मोरी गाय

The Mori Cow

"बारकू आला की नाही? आज त्याला मी दुपारी रागे भरलो होतो. एका गाईला तो मारीत होता. गाय दुस-याची असली तरी ती देवता आहे. जा रे बारकूला त्याच्या घरून आणा.' श्याम म्हणाला.

'Has Barku come or not? I scolded him this afternoon. He was beating a cow. Even if the cow belongs to someone else, she is a goddess. Go and fetch Barku from his house,' Shyam said.

"तो बाहेर बसला आहे ऐकत, आत यावयास लाजतो आहे.' शिवा म्हणाला.

'He's sitting outside listening; he's too ashamed to come in,' Shiva said.

श्याम उठला व बाहेर आला. त्याने बारकूचा हात धरला. बारकू ओशाळला होता. तो हातातून निसटून जाण्यासाठी धडपडत होता. श्याम त्याला म्हणाला, 'बारकू! तू मला आवडतोस, म्हणून तुला रागे भरलो. माझा इतका का तुला राग आला? मी तुझ्या भावासारखाच आहे. चल आज मी आमच्या मोऱ्या गाईची गोष्ट सांगणार आहे.'

Shyam got up and went outside. He took hold of Barku's hand. Barku was shamefaced. He was struggling to slip out of his grasp. Shyam said to him, 'Barku! I scolded you because I am fond of you. Did that make you so angry at me? I am just like your own brother. Come, today I am going to tell the story of our Mori cow.'

श्यामच्या प्रेमळ शब्दांनी बारकू प्रार्थनागृहात आला. श्यामच्या गोष्टीची सारीजणे वाट पाहात होती. श्यामने सुरूवात केली:

At Shyam's affectionate words, Barku came into the prayer-hall. Everyone was waiting for Shyam's story. Shyam began:

"आमच्या घरी एक मोरी गाय होती. ती अजून माझ्या डोळयासमोर आहे. अशी गाय आपल्या साऱ्या गावात नाही, असे लोक म्हणत असत. खरोखर दृष्ट पडण्यासारखी ती होती. कशी उंच थोराड होती. गंभीर व शांत दिसे. आमच्या वडिलांचा पाच शेरांचा लोटा होता. तो भरून ती दूध देई. तिची कास भरदार असे. तिची नीट काळजी घेण्यात येत असे.'

'We had a Mori cow at home. I can still see her before my eyes. People used to say there was no cow like her anywhere in our whole village. Truly, she was a sight to ward off the evil eye. How tall and stately she was. She looked grave and calm. My father had a five-ser copper vessel; she would fill it to the brim with milk. Her udder was full and heavy. She was well looked after.'

माझी आई सकाळी उठली म्हणजे गोठयात जावयाची. मोऱ्या गाईला आपल्या हाताने चारा घालावयाची. मग तिच्या कपाळाला कुंकू लावी व तिची शेपटी आपल्या तोंडावरून फिरवी. गाय म्हणजे देवता. गाईला ही थोरवी बायकांनी दिली आहे; परंतु आज खरी गोपूजा राहिली नाही. तोंडदेखली गोपूजा आहे, देखल्या देवा दंडवत, असा प्रकार आहे. पूर्वी दुस-याची गाय आपल्या अंगणात आली तर तिला काठी मारून हाकलीत नसत. तिला भाकरी वगैरे देत. मूठभर चारा देत. आज दुसऱ्याच्या गाईस जरा अंगणात येऊ दे की, त्या गोमातेच्या अंगावर बसल्याच काठया. दुसऱ्याची गाय दूर राहिली. स्वत:च्या घरच्या गाईलाही पोटभर वैरण, वेळेवर पाणी मिळत नाही. रानात, गावात जे मिळेल ते तिने खावे. कोठे घाणेरडे पाणी प्यावे. आज या गाईला आपण भीक मागायला लावले आहे म्हणून आपणांवर भीक मागावयाची पाळी आली आहे. जशी सेवा तसे फळ. गाईची सेवा जितकी करू तितके सुख व सौभाग्य येईल.

