पुनर्जन्म

Rebirth

"माझे वय त्या वेळेस अकरा वर्षांचे होते. मला प्रथम पुण्यास मामांकडे इंग्रजी शिकण्यासाठी ठेवण्यात आले होते. माझा मोठा भाऊ तेथेच शिकावयास होता. परंतु मी मामांकडे नीट वागलो नाही, त्यांच्याकडून मी दोन-तीन वेळा पळून गेलो. नाना खोट्या चहाड्या मी तेथे केल्या. शेवटी असला विधुळा भाचा आपल्याकडे नसलेला बरा. उगीच स्वतःच्या व दुसऱ्याच्याही गळ्याला एखादे वेळेस फास लावावयाचा, असे मामांना वाटले व त्यांनी मला घरी पाठवून दिले.

"I was eleven years old at the time. I had first been sent to Pune, to my mama's house, to learn English. My elder brother was studying there too. But I did not behave well at my mama's house; I ran away from there two or three times. I told all sorts of false, mischievous tales while I was there. In the end, Mama felt it was better not to keep such a wild, wandering nephew about the place — that one day he might put a noose round his own neck, or someone else's, for no good reason — and so he sent me back home.

त्या वेळेस कोकणात आमच्या घरी सारीच परिस्थिती चमत्कारिक झाली होती. आमचे वडील स्वदेशीच्या चळवळीत झालेल्या खटल्यात शिक्षा भोगून नुकतेच तुरुंगातून सुटून आले होते. त्यांची प्रकृती फार अशक्त होती. म्हणून कोणा दूरच्या नातलगाकडे समुद्रतीरी प्रकृती सुधारण्यासाठी ते गेले होते. माझी मोठी बहीण माहेरी आलेली होती. माहेरी चार दिवस आनंदाने राहण्यासाठी आली; परंतु ती फार आजारी पडली. आईवर सारा कामाचा बोजा होता. घरात दुसरे बाईमाणूस त्या वेळेस नव्हते. बहीण फार आजारी होती. अशाही स्थितीत आम्ही पुण्याहून घरी आलेले. माझ्याकडे कोणीच लक्ष देईना, मी सर्वांना नावडता झालो होतो. माझ्या अक्कावर साऱ्यांचा लोभ, सर्वांचे प्रेम होते. तिची अंगावरची मुलगी होती. त्या मुलीचे त्या वेळेस फार हाल होत. कारण तिला तिच्या आईचे दूध मिळत नसे. आईचा हात तिच्या कोमल अंगाला लागत नसे. अक्काला विषमज्वर झालेला होता, म्हणून तिच्या अंगावरचे दूध पाजणे म्हणजे धोका होता. कारण ते दूध विषारी झालेले. यामुळे त्या लहानशा रंगूची फार आबाळ होत असे.

At that time, everything at our home in the Konkan had taken a strange turn. Father had just been released from jail, having served out his sentence in a case arising from the Swadeshi movement. His health had grown very frail, and so he had gone off to stay with some distant relation on the seacoast to recover his strength. My elder sister had come home to her maher, meaning to spend a few happy days there, but instead she fell gravely ill. The whole burden of the household work fell upon Aai. There was no other woman in the house at that time. My sister was very ill. It was into this state of things that we came home from Pune. No one paid me any attention at all; I had become the one nobody wanted. Everyone doted on my Akka, everyone loved her. She had a baby girl at the breast, and that little girl was suffering badly in those days, for she could get none of her mother's milk. Her mother's hand could not even touch her tender little body. Akka had come down with typhoid, so nursing the baby at her breast would have been dangerous, for that milk had turned poisonous. Because of this, that little Rangu was very badly neglected.

एके दिवशी अक्काला वात झाला. सासरी झालेले हाल तिने कधीही माहेरी सांगितले नव्हते. परंतु मनात साठविलेले ते सारे दुःख ती वातात बोलत होती. तिला शुद्ध नव्हती. त्या बेशुद्ध स्थितीत सारे हृदयातील ती ओके व ते ऐकून आईला फार वाईट वाटे. इतके पैसे खर्चून लग्न केले, तरी सासरी जाच का असावा, असे तिला वाटे.

One day Akka fell into delirium. Whatever torment she had suffered at her sasar, she had never once spoken of it at her maher. But now, in her delirium, all that grief stored up within her came pouring out in words. She was not in her senses. In that unconscious state she poured out all that was in her heart, and hearing it grieved Aai terribly. So much money spent on the wedding, she thought, and still this torment at the sasar — why should it have to be so?

