shyam! You didn't take it, did you? If you did take it, say so."

"छे, हो! तो कसा घेईल?" बळवंतराव म्हणाले.

"Oh, come now! How could he take it?" Balvantrao said.

आई हात धुऊन आली. तिलाही सारा प्रकार कळला. वडिलांनाच चुटपुट लागली. स्वतःच्या घरात पैसे नाहीसे होणे म्हणजे ती लाजच होती. वडिलांनी पुन्हा मला विचारले, "श्याम! अगदी खरेच नाही ना घेतलेस पैसे तू? कंपासपेटी किंवा कशाला घेतले असशील? कंपासपेटीसाठी पैसे मागत होतास."

Aai came in, having washed her hands. She too learned the whole matter. It was Father who felt the sting of it most. Money going missing from one's own house was itself a matter of shame. Father asked me again, "Shyam! Truly now, you didn't take the money, did you? Might you have taken it for a compass-box or something? You had been asking for money for a compass-box."

आई म्हणाली, "श्याम नाही हो घ्यायचा. तो रागावला रुसला, तरी कोणाच्या वस्तूस हात लावावयाचा नाही. तेवढा त्याचा गुण चांगला आहे आणि काही केले, तरी तो कबूल करतो. तो लपवून ठेवणार नाही. मागे एकदा एक वडी घेतली होतीन् त्याने. तेव्हा विचारल्याबरोबर त्याने कबूल केले व म्हणाला, "मी घेतली हो, आई." श्याम घेणार नाही व घेईल, तर कबूल करील. "श्याम! तू नाही ना बाळ हात लावलास?"

Aai said, "Shyam wouldn't take it, I tell you. Even when he's angry, even when he's sulking, he'd never lay a hand on someone else's things. That much good in him I know for certain, and whatever he does, he owns up to it. He won't hide it. Once before he took a sweet-cake, and the moment he was asked, he admitted it straightaway and said, 'Yes, Aai, I took it.' Shyam won't take it, and if he does, he'll confess it. Shyam! You haven't laid a hand on it, have you, child?"

आईचा माझ्यावर केवढा विश्वास! "आधी घेणार नाही. घेईल, तर कबूल करील." तिची माझ्यावर केवढी श्रद्धा! आईचा विश्वासघात मी करू का? तुकारामाच्या एका अभंगात आहे

How much faith Aai had in me! "He wouldn't take it in the first place. And if he did, he would confess it." What trust she placed in me! Should I betray my mother's faith? There is a line in one of Tukaram's abhangas —

'विश्वासाची धन्य जाती' - ज्याच्यावर विश्वास टाकता येतो, त्याची जात धन्य होय. ते लोक धन्य होत. माझा असत्याचा किल्ला ढासळला. आईच्या साध्या व श्रद्धामय शब्दांनी माझा किल्ला पडला, जमीनदोस्त झाला.

'Blessed indeed is the nature of one who can be trusted' — the man in whom trust can be placed, his is a blessed nature. Such people are truly blessed. The fortress of my lies came crashing down. At my mother's simple, faith-filled words, my fortress fell, razed utterly to the ground.

माझ्या डोळ्यांतून पाणी येऊ लागले. त्या दुबळ्या अश्रूंनी पाप-पर्वत पडला. "श्याम, रडू नकोस. तू घेतलेस म्हणून का मी म्हटले? तू नाहीस घ्यायचास. मला माहीतच आहे. उगी!"असे आई म्हणाली.

Tears began to come to my eyes. By those helpless tears, the mountain of my sin came crashing down. "Shyam, don't cry. Did I say this because you took it? I know you wouldn't take it. There, there," Aai said.

आईच्या शब्दांनी मी अधिकच विरघळलो. मी एकदम आईच्या जवळ गेलो व केविलवाणे रडत आईला म्हटले, "आई तुझ्या श्यामनेच ती नोट घेतली आहे. ही घे ती नोट. आई, आई!"

Aai's words melted me all the more. I went at once to Aai's side and, weeping pitifully, said to her, "Aai, it was your own Shyam who took that note. Here, take it back. Aai, Aai!"

माझ्याने बोलवेना. आईला वाईट वाटले. "माझा मुलगा घेणार नाही!" केवढा तिचा विश्वास! स्वतःच्या मुलाबद्दल तिला जो अहंकार होता, अभिमान होता, तो गेला; परंतु सर्व गेला नाही. देवाने तिची अब्रू राखली. "घेणार नाही; परंतु घेईल तर कबूल करील." तिचा मुलगा सर्वस्वी कसोटीस उतरला नाही; परंतु अर्ध्या कसोटीस तरी उतरला.

