मथुरी

Mathuri

श्यामची प्रकृती जरा बरी नव्हती. राम म्हणाला, 'आज गोष्ट नाही सांगितलीस तरी चालेल. तू पडून रहा.'

Shyam was not feeling quite well. Ram said, 'It's all right if you don't tell a story today. You should lie down and rest.'

"अरे आईची आठवण म्हणजे सकल दु:खहारी मलम आहे. भक्ताला देवाचे स्मरण होताच त्याचे दु:ख हरपते, तसेच आईचे स्मरण होताच माझे. आज आईची एक सुंदर आठवण आली आहे. बसा सारे.' असे म्हणून श्यामने सुरूवात केली.

"Oh, remembering my mother is like a salve that heals every sorrow. Just as a devotee's suffering vanishes the moment he remembers God, so it is with me the moment I remember my mother. Today a lovely memory of my mother has come to me. Sit down, all of you," Shyam said, and began.

'मित्रांनो! मनुष्य गरीब असला, बाहेर दरिद्रा असला, तरी मनाने त्याने श्रीमंत असावे. जगातील पुष्कळशी दु:खे हृदयातील दारिद्रयामुळे उत्पन्न झाली आहेत. हिंदुस्थानची बाहेरची श्रीमंती सारे जग नेवो; परंतु भारतीय हृदयातील थोर व अतूट संपत्ती कोणी न नेवो म्हणजे झाले.

'Friends! Even if a person is poor, even if he is destitute in outward things, he should still be rich in spirit. A great many of the world's sorrows have arisen out of poverty of the heart. Let the rest of the world carry off India's outward wealth if it must; but let no one carry off the great and unbreakable treasure within the Indian heart, that is all I ask.

'आमच्या घरी मथुरी म्हणून एक कांडपीण होती. कोकणात घरोघर वाहीन पुरलेले असते. घरी असते. हे भात कांडून तांदूळ करावे लागतात. हे काम करण्यास येणा-या बायकांना कांडपिणी म्हणतात. घरोघरच्या कांडपिणी ठरलेल्या असतात व वंशपरंपरा कांडपाचे काम करावयास त्या येतात. जणू वतनच ते. आमच्याकडे मथुरी, गजरी, लक्ष्मी अशा दोनतीन कांडपिणी होत्या. मथुरीचा मुलगा शिवराम हा आमच्याकडे काम करावयास होता, तो लहान होता. दहाबारा वर्षांचा असेल.

'At our house there was a woman named Mathuri who used to pound our rice. In the Konkan every household keeps a year's supply of paddy laid by, stored at home. This paddy has to be pounded to make rice. The women who come to do this work are called kandapinis, rice-pounders. Every household has its own fixed kandapinis, and it is as good as a hereditary right — generation after generation of the same family comes to do the pounding. At our house there were two or three kandapinis, Mathuri, Gajari, Lakshmi. Mathuri's son Shivram used to work at our house too; he was young then, ten or twelve years old.

'मथुरी उन्हाळयाच्या दिवसात आम्हास पिकलेली करवंदे, अळू, वगैरे आणून द्यावयाची. पिकलेली काळीभोर करवंदे म्हणजे गरीब कोकणातील द्राक्षेच ती. अळूसुध्दा गोड फळ आहे. त्याचा तपकिरी रंग असतो. आत जाड बिया असतात. मथुरीच्या घरीच आळवाचे झाड होते व त्यावरचे अळू फार गोड असत. गरीब माणसे नेहमी कृतज्ञ असतात. कधी पानफूल देऊन, कधी फळ देऊन ती कृतज्ञता प्रकट करतात. कृतज्ञताबुध्दीसारखी थोर व सुंदर वस्तू या पृथ्वीवर अन्य नाही.

'In the summer Mathuri used to bring us ripe karvanda berries, alu fruit, and the like. Ripe, deep-black karvanda berries are, so to speak, the grapes of the poor Konkan. Alu too is a sweet fruit. It has a tawny colour. Inside it has thick seeds. There was an alu tree right at Mathuri's own house, and the alu fruit from it was very sweet. Poor people are always grateful. Sometimes with a leaf or a flower, sometimes with a piece of fruit, they show their gratitude. There is nothing on this earth as noble and as beautiful as the spirit of gratitude.