ज्याप्रमाणे भाऊबंदकी, त्याप्रमाणे सासुरवास हाही आपल्यातील दुर्गुण आहे. दुसऱ्या घरातील आलेली मुलगी. तिचे आईबाप व्हावयाचे, हे खरे म्हटले तर सासूसासऱ्यांचे कर्तव्य. परंतु त्यांना वाटते, की सत्तेची मोलकरीण आली. सासरचे हाल ज्या दिवशी थांबतील, तो सुदिन. सासुरवास हा भाषेतील शब्दच सारा इतिहास सांगत आहे. मुली ओव्या म्हणतात. त्यांत पाहा सासुरवासाचे कसे वर्णन केलेले आहे.

Just as feuding among kinsmen is one of our vices, so too is sasurvas, the tormenting of a daughter-in-law. A girl comes into the family from another house; truly it ought to be the duty of her parents-in-law to become her own father and mother. But instead they feel that a servant bought by their authority has arrived. The day the torments of the sasar cease is counted a lucky day. The very word sasurvas carries within it a whole history. Girls sing ovis, and see how they describe sasurvas in them.

सासरचे बोल जसे कारल्याचे वेल गोड कसे लागतील काही केल्या सासरचे बोल जशा रेशमाच्या गाठी रात्रंदिन रडविती धायी धायी

The words of the sasar are like bitter-gourd vines, however hard you try, they will never taste sweet The words of the sasar are like knots in silken thread, day and night they set one weeping, sobbing without end

वगैरे ओव्यांत हे करुण चित्र काढलेले आहे. या ओव्या बायकांनीच रचलेल्या आहेत. त्यांनी स्वतःच्या स्थितीचे हे दीनहीन वर्णन केलेले आहे. कार्ल्याचे कडू वेल, रेशमाच्या गाठी-या उपमा बायकांनाच सुचतील. अजून साधी माणुसकीही मनुष्याला शिकावयाची आहे. सासू सुनेला छळते व सून पुन्हा सासू झाली, म्हणजे तेच करते. जणू पूर्वजांची छळाची परंपरा अखंड चालूच राहिली पाहिजे. चार दिवस सासूचे तर चार दिवस सुनेचे, अशी म्हणच पडली आहे. ज्याप्रमाणे पंतोजी मुलांना मारतो व मुलगा पुढे पंतोजी झाल्यावर तेच करतो, तसेच हे. आम्हांला मारीत असत, म्हणून आम्ही मारतो, हेच पुष्कळ शिक्षकांचे उत्तर असते. मुले-मुली जेव्हा खेळ खेळतात तेव्हा नीट पाहावे. मुली जर सासूसुनेचा खेळ करीत असतील, तर त्यात सून झालेल्या मुलीचे केस ओढणे, तिच्या हाताला लटोपटीचा डाग देणे, तिला शिळे अन्न खायला घालणे वगैरे हाल दिसून येतील. मुलांचा शाळा शाळा म्हणून खेळ बघा. एखाद्या खांबाला विद्यार्थी करतात व त्याला खूप मारतात! "करशील गडबड, का मारू आणखी!" वगैरे बोलून जोरजोराने खांबाला मास्तर होऊन मुले मारीत असतात. माझ्या बहिणीचा मुलगा आहे. लहान आहे पाच-सहा वर्षांचा. तो मला म्हणतो, "अण्णा, मला मास्तर व्हायचे आहे, नाही तर शिपाई व्हायचे आहे." मी त्याला जर विचारले, "हे दोन धंदेच तू का पसंत केलेस?" तर तो म्हणतो, "म्हणजे सर्वांना मारता येईल. सगळ्यांना झोडपून काढीन!" मास्तर म्हणजे काय कल्पना झाली आहे, बघा. म्हणूनच शाळा म्हणजे सासुरवास वाटतो. शाळा व सासर यांचे माहेर झाले पाहिजे. मी कोठे तरी बहकत चाललो, असे म्हणाल; परंतु माझे पित्त उसळते या गोष्टींनी. साधी माणुसकी आमच्यांत नसावी! पशुपक्षी, किडामुंगी, झाडमाड यांवरही प्रेम करावयास शिकविणारी माझी थोर संस्कृती-त्या संस्कृतीचे वारसदार आज किती नादान झाले आहेत. साधी माणुसकीही कसे विसरले आहेत, हे पाहून हृदय जळते, पिळवटून येते, परंतु जाऊ दे.