I could say no more. Aai felt terrible. "My son wouldn't take it!" — what great faith that had been! The pride, the certainty she had held about her own son, was gone now; but not all of it was gone. God spared her honor after all. "He wouldn't take it — but if he did, he would confess it." Her son had not passed the full test; but he had passed at least half of it.

"श्याम, पुन्हा नको हो हात लावू. हाच पहिला व शेवटचा हात लावलास हो. तू कबूल केलेस, चांगले झाले. उगी!" आईने माझी समजूत घातली.

"Shyam, never lay a hand on such a thing again. Let this be the first and the last time you ever did. You confessed it — that was well done. There, there," Aai said, comforting me.

बळवंतरावांनी माझे कौतुक केले. त्यांनी मला एक रुपया दिला; परंतु तोही मी आईजवळ दिला.

Balvantrao praised me for it. He gave me a rupee; but I handed that too straight over to Aai.

"श्याम! तू का रे घेतले होतेस ते पैसे?" आईने विचारले.

"Shyam! Why did you take that money?" Aai asked.

"आई! मोठा होण्यासाठी, पुस्तके वाचून मोठा होण्यासाठी!" मी म्हटले.

"Aai! To become great — to become great by reading books!" I said.

"अरे, पण पहिलीच्या पुस्तकात 'चोरी कधी करू नये', असे वाचलेस, ते तर अजून शिकला नाहीस? मग आणखी दुसरी पुस्तके कशाला?" माझी आई बोलली; परंतु ते बोलणे फार खोल होते.

"But child, didn't you read in your very first-standard book, 'never steal'? Haven't you learned even that much yet? Then what use are more books to you?" My mother said this; but those words went very deep indeed.

गड्यांनो! पतंजलिच्या भाष्यात, म्हणे एक असे वाक्य आहे, की "एकः शब्दः सम्यक् ज्ञातः स्वर्गे लोके कामधुग्भवति!' एकच शब्द; परंतु जर त्याचे नीट ज्ञान झाले असेल, तर मनुष्याला मोक्ष मिळतो. "सम्यक् ज्ञातः" नीट समजलेला; वाचलेला नव्हे, घोकलेला नव्हे, तर समजलेला. जे खरोखर समजले, ते आपण अनुभवात आणतो, आचरणात आणतो. लहान मूल कंदिलाला धरू पाहते, कंदिलाची काच तापलेली असते. आई लेकराला दूर करते. पुन्हा ते कंदिलाजवळ जाते. शेवटी आई म्हणते, "लाव, लाव हात!" ते लहान मूल हात लावते. हाताला चटका बसतो. पुन्हा ते मूल काच धरीत नाही. ते ज्ञान पक्के झाले. सॉक्रेटिस म्हणूनच ज्ञानाला सद्गुण म्हणतो. संस्कृतमध्येही परमज्ञानाला अनुभूती हा शब्द लावतात. अनुभूती म्हणजे अनुभव. जे जीवनात अनुभवितो, तेच ज्ञान.

Friends! It is said there is a line in Patanjali's commentary: 'ekaḥ śabdaḥ samyak jñātaḥ svarge loke kāmadhug bhavati' — one single word, if truly and rightly understood, grants a man liberation itself. 'Samyak jñātaḥ' — rightly understood; not merely read, not merely rote-learned, but truly understood. What we have truly understood, we bring into our own experience, into our own conduct. A small child reaches out to grab a lantern; the lantern's glass is scorching hot. The mother pulls the child away. The child goes toward it again. At last the mother says, 'Go on then, touch it!' The child touches it. The hand gets burned. Never again does that child reach for the glass. That knowledge has become fixed for good. This is why Socrates calls knowledge itself a virtue. In Sanskrit too, the word for the highest knowledge is anubhuti — experience. Anubhuti means what is lived. Only what we live through in life is true knowledge.

"चोरी करू नये" हे वाक्य मी पढलो होतो; परंतु शिकलो नव्हतो. सत्य, दया, प्रेम अहिंसा, ब्रम्हचर्य-लहान शब्द. आपण पटकन ते उच्चारतो; परंतु त्यांची अनुभूती व्हावयास शेकडो जन्मही पुरणार नाहीत!

'Do not steal' — I had read those words, but I had not truly learned them. Truth, compassion, love, non-violence, chastity — small words. We utter them glibly enough; but to make them truly our own experience, even a hundred lifetimes would not be enough!