'When my mother got up in the morning, she would go to the cowshed. She would feed fodder to the Mori cow with her own hands. Then she would put kumkum on her forehead and pass the cow's tail over her own face. The cow is a goddess — this greatness has been given to the cow by women; but today true cow-worship no longer remains. It is worship for show only, a bow to the deity so long as someone is watching. In earlier times, if someone else's cow strayed into one's yard, people would not drive her off with a stick. They would give her some bread, a handful of fodder. Today, let some other person's cow so much as come into the yard, and sticks land at once on that mother-cow's back. Never mind another's cow — even one's own household cow gets neither fodder to her fill nor water on time. Whatever she can find in the field or the village, that she must eat. Wherever there is dirty water, that she must drink. Today we have reduced this cow to begging, and that is why we ourselves have been reduced to begging. As the service, so the reward. The more service we render the cow, the more happiness and good fortune will come to us.'

माझी आई मधून गोठयात जावयाची. तांदूळ धुतलेले पाणी घंगाळात भरून तिला पाजावयाची. त्याला धुवण म्हणतात. हे थंड व पौष्टिक असते. दुपारी जेवावयाचे वेळेत एक देवळातील गुरवाचा नैवेद्य व एक गाईसाठी, असे दोन नैवेद्य मांडण्यात येत असत. देवळातील नैवेद्य गुरव येऊन घेऊन जाई व गाईचा गाईला नेऊन देण्यात येत असे. त्याला गोग्रास म्हणतात. आई आपल्या हातांनी हा गोग्रास गाईला नेऊन देत असे. या मो-या गाईचे आईवर फार प्रेम होते. प्रेम करावे व करवून घ्यावे. प्रेम दिल्याने दुणावते. आईला ती चाटावयाची. तिच्या मानेखालची पोळी आई खाजवी, तसतशी मोरी गाय आपली मान वर करी. आईचा शब्द ऐकताच मोरी गाय हंबरत असे. मो-या गाईचे दूध आईच काढीत असे. मोरी गाय दुस-या कोणाला काढू देत नसे.

'My mother would go to the cowshed from time to time. She would fill a vessel with the water in which rice had been washed and give it to her to drink. This is called dhuvan. It is cooling and nourishing. At the midday meal, two offerings would be set out — one, the naivedya for the temple priest, and one for the cow. The priest would come and take away the temple offering, and the cow's portion would be carried and given to the cow. This is called gograsa. Mother would carry this gograsa to the cow with her own hands. This Mori cow loved my mother dearly. Love must be given, and it must be drawn out of another; love only doubles when it is given. She would lick my mother. Mother would scratch beneath her neck, the dewlap, and as she did, the Mori cow would raise her neck higher and higher. As soon as she heard Mother's voice, the Mori cow would low. It was Mother alone who milked the Mori cow. The Mori cow would let no one else milk her.'

ज्याने द्यावे त्याने घ्यावे, असा जणू तिचा निश्चय होता. दुसरे कोणी जर तिच्या कासेखाली बसले तर ती त्यास हुंगून पाही. 'गंधेन गाव: पश्यन्ति.' गाई वासाने ओळखतात. तिच्या कासेला हात लागताच हा हात कोणाचा हे तिला कळत असे. आईशिवाय दुसरा कोणी बसताच ती लाथ मारी. ती गाय स्वत्ववती होती, सत्यवती होती, अभिमानी होती. प्रेम न करणाऱयाला ती लाथ मारी. 'पाप्या! माझ्या कासेला तू हात लावू नकोस; माझ्या कासेला हात लावण्यासाठी माझा प्रेमळ वत्स होऊन ये, 'असे जणू ती सांगत असे.

'It was as if she had made up her mind that only the one who fed her should draw from her. If anyone else sat beneath her udder, she would sniff at them first. 'Gandhena gavah pashyanti' — cows recognize by scent. The instant a hand touched her udder, she would know whose hand it was. If anyone but Mother sat down to milk her, she would kick out. That cow had her own self-respect, her own truthfulness, her own pride. She would kick out at anyone who did not love her. It was as though she were saying, Wretch! Do not lay your hand upon my udder; come as my loving calf if you wish to touch my udder.'

ती मोरी गाय भाग्यवान होती, असे आम्ही समजत असू. जणू आमच्या घराची ती शोभाच होती. आमच्या घराची देवता होती. आमच्या घरातील प्रेम व पावित्र्य, स्नेह व सौंदर्य यांची जणू ती मूर्ती होती. परंतु पायलाग म्हणून भयंकर रोग आला. या रोगाने कोकणात फार ढोरे मरतात. पटापट पाय आपटून गुरे मरतात. पायाला क्षते पडतात व त्यांत किडे होतात. एक दोन दिवसांत ढोर मरते.