Ovis like these paint this pitiful picture. These ovis were composed by women themselves; in them they set down this wretched, helpless account of their own condition. The bitter vine of the karle, the knots in silken thread — comparisons like these could only occur to women. Even the plainest humanity is still something mankind has yet to learn. A mother-in-law torments a daughter-in-law, and when that same daughter-in-law becomes a mother-in-law in her turn, she does exactly the same. As if the tradition of cruelty handed down by our forefathers must be kept unbroken forever. There is even a saying for it: four days belong to the mother-in-law, four days to the daughter-in-law. Just as a schoolmaster beats his pupils, and that pupil, once he becomes a schoolmaster himself, does the very same thing — it is just like that. 'We were beaten, so we beat,' is the answer many teachers give. Watch closely when boys and girls play their games. If girls are playing at mother-in-law and daughter-in-law, you will see, among the torments given to the girl playing daughter-in-law, her hair pulled, a pretend burn-mark put on her hand, being made to eat stale food, and other such things. Watch, too, the game of playing school. Some post is made into a pupil, and it is beaten soundly! "Make trouble again, will you — want another beating!" — shouting such things, the children, turned schoolmasters, thrash the post. My sister has a little boy, five or six years old. He tells me, "Anna, I want to become a schoolmaster, or else a peon." If I ask him, "Why did you pick just these two trades?" he says, "So I can beat everyone. I'll thrash the whole lot of them!" See what notion of a schoolmaster has taken root in his mind. That is exactly why school feels like sasurvas. School, and the sasar too, ought to become like one's own maher. You may say I am wandering off somewhere; but these things make my blood boil. That we should lack even plain humanity! My great culture, which teaches love even for beasts and birds, for the tiniest ant, for trees and groves — how degenerate the heirs of that culture have grown today. To see how we have forgotten even simple humanity makes the heart burn, makes it writhe. But let that be.

दुपाची जेवणे कशीबशी उरकून अक्काच्या जवळ सारी जणे बसलो होतो. ताम्हनात थंड पाणी घालून ते ताम्हन अक्काच्या कपाळावर धरण्यात आले होते. खेडेगावात कोठून बर्फाच्या पिशव्या? कोठले कोलन वॉटर? आई ताम्हन धरून बसली होती. सर्व मंडळींची तोंडे चिमणीसारखी झाली होती. माझ्या आईच्या काय मनात एकदम आले, कोणास माहीत. परंतु ताम्हन मला धरावयास सांगून ती उठली. आई उठली, ती देवाजवळ गेली. देवघरीत जाऊन ती देवास म्हणाली, "देवा, शंकरा, देवळात जाऊन तुझी पिंडी तीन दिवस दहीभाताने लिंपीन, पोरीला गुण येऊ दे. उतार पडू दे. अंगाची तलखी कमी होऊ दे. ताप उतरू दे." प्रयत्न चालले होते. प्रयत्नांच्या बरोबर प्रार्थना ही चालली होती. आईचा देवावर भरवसा होता; परंतु रात्रंदिवस सेवाही करीतच होती. आपल्या प्रयत्नांत आपल्या तळमळीने देवाचे सहकार्यही आणले पाहिजे.

Somehow getting through the midday meal, all of us sat around Akka. Cold water had been poured into a tamhan, a metal plate, and the plate was being held against Akka's forehead. In a village, where would one find ice-bags? Where would one find cologne water? Aai sat holding the plate. Everyone's face had grown pinched, like a sparrow's. What came into my Aai's mind just then, who can say — but she asked me to hold the plate and got up. She rose and went to the household shrine. Going into the puja room, she said to the god, "O God, O Shankar — I will come to your temple and smear your pinda with curd-rice for three days running, only let my girl recover. Let her fever turn. Let the burning of her body ease. Let the fever come down." The effort went on, and alongside the effort, the prayer went on too. Aai had faith in God, yet she kept up her nursing, day and night, all the same. Into one's own effort, one's own fervent longing must bring God's help as well.

