सावित्री-व्रत

The Vow of Savitri

आश्रमातील प्रार्थना झाली. सारे सोबती सभोवती मंडलाकार बसले होते. श्यामच्या मुखचंद्राकडे सर्वांचे डोळे लागले होते. तो भ्रातृसंघ म्हणजे एक अपूर्व दृश्य होते. वाळवंटातील झरा अधिकच सुंदर व पवित्र वाटतो. अंधारात एक किरणही आशा देतो. सध्याच्या निष्प्रेम काळात 'मला काय त्याचे' अशा काळात, असे प्रेमळ संघ म्हणजे परम आशा होय. त्या भ्रातृसंघातील प्रेमासारखे प्रेम अन्यत्र क्वचितच पाहावयास सापडले असते. तो आश्रम म्हणजे त्या गावातील जीवनाला- साचीव जीवनाला- स्वच्छ ठेवणारा जिवंत व पवित्र झरा होय.

The prayer at the ashram was over. All the companions sat around in a circle. Everyone's eyes were fixed on Shyam's moon-like face. That brotherhood of friends was itself an extraordinary sight. A spring in the desert seems all the more beautiful and sacred. Even a single ray of light in the darkness gives hope. In these present, loveless times — times of 'what is that to me' — such a loving fellowship is itself the highest hope. Love like the love in that brotherhood would rarely be found elsewhere. That ashram was, for the life of that town, its stagnant life, a living and sacred spring, keeping it clean.

गावात सर्वत्र शांतता होती. आकाशात शांतता होती. काही बैलांच्या गळयांतील घंटांचा गोड आवाज दुरून ऐकू येत होता. वारा मात्र स्वस्थ नव्हता. तो त्रिभुवनमंदिराला सारखा प्रदक्षिणा घालीत होता. आपली अखंड प्रार्थना गुणगुणत होता. श्यामने सुरूवात केली:

There was stillness everywhere in the village. There was stillness in the sky. From far off could be heard the sweet sound of bells round the necks of some bullocks. The wind alone was not at rest. It kept circling the temple of the three worlds again and again. It murmured its ceaseless prayer. Shyam began:

"माझ्या आईचे माहेर फार श्रीमंत नव्हते, तरी सुखी होते. माहेरी खाण्यापिण्याची ददात नव्हती. माझ्या आईचे माहेर गावातच होते. माझ्या आईचे वडील फार कर्मठ व धर्मनिष्ठ होते. माझी आई सर्व भावंडात मोठी होती. माझ्या आईवर तिच्या आईबापांचे फार प्रेम होते. माझ्या आईला माहेरी कोणी आवडी म्हणत, कोणी बयो म्हणत. आवडी! खरेच लहानपणापासून ती सर्वांना आवडत असे. बयो ! खरेच ती जगाची बयो होती; आई होती. माहेरची गडीमाणसे कांडपिणी, पुढे मोठेपणीही जेव्हा माझ्या आईला 'बयो' म्हणून हाक मारीत, तेव्हा ती हाक किती गोड वाटे म्हणून सांगू ! ती हाक मारण्यात असलेला जिव्हाळा हृदयालाच कळे !

"My mother's maternal home was not very rich, but it was a happy one. There was no want of food and drink at her maternal home. My mother's maternal home was in the very same village. My mother's father was a man of great orthodoxy and religious devotion. My mother was the eldest among all her brothers and sisters. My mother's parents loved her very dearly. At her maternal home, some called my mother Avadi, some called her Byo. Avadi — the beloved one! And truly, from childhood she was dear to everyone. Byo — the mother! And truly she was the mother of the whole world; she was everyone's mother. The menfolk and womenfolk at her maternal home, the women who husked the rice — later, even when my mother had grown up, when they called out to her, 'Byo!' — how sweet that call sounded, I cannot tell you! The warmth held in that calling could be understood only by the heart!