'का ग गज-ये, आज मथुरी नाही आली वाटतं कांडायला? ही दुसरी कोण आली?' आईने विचारले.

'What is it, Gajari? Mathuri hasn't come to pound the rice today, it seems? Who is this other woman who's come?' our mother asked.

गजरी म्हणाली, 'मथुरीला ताप आला आहे. मथुरीने या चंद्रीला पाठविले आहे.'

Gajari said, 'Mathuri has a fever. Mathuri has sent this girl Chandri in her place.'

आपणास कामावर जाता न आले तर दुस-या कोणाला तरी ते करावयास पाठवून ते काम अडू न देणे, ही कर्तव्यबुध्दी त्या गरीब मोलकरणीतही होती.

That sense of duty — that if she herself could not come to work, she must send someone else so the work should not be left undone — was there even in that poor hired woman.

'बराच आला आहे का ग ताप?' आईने विचारले.

'Is the fever very bad?' our mother asked.

इतक्यात मथुरीचा मुलगा शिवराम आला व म्हणाला, 'श्यामची आई! माझ्या आईला आला आहे ताप. तिला बरे वाटले म्हणजे येईल कांडायला, तोवर ही चंद्री येत जाईल.'

Just then Mathuri's son Shivram arrived and said, 'Shyamchi Aai! My mother has a fever. Once she's better she'll come to pound the rice; until then this Chandri will keep coming.'

'बरे हं.' आई म्हणाली. शिवराम काम करण्यास निघून गेला. कांडपिणीने भात मोजून घेतले. आई कांडण घालून धुणी घेऊन विहिरीवर गेली.

'All right, then,' our mother said. Shivram went off to his work. The rice-pounder measured out the paddy. Our mother, having set the pounding going, took the washing and went off to the well.

दुपारी बाराएक वाजता आमची घरातील जेवणे झाली. शिवराम घरी जातो म्हणून सांगायला आला.

Around noon, about twelve o'clock, our household had its meal. Shivram came to say he was going home.

'गुरांना पाणी घातलेस का, शेण वगैरे त्यांचे ओढून ठेवलेस का? नाही तर गुरे पायांनी तुडवितील व त्यातच बसतील; गवत घालून ठेव.' आई त्याला सांगत होती. शिवराम म्हणाला, 'सारे केले. आता मी जातो.' 'थांब शिवराम. इकडे ये जरा.' आई घरात गेली व केळीच्या पानावर कढत भात व लिंबाच्या लोणच्याची फोड असे घेऊन आली. एका लहानशा गंजात तिने ताक आणिले. 'शिवराम हे तुझ्या आईला हो. म्हणावं लौकर बरी हो.' असे म्हणून त्याला ते सारे देऊन आई घरात गेली. शिवरामाने पानासकट तो भात आपल्या रूमालात बांधून घेतला व हातात गंज घेऊन तो घरी गेला.

'Have you watered the cattle, have you cleared away their dung and so on? Otherwise they'll trample it underfoot and end up sitting in it; put some fodder out for them too,' our mother was telling him. Shivram said, 'I've done it all. I'm going now.' 'Wait, Shivram. Come here a moment.' Our mother went into the house and came back with hot rice on a banana leaf and a piece of lime pickle. She brought buttermilk in a small copper pot. 'Shivram, take this for your mother. Tell her to get well soon.' So saying, she gave him all of it and went back into the house. Shivram tied up the rice, leaf and all, in his kerchief, took the pot in his hand, and went home.

तिन्हीसांजा झाल्या. आमची शाळा सुटली होती. परवचा म्हणत होतो आम्ही. 'गज-ये! ती समई कोंडयाला पुसून नीट लख्ख करून ठेव.' आईने सांगितले. आमच्या घरात रात्री देवाजवळ नंदादीप असे. कांडणाच्या दिवशी समई पुसावयाची असा रिवाज असे. भाताच्या कोंडयाला पुसल्याने समई स्वच्छ होते. गजरी समई पुसू लागली. आई कांडण मोजून घेऊ लागली. कांडपिणीस कण्या, धापट वगैरे देण्यात आले. धापट म्हणजे तांदूळ सडताना जो बारीक कोंडा पडतो तो. कांडपिणी निघून गेल्या.