"रंगू उठली रे पाळण्यात, जा तिला घेऊन बाहेर जा. येथे रडवू नकोस." असे आई मला म्हणाली. मी उठलो व अक्काची मुलगी खांद्याशी घेऊन तिला खेळवीत बाहेर गेलो. रंगूला इकडे तिकडे हिंडवून मी कंटाळलो व घरात आलो. तिन्हीसांजची वेळ होत आली होती. बाहेर कांडपिणींना कांडप घातलेले होते. ते त्यांच्याजवळून मोजून घ्यावयाचे होते. गुरे गोठ्यात येण्याची वेळ होती. गुराखी 'गुरे आली, हो' एवढे ओरडून पुढे जात असे. त्या गुरांना बांधायचे होते. अशा त्या कामाच्या धांदलीत मीही रंगूला तेथेच ठेवून बाहेर गेलो. ती लहानगी रंगू रडू लागली. ती आईसाठी का रडत होती? आईच्या प्रेमाने थबथबलेला हात अंगाला लागावा, म्हणून का रडू लागली? आईने प्रेमाने बघावे, म्हणून का ती भुकेली होती? मुकी पोर! लहान, दुबळा जीव! तिची आई अंथरुणात तळमळत होती, वातात मधून मधून बोलत होती. रंगूला तिच्या आईचे दर्शनही दोन दोन दिवसांत होत नव्हते. तिचा आत्मा आईला भेटण्यासाठी का ओरडत होता? आक्रोश करीत होता? "माझ्या आईजवळ मला नेऊन ठेवा, क्षणभर तिच्या कुशीत मला ठेवा. मला दूध नको, काही नको. मी त्यासाठी हपापलेली नाही, तो आईचा कृश हात मला लागू दे, त्यानेच माझे पोषण होईल." असे का ती रडून सांगत होती? तिच्या रडण्याची भाषा कोणाला समजणार? त्या बालहृदयाची, त्या आत्म्याची ओळख कोणाला कशी होणार? रंगू ओक्साबोक्शी रडू लागली. टाहो फोडू लागली. कळवळली.

"Rangu's woken in the cradle — go, take her outside. Don't let her cry in here," Aai said to me. I got up, took Akka's little daughter onto my shoulder, and went outside, jogging her to keep her amused. I walked Rangu about here and there till I grew tired of it and came back inside. It was close to dusk. Outside, the women who had been set to pound grain had their pounding to be measured out and paid for. It was the hour for the cattle to come into the shed. The cowherd would call, "The cattle are here, ho!" and pass on; the cattle had to be tied up. In the midst of all this bustle of work, I too left Rangu right there and went outside. That tiny Rangu began to cry. Was she crying for her mother? Was she crying because she longed for her mother's hand, brimming with love, to touch her body? Was she hungry for her mother to look on her with love? Poor mute child! Small, helpless soul! Her mother lay tossing in her bed, muttering now and again in her delirium. Rangu did not even get to see her mother's face once in two whole days. Was her small soul crying out to be united with her mother? Wailing in anguish? Was she saying, in her own way, "Take me and lay me beside my mother, let me rest a moment in her lap. I want no milk, I want nothing — I'm not starving for that. Only let that thin, wasted hand of my mother's touch me — that alone will nourish me"? Who could understand the language of her crying? Who could ever come to know that infant heart, that little soul? Rangu began to sob, heartbroken. She began to wail. She was in anguish.

माझ्या आईने करावे तरी काय? कांडण मोजून घ्यावे, का दिवा लावावा आणि देवातुळशीस दाखवावा, का गुरे बांधावी, का धार काढावी, का काढा करावा, का भाजीभात करावा, का रंगूला खेळवावे, का अक्काजवळ बसावे? तिला काय हजार हात होते? आई! धन्य आहे तुझी. स्त्रियांसारख्या कष्टाळू स्त्रियाच. त्यांनीच त्या शेकडो खस्ता खाव्या. भारतीय स्त्रियांच्या कष्टाळूपणाला व क्षमावृत्तीला एक भूमातेचीच उपमा शोभेल, दुसरी नाही. अशा थोर स्त्रिया ज्या घरात असतात, ती मला राउळे, देवाची मंदिरेच वाटतात. त्या स्त्रिया ह्याच मी देवता मानतो व माझा माथा त्यांच्या चरणी नमवितो. दुसरी देवळे मला माहीत नाहीत.

What was my Aai to do, then? Should she go measure out the pounded grain, or light the lamp and show it to the gods and the tulsi, or tie up the cattle, or draw the milk, or make the medicine, or cook the rice and the sabzi, or amuse Rangu, or sit by Akka's side? Did she have a thousand hands? Aai! Blessed are you. Only women as hard-working as women themselves could bear such labour — only they could endure a hundred such trials. For the toil and the forbearance of Indian women, only one comparison would do justice — that of Mother Earth herself, and none other. Whatever household holds such noble women within it seems to me a shrine, a temple of God. Such women I count as goddesses themselves, and before their feet I bow my head. I know of no other temples.