"माझ्या आईला दोन भाऊ व एक बहीण होती. माझ्या आईची आई अत्यंत नियमित व दक्ष होती. तिच्या घरातील भांडी आरशाप्रमाणे स्वच्छ असत. माझ्या आईचे लग्न लहानपणीच झाले होते. सासर श्रीमंत होते. सासरची मंडळी गावात सरदार म्हणून मानली जात. निदान ते तरी स्वत:ला तसे समजत. आईच्या अंगावर सोन्यामोत्याचे दागिने होते. पोत, पेटया, सरीवाकी, गोटतोडे, सारे काही होते. भरल्या घरात, भरल्या गोकुळात ती पडली होती. सासरचे तिचे नाव यशोदा ठेवण्यात आले होते. सासरी ती लहानाची मोठी होत होती. कशाला तोटा नव्हता. चांगले ल्यायला, चांगले खायला होते. एकत्र घरात कामही भरपूर असे. उत्साही परिस्थितीत, सहानुभूतीच्या वातावरणात काम करावयास मनुष्य कंटाळत नाही. उलट चार धंदे करण्यात धन्यता व आनंद मानतो.

"My mother had two brothers and one sister. My mother's mother was extremely disciplined and careful. The vessels in her house were as spotless as mirrors. My mother was married while still a child. Her married family was wealthy. Her husband's family was regarded in the village as belonging to the gentry — or at least, they thought of themselves that way. My mother wore ornaments of gold and pearls upon her body. Necklaces, boxes of jewellery, strings of beads, bangles set with gems — she had all of it. She had fallen into a full household, a household overflowing like Gokul. In her married home she was given the name Yashoda. She grew from girlhood to womanhood in that house. Nothing was ever wanting. She had good clothes to wear, good food to eat. In a joint household there was also plenty of work to do. When one works amid an atmosphere of encouragement and sympathy, one does not grow weary of it. Instead, one finds satisfaction and joy in doing several kinds of work.

"मित्रांनो ! माझ्या वडिलांच्या अंगावर ते वयाने सतरा-अठरा वर्षांचे झाले नाहीत तोच सारी जबाबदारी पडली होती. कारण आजोबा थकले होते. वडीलच सारा कारभार पाहू लागले. देवघेव तेच पाहात. आम्ही आमच्या वडिलांस भाऊ म्हणत असू व लोक त्यांना भाऊराव असे म्हणत. आजूबाजूच्या खेडयांतील लोक आम्हांला खोत म्हणून संबोधीत.'

"Friends! My father was not yet seventeen or eighteen years old when the whole burden fell upon his shoulders. For my grandfather had grown old and weak. My father alone began to look after the whole management. He alone handled all dealings. We used to call our father Bhau, and people called him Bhaurao. People in the villages round about addressed us as Khot.'

"खोत म्हणजे काय ?' भिकाने प्रश्न विचारला.

"What is a khot?" Bhika asked.

श्याम म्हणाला, 'खोत म्हणजे गावचा ठरीव शेतसारा वसूल करून सरकारकडे पाठविणारा बिनपगारी दलाल.'

Shyam said, 'A khot is an unsalaried agent who collects the village's fixed land revenue and forwards it to the government.'

"त्याला काही मिळत नाही का?' रामने विचारले.

"Doesn't he get anything for it?" Ram asked.

"हो, मिळते तर ! सरकारी शेतसा-याच्या जवळजवळ चौथा हिस्सा खोताला फायदा असतो. खोत गावातील पिकांची आभावणी करतो. पिकांचा अंदाज करतो. 'याला पीक धरणे' असे म्हणतात. एखाद्या शेतात पीक चांगले नसले, तरी चांगले लावतात! लोकांनी वसूल दिला नाही, तर सरकारी मदत मिळते व मग जप्ती प्रकरणे होतात. ठरल्या वेळी खोताने शेतसा-याचे हप्ते- वसूल आला नसला, तरी पदरचेच पैसे देऊन भरलेच पाहिजेत!'

"Oh yes, he does! Nearly a quarter of the government land revenue goes to the khot as his profit. The khot assesses the village crops. He estimates the yield — this is called 'fixing the crop.' Even if the crop in some field is not good, they record it as good! If people fail to pay the revenue, government assistance is available, and then seizure proceedings follow. Even if the revenue instalments have not been collected by the appointed time, the khot must pay them out of his own pocket, all the same!'

"आमच्या व-हाड - नागपुराकडे मालगुजार असतात, तसाच प्रकार दिसतो.' भिका म्हणाला.