Evening twilight came. School had let out for us. We were reciting our evening prayers. 'Gajari! Wipe that oil-lamp clean with rice bran and set it out properly,' our mother said. In our house a lamp was kept burning by the god's image every night. It was the custom that on the day of pounding rice, the lamp was to be wiped clean. Wiping it with rice bran makes the lamp spotless. Gajari began wiping the lamp. Our mother began measuring out the pounded rice. The kandapinis were given their share of broken rice, dhapat, and the like. Dhapat is the fine bran that falls off when rice is being husked. The rice-pounders went off.

शिवरामाने झाडांना पाणी घातले, गुरांची दुधे काढली. आईने गाईचे दूध काढले. शिवराम घरी जावयास निघाला. सायंकाळी आईने मला गवती चहा आणून ठेवण्यास सांगितले होते. तुळशीत आले पुरले होते. त्यातील आले उकरून काढले. आई शिवरामला म्हणाली, 'शिवराम, हा गवती चहा घेऊन जा. हा आल्याचा तुकडा घे. घरी काढा करा; त्यात चार धने व पिंपळाचे पान टाका व कढत कढत आईला द्या. मग पांघरूण घाला, म्हणजे घाम येईल व मोकळी होईल. थांब हो दोन खडी साखरेचे खडे पण देते.' असे म्हणून आई घरात गेली व खडीसाखर घेऊन आली. शिवराम सारे घेऊन निघाला.

Shivram watered the plants, milked the cattle. Our mother milked the cow. Shivram was about to leave for home. That evening our mother had asked me to gather and bring back some lemongrass. Some ginger was planted in the tulsi bed. I dug up some ginger from there. Our mother said to Shivram, 'Shivram, take this lemongrass with you. Take this piece of ginger too. At home, make a decoction of it, put in four coriander seeds and a peepal leaf, and give it to your mother good and hot. Then cover her up well, and she'll sweat it out and feel better. Wait, let me give you two lumps of sugar candy too.' So saying, our mother went inside and brought out the sugar candy. Shivram took it all and set off.

मथुरेने शिवरामाला विचारले, 'शिवराम! हे कोणी दिले?'

Mathuri asked Shivram, 'Shivram! Who gave you all this?'

शिवराम म्हणाला, 'श्यामच्या आईने.'

Shivram said, 'Shyam's mother.'

मथुरी म्हणाली, 'देवमाणूस आहे माउली. सा-यांची काळजी आहे तिला.' मथुरीने रात्री तो गवती चहा घेतला, तरी तिला घाम आला नाही. तिचा ताप निघाला नाही. सकाळी शिवराम पुन्हा कामावर आला.

Mathuri said, 'She's a saint, that mother — she cares for everyone.' That night Mathuri drank the lemongrass decoction, but even so she did not sweat, and her fever did not break. In the morning Shivram came to work again.

'शिवराम! तुझ्या आईचे कसे आहे?' आईने विचारले.

'Shivram! How is your mother?' our mother asked.

'कपाळ लई दुखते, सारखे ठणकते; अक्षी कपाळाला हात लावून बसली आहे. रात्री झोपबी नाही.' त्याने सांगितले.

'Her head hurts a lot, it keeps throbbing; she just sits with her hand pressed to her forehead. She didn't sleep at all last night,' he told her.

'बरे आज दुपारी जाशील तेव्हा सुंठ व सांबरशिंग देईन, ते उगाळून तिच्या कपाळास चांगला लेप द्या, म्हणजे बरे वाटेल.' आई म्हणाली.

'All right, when you go this afternoon I'll give you dried ginger and deer-horn. Rub them together and give her a good paste for her forehead, that will bring her relief,' our mother said.

तो जो आपल्या कामात दंग झाला. शिवराम गोठा झाडू लागला. शेणाच्या गोव-या घालू लागला. आई भाजी वगैरे चिरू लागली.

With that he lost himself in his work. Shivram began sweeping the cowshed. He set out cakes of dried dung. Our mother began chopping vegetables and the like.