माझी आई संतापली. रागावलीही. तिच्या क्षमेला सोशिकपणालाही काही सीमा होती. मर्यादा होती. "कोठे गेला हा कार्टा? नुसते खातो मेला! इकडची काडी तिकडे करायला नको! तिकडे लावलेन् दिवे, आता येथे आला आइशिला छळायला. जरा पोरीला खेळव म्हटलं, तर फुगला नुसता एरंड. तिन्ही त्रिकाळ खायला हवे मात्र रेड्याला. रिंडोजी नुसता. श्याम्या, अरे कार्ट्या! उचल ना जरा तिला. कळवळली बघ पोर. श्वास धरलंन् वाटते. तू मरत नाहीस. तू मात्र छळायला उरला आहेस." आई रागावून दुःखसंतापाने वेडी होऊन बोलत होती.

My Aai's patience gave way at last. She grew angry too. Even her forbearance, her endurance, had its limits, its bounds. "Where has this wretch got to? All he does is eat, the rascal! Won't move a straw from here to there! Off lighting lamps somewhere, and now he's come here to torment his mother. Told him just to mind the child a bit, and he's sulked off like a great castor-oil plant. Three times a day he wants his food, though, this good-for-nothing. Nothing but a burden, this one. Shyamya, you wretch! Pick her up, will you! Look, the poor thing's in anguish. Seems she's holding her breath. You won't die, oh no — you're the one left behind just to torment me." Aai went on like this, half out of her mind with grief and rage.

आईचे शब्द मी ऐकत होतो. परंतु शेवटचे शब्द माझ्या मर्मी लागले. मला रडू आले. रडत रडत मी त्या रडणाऱ्या रंगूस उचलले व बाहेर गेलो. रंगूला पोटाशी धरून मी श्लोक वगैरे म्हणू लागलो. रामरक्षा म्हटली. तिला घेऊन मी सारखा अंगणात फेऱ्या घालीत होतो. रंगू माझ्या खांद्यावर निजून गेली.

I stood listening to Aai's words. But it was her last words that struck me to the quick. I began to cry. Weeping, I picked up the wailing Rangu and went outside. I held her to my chest and began reciting shlokas. I said the Ramraksha. Carrying her, I paced round and round the courtyard without stopping. Rangu fell asleep on my shoulder.

आईच्या शब्दांनी मी जागा झालो. कशासाठी जगावे, हे मला कळले. चकमक झडल्याशिवाय ठिणगी पडत नाही. माझ्या जीवनात ठिणगी पडली, तेज आले, प्रकाश आला. गुणी मनुष्य जगाला हवाहवासा वाटतो. गुणहीन करंटे जीवन काय कामाचे? आपला काडीचाही उपयोग नाही, आपले जीवन म्हणजे सर्वांना भार! सर्वांना त्यापासून त्रास, असे मला त्या दिवशी वाटले. माझ्या जीवनाला त्या दिवसापासून कलाटणी मिळाली. निराळी दिशा दिसू लागली. कोणत्याही गोष्टीची वेळ यावी लागत असते असे म्हणतात, ते खोटे नाही. मीही त्या दिवशी देवाला प्रार्थना केली. वर आभाळाकडे बघत, उगवणाऱ्या ताऱ्यांकडे बघत प्रार्थना केली, "देवा! आजपासून मी चांगला होण्याचा प्रयत्न करीन. माझ्या या निश्चयाने प्रसन्न हो. मला चांगला कर व माझी अक्काही बरी कर!"

Aai's words had jolted me awake. I understood, then, what one ought to live for. A spark does not fly unless flint strikes flint. In my own life, that day, a spark struck; a glow kindled, a light dawned. A person of worth, the world wants and welcomes. What use is a worthless, luckless life? I have not the slightest use to anyone; my life is nothing but a burden on everyone; everyone suffers trouble on my account — that was what I felt that day. My life took a turn from that very day. A new direction opened before me. They say everything has its appointed hour, and that is no lie. That day, too, I prayed to God. Looking up at the sky, at the stars just beginning to rise, I prayed, "God! From today I shall try to become good. Be pleased with this resolve of mine. Make me good, and make my Akka well again too!"

त्या दिवसापासून अक्काला गुण पडत चालला, एवढे खरे. माझी अक्का पुढे चांगली बरी झाली. ती शरीराने बरी झाली, मी मनाने बरा झालो. दोघांचे पुनर्जन्म झाले. अक्काला नवीन शरीर मिळाले, मला नवीन हृदय मिळाले.

From that day, this much is true, Akka began slowly to mend. My Akka, in time, got well again. She recovered in body, and I recovered in spirit. Between the two of us, each in our own way, there was a rebirth. Akka received a new body; I received a new heart.