"In our Varhad-Nagpur region there are malgujars — it looks like much the same arrangement," Bhika said.

गोविंदा उत्कंठेने म्हणाला, 'पुरे रे आता तुमचे ! तुम्ही पुढे सांगा.'

Govinda said eagerly, 'Enough of all that now! Go on with the story.'

श्यामने पुन्हा गोष्टीला सुरूवात केली.

Shyam began the story again.

"आम्ही वडवली गावचे खोत होतो. त्या वडवली गावात आमची खूप मोठी बाग होती. धो धो पाणी वाहत असे. दांड बांधून दुरून पाणी आणले होते. ते उंचावरून पडत असे. बागेत केळी, पोफळी, अननस लावलेले होते. निरनिराळया जातीची फणसाची झाडे होती. कापे, बरके, अर्धकापे; तुम्ही कोकणात याल तेव्हा हे सारे प्रकार तुम्हांस मी दाखवीन. ती बाग म्हणजे आमचे वैभव, आमचे भाग्य असे म्हणत; परंतु गडयांनो! ते आमचे वैभव नसून आमचे पाप होते ! पाप क्षणभर हसते व कायमचे रडत बसते. पाप थोडा वेळ डोके वर करते; परंतु कायमचे धुळीत मिळते. पापाला तात्पुरता मान, तात्पुरते स्थान. जगात सद्गुणच शुक्राच्या ता-याप्रमाणे शांत व स्थिर सदैव तळपत राहतात.

"We were the khots of Vadavali village. In that village of Vadavali we had a very large garden. Water flowed there in great abundance. A channel had been built to bring water from a distance. It fell from a height. In the garden were planted bananas, betel-nut palms, pineapples. There were trees of different varieties of jackfruit — kape, barake, ardhakape; when you come to the Konkan I will show you all these kinds. That garden was spoken of as our splendour, our good fortune; but friends! that was not our splendour, it was our sin! Sin laughs for a moment and weeps forever after. Sin raises its head for a little while, but is trampled into the dust forever. Sin has only a temporary honour, a temporary place. In this world it is virtue alone that shines on, calm and steady, forever, like the star of Venus.

"खोताने वाटेल त्याला कामाला बोलवावे. बोलावले तर गेले पाहिजे; नाहीतर खोताचा रोष व्हावयाचा. गावातील कष्टाळू बायकामाणसांनी वांगी लावावी, मिरच्या कराव्या; कणगरे, करिंदे, रताळी लावावी; भोपळे, कलिंगडे यांचे वेल लावावे. परंतु या सर्वांवर खोताची नजर असावयाची. खरोखर या जगात दुस-याच्या श्रमावर जगणे यासारखे दुसरे पाप नाही. दुस-याला राबवून, रात्रंदिवस श्रमवून, त्यांना तुच्छ मानून आपण गाद्यागिर्द्यांवर लोळावे, यासारखा अक्षम्य अपराध नाही. माझ्या आईच्या अंगाखांद्यावर जे दागिने होते ते कोठून आले? पाणीदार मोत्यांची नथ ! खेडयातील गरीब बायकांच्या डोळयांतील मोत्यांसारख्या मुलांच्या अश्रूंची ती बनलेली होती. त्या गरीब लोकांच्या सोन्यासारख्या मुलांच्या तोंडावरील हास्य व अंगावरील बाळसे आणि तजेला हिरावून आणून माझ्या आईला सोन्याचे गोटतोडे करण्यात आले होते. परमेश्वराला हे सत्य माझ्या आईला पटवून द्यावयाचे होते. तो माझ्या आईला जागे करणार होता.

"The khot could summon anyone he pleased to work. If summoned, one had to go; otherwise the khot's displeasure would follow. The hardworking men and women of the village would plant brinjals, grow chillies; plant yams and taro, sweet potatoes; train vines of pumpkin and watermelon. But over all of this the khot's eye would be watching. Truly, there is no sin in this world like living off another's labour. There is no unforgivable crime like making others toil, working them day and night, holding them in contempt, while we ourselves loll upon soft cushions and bolsters. Where did the ornaments upon my mother's body come from? That pearl-studded nose-ring! It was made, as it were, from the tears, like pearls, in the eyes of the poor women of the villages, the tears of their children. The gold armlets on my mother were fashioned by robbing the smiles from the faces and the plumpness and glow from the bodies of the golden children of those poor people. It was this truth that God meant to bring home to my mother. He was about to wake my mother up.

"माझे वडील स्वभावाने दुष्ट होते अशातला भाग नाही; परंतु पूर्वजांची प्रथा त्यांनी चालू ठेवली. खोताच्या अवास्तव अधिकाराचा त्यांना अभिमान वाटे. कोणी ऐकली नाही की, तर त्यांना वाटे हे कुणबट माजले ! कुणब्याला कुणबट म्हणावयाचे व महाराला म्हारडा म्हणावयाचे, अशी ही पध्दत ठरलेली ! असे म्हणताना आपणच माजलो आहोत, सत्तान्ध झालो आहोत, हे ह्यांच्या लक्षातही येत नसते.

"My father was not wicked by nature, that is not the case; but he carried on the custom of his forefathers. He took pride in the excessive authority of the khot's position. If anyone disobeyed, he would feel that these tenant-farmers had grown insolent! It was the custom to call a kunbi a mere 'kunabat' and a Mahar a mere 'mharda' — and while saying this, people never noticed that it was they themselves who had grown insolent, blinded by power.

"वडिलांच्या हातात नवीनच कारभार आलेला; तथापि, त्यांना फारसा अनुभव आला नव्हता. खोतपणाच्या तो-यात एखादे वेळेस वाटेल ते बोलून जात व अनेकांची मने दुखविली जात. पूर्वजांचीही पापे होतीच. पाप किंवा पुण्य काही मरत नाही. जगात काही फुकट जात नाही. जे पेराल ते पिकेल; जे लावाल ते फोफावेल, फळेल.

"The management had only recently come into my father's hands; he did not yet have much experience. Sometimes, in the arrogance of his position as khot, he would say whatever came to his tongue, and many people's feelings were hurt. The sins of the forefathers were there too. Sin, or merit, neither of them ever dies. Nothing in this world goes to waste. Whatever you sow, that you shall reap; whatever you plant, that will flourish and bear fruit.

"एकदा काय झाले, ती अवसेची रात्र होती. भाऊ वडवलीस गेले होते. सकाळी आठ वाजता ते त्या गावी जाऊन पोचले होते. आज गावाला जाऊ नका, आज अवस आहे, वगैरे घरातील मंडळींनी त्यांना सांगितले; परंतु भाऊ म्हणाले, 'कसली अवस नि कसला शनिवार! जे व्हावयाचे ते होणार. प्रत्येक दिवस पवित्रच आहे. प्रत्येक दिवस देवाच्या घरूनच येतो.' ते वडवलीस गेले. दिवसभर राहिले. तिन्हीसांजा झाल्या व ते घरी परत जाण्यास निघाले.

"Once it happened — it was the night of the new moon. Bhau had gone to Vadavali. He had reached that village at eight in the morning. The people at home told him, 'Don't go to the village today, today is the new moon,' and so on; but Bhau said, 'What new moon, what Saturday! Whatever is to happen will happen. Every day is equally sacred. Every day comes from God's own house.' He went to Vadavali. He stayed there the whole day. Evening twilight came, and he set out to return home.

घरोब्याच्या एका म्हातारबाईने सांगितले, 'भाऊदा! तिन्हीसांजा म्हणजे दैत्याची वेळ. या वेळेस जाऊ नका. त्यातून अवसेची काळरात. बाहेर अंधार पडेल. तुम्ही नाल्याजवळ जाल तोच अंधार होईल. येथेच वस्तीला रहा. कोंबडयाला उठून थंड वेळेस जा.' भाऊंनी ते ऐकले नाही. ते म्हणाले, 'म्हाता-ये ! अग, पायाखालची वाट, झाली रात्र म्हणून काय झाले? मी झपाझप जाईन. दूध काढतात, तो घरी पोचेन.'

An old woman of the household told him, 'Bhauda! Twilight is the demon's hour. Don't set out at this time. And on top of that, it's the dead of the new-moon night. It will grow dark outside. By the time you reach the stream it will already be dark. Stay the night here. Go at cockcrow, in the cool hour.' Bhau would not listen. He said, 'Old mother! It's a path my feet know well — what does it matter if night has fallen? I'll walk fast. I'll be home by milking time.'

भाऊ निघाले. बरोबर गडी होता. त्या म्हातारीचा शब्द 'जाऊ नका' सांगत होता. फळणारी पापे 'चल, राहू नको', म्हणत होती. गावातील लोकांनी निरोप दिला. एक जण भेसूर हसला. काहींनी एकमेकांकडे पाहिले. भाऊ व गडी निघाले. अंधार पडू लागला. परमेश्वराचे, संताचे व सतीचे अश्रू चमकू लागले.

Bhau set out. A servant was with him. The old woman's word 'don't go' still hung in the air. The ripening sins said, 'go on, don't stay.' The people of the village saw him off. One man laughed a strange, unsettling laugh. Some looked at one another. Bhau and the servant set off. Darkness began to fall. The tears of God, of the saints, of the chaste and virtuous, began to glimmer.

वडवली गावापासून दीड कोसावर एक प-ह्या होता. पावसाळयात त्याला उतार होत नसे. तो प-ह्या खोल दरीतून वहात होता. त्याच्या आजूबाजूस किर्र झाडी होती. त्या झाडीत वाघसुध्दा असे. तेथून दिवसाढवळयाही जावयास नवशिक्यास भय वाटे ! परंतु भाऊ निर्भयपणे जात होते. त्यांना भीती माहीत नव्हती. भुतेखेते, जीवजीवाणू, कसलेच भय त्यांना वाटत नसे.

A mile and a half from the village of Vadavali there was a stream. In the monsoon it never went down. That stream flowed through a deep ravine. All around it grew dense, dark woods. Even tigers were found in those woods. A novice would feel afraid to pass that way even in broad daylight! But Bhau went on fearlessly. He did not know what fear was. Ghosts, spirits, wild creatures of any kind — none of it frightened him.

भाऊ दरीजवळ आले. एकदम शीळ वाजली. भाऊ जरा चपापले. पाप हे भित्रे असते. झुडुपातून अंगाला काव फासलेले मांग बाहेर पडले. भाऊरावांच्या पाठीत सोटया बसला व त्यासरशी ते मटकन खाली बसले. झटकन् गडी पळत गेला. भाऊंना खाली पाडण्यात आले. मांगांच्या हातातील सुरे चमकत होते. भाऊंच्या छातीवर मांग बसला. चरचर मान चिरायची ती वेळ. करंदीच्या जाळीत रातकिडे ओरडत होते. शेजारच्या भवनातून एक भुजंग फूत्कार करीत सणकन निघून गेला. मांगाचे तिकडे लक्ष नव्हते. इतक्यात एका म्हातारीने ओरड केली, 'अरे, बामणाला मारले, खोताला मारले, रे, धावा !' ते मांगही जरा भ्यायले.

Bhau came near the ravine. Suddenly a whistle sounded. Bhau startled a little. Sin is a timid thing. Out of the bushes sprang Mangs with their bodies smeared black. A club struck Bhaurao across the back, and with that blow he crumpled to the ground. The servant fled at once. Bhau was thrown down. The knives in the Mangs' hands glinted. A Mang sat upon Bhau's chest. It was the moment for his throat to be cut. In the thicket the crickets shrilled. From a hole nearby a cobra shot out hissing and vanished. The Mangs paid it no heed. Just then an old woman cried out, 'Oh! They're killing the Brahmin, they're killing the khot — come, help!' Even the Mangs took fright at that.

भाऊ त्या मांगांना म्हणाले, 'नका रे मला मारू ! मी तुमचे काय केले? सोडा मला. ही आंगठी, ही सल्लेजोडी, हे शंभर रुपये घ्या. सोडा मला!' दीनवाणेपणाने त्या मांगांना ते विनवीत होते.

Bhau said to those Mangs, 'Don't kill me! What harm have I done you? Let me go. Take this ring, take this pair of armlets, take these hundred rupees. Let me go!' He pleaded with them piteously.

म्हातारीच्या