'We used to think that Mori cow was a fortunate creature. She was, as it were, the very glory of our household. She was the deity of our home. She was, as it were, the very embodiment of the love and purity, the affection and beauty, within our house. But then a terrible disease called payalag struck her. This disease kills a great many cattle in the Konkan. Cattle die stamping their feet in agony. Sores appear on the feet, and maggots breed in them. Within a day or two the animal dies.'

मो-या गाईला पायलाग झाला. पुष्कळ उपचार केले; परंतु गाय बरी झाली नाही. एका काडीसही ती शिवेना. मान टाकून पडली होती. आम्ही घरात जपही केले; परंतु आमची पुण्याई संपली होती. मोरी गाय आम्हास सोडून गेली! मोरी गाय गेली त्या दिवशी आई जेवली नाही. आम्ही सारे जेवलो. आईला किती वाईट वाटले ते मी कसे सांगू! जो प्रेम करतो त्यालाच प्रेमवस्तू गेल्याचे दु:ख कळते! इतरांस काय समज? मोरी गाय जेथे मेली त्या जागेवर आई पुढे काही दिवस हळदकुंकू व फुले वाहात असे.

'The Mori cow contracted payalag. We tried a great many remedies, but the cow did not get better. She would not touch even a single blade of straw. She lay with her head hanging down. We even performed rites of prayer at home; but our store of merit had run out. The Mori cow left us and departed! On the day the Mori cow died, Mother did not eat. The rest of us all ate. How can I describe how terribly sad Mother felt! Only one who loves truly understands the grief of losing what one loves! What understanding could others have of it? For some days afterward, Mother would go and offer haladi-kumkum and flowers on the spot where the Mori cow had died.'

कधी कधी बोलताना आई म्हणे, 'मोरी गाय गेली व तुमच्या घराण्याचे भाग्यही गेले. त्या दिवसापासून घरात भांडणतंटे सुरू झाले. भरल्या गोकुळासारखे तुमचे घर पूर्वी गावात दिसे परंतु मोरी गाय गेल्यापासून अवकळा आली. माझ्या आईचे म्हणणे खरे आहे, फार व्यापक अर्थाने खरे आहे. ज्या दिवसापासून भारतमातेची मोरी गाय गेली. ज्या दिवसापासून गाईला भारतीय लोकांनी दूर केले, तिची हेळसांड केली, त्या दिवसापासून दु:ख, रोग, दारिद्रय, दैन्य, दुष्काळ ही अधिकाधिक येऊ लागली. चरखा व गाय या भारतीय भाग्याच्या दोन आराध्यदेवता, आधारदेवता, या दोन देवतांची पूजा पुनरपि जोपर्यंत सुरू होणार नाही, तोपर्यंत तरणोपाय नाही. गाय रस्त्यात दिसली म्हणजे तिला उजवी घालून तिला नमस्कार करणे म्हणजे गो-पूजा नव्हे. आपण दांभिक झालो आहो. देवाला नमस्कार करतो व भावाला छळतो. गाईलाही माता म्हणतो; परंतु तिला खायला प्यायला देत नाही; तिचे दूधही मिळत नाही; मिळाले तर रूचत नाही. खोटा वरपांगी नमस्कार करणाऱयाला नरक सांगितला आहे. दास्य सांगितले आहे.'

'Sometimes, in the course of talking, Mother would say, 'The Mori cow left us, and with her the fortune of your family departed too. From that day quarrels and disputes began in the house. Your house used to look, in the eyes of the village, like a Gokul overflowing with abundance; but ever since the Mori cow left, misfortune has settled over it.' My mother's words are true, true in a far wider sense than she meant them. From the day Mother India's Mori cow departed — from the day the people of India turned the cow away, neglected her, mistreated her — from that very day sorrow, disease, poverty, misery, and famine began to come upon us in ever greater measure. The spinning-wheel and the cow are the two presiding deities, the two sustaining deities, of India's fortune; and until the worship of these two deities begins again, there is no way out. Seeing a cow in the street and going round her keeping her to one's right, and bowing to her, is not cow-worship. We have become hypocrites. We bow to God and torment our own brother. We call the cow our mother too; but we give her nothing to eat or drink; we get no milk from her either, and if we do, we find it distasteful. For the one who offers a false, outward show of reverence, hell has been foretold. Servitude has been foretold.'