दोन प्रहर झाले. शिवराम आदल्या दिवसाप्रमाणे आंब्याएवढा भात, लोणच्याची फोड घेऊन निघाला. सुंठ व सांबरशिंग आईने त्याच्याजवळ दिले. सांबराचे शिंग औषधी असते असे म्हणतात. सुंठ, वेखंड, सांबरशिंग यांचा ओढा कपाळाला दिला तर डोके दुखणे राहते. इतरही कोठे दुखत असेल तर याचा लेप देतात.

Midday came round. As on the day before, Shivram set off with a mango-sized ball of rice and a piece of pickle. Our mother gave him the dried ginger and deer-horn to take along. It is said that deer-horn has medicinal properties. If a paste made from dried ginger, sweet flag, and deer-horn is applied to the forehead, headaches subside. If some other part of the body aches too, this same paste is applied.

काही दिवसांनी मथुरी बरी झाली. ती फारच खंगली होती. अशक्त झाली होती; परंतु ती कामावर येऊ लागली. पंधरावीस दिवस ती कामावर आली नव्हती. ती कांडावयाला आलेली पाहून आई म्हणाली, 'मथु-ये! किती ग वाळलीस तू ! कांडण होईल का तुझ्याकडून?'

After some days Mathuri recovered. She had grown terribly thin. She had become weak; but she began coming to work again. For fifteen or twenty days she had not come to work at all. Seeing her come to pound rice, our mother said, 'Mathurye! How thin you've grown! Will you manage the pounding?'

मथुरी म्हणाली, 'बसत उठत करू कांडण. इतके दिवस अंथरूणावर पडून खाल्ले, पुरे आता; हिंडती फिरती आता झाली आहे. चार दिवसांनी होईन धडधाकट ! तुमची माया असली म्हणजे काय उणे आहे आम्हाला ?'

Mathuri said, 'I'll manage the pounding, sitting and rising as I need to. I've had enough of lying about in bed and being fed all these days; now I can get about and move around again. In another few days I'll be strong as ever! With your kindness towards us, what could we ever lack?'

आई म्हणाली, 'अग सारी देवाची कृपा. आम्ही किती एकमेकांना पुरणार! बरे पण, मुलांचा भात झाला आहे. तूही चार घास खा त्यांच्याबरोबर, म्हणजे कांडायला जरा शक्ती येईल. दुपारी आज येथेच जेव पोटभर, ऐकलेस ना?'

Our mother said, 'Oh, it's all God's grace. How much can any of us provide for one another, after all! But listen, the children's rice is ready. You eat a few mouthfuls with them too, so you'll have a little strength for the pounding. Eat your midday meal here today, properly, do you hear?'

त्या दिवशी आमच्याबरोबर मथुरीही सकाळचे जेवली. मथुरीच्या तोंडावर त्या वेळेस केवढी कृतज्ञता होती!

That day Mathuri ate her morning meal along with us. How much gratitude showed on Mathuri's face then!

ती मथुरी आता म्हातारी झाली आहे. मी एखादे वेळेस कोकणात गेलो तर मथुरीला भेटावयाला जातो. तिच्या तोंडावर सुरकुत्या पडल्या आहेत. तरीही एक प्रकारची प्रसन्नता व वत्सलता तिच्या तोंडावर दिसते. मी जाऊन पाया पडतो तर ती म्हणते, 'अरे हे काय श्याम!' तिला माझ्या आईची आठवण येते व ती म्हणते, 'श्याम! तुझी आई असती तर तुला असा सडाफटिंग न राहू देती. तुला लगीन करावयाला लावलं असतं तिनं. मेली बिचारी लौकर. सा-यांवर तिचा लोभ.'

That Mathuri has grown old now. Whenever I happen to go to the Konkan, I go to see Mathuri. Her face is lined with wrinkles now. And yet a certain serenity and tenderness can still be seen on her face. When I go and bow at her feet, she says, 'Oh, what is this, Shyam!' She remembers my mother, and says, 'Shyam! If your mother were alive, she would never have let you stay a bachelor like this. She would have made you marry. Poor thing, she died so soon. Her affection reached everyone.'

अशी प्रेमळ व दयाळू आई मला मिळाली होती.

Such was the loving and compassionate mother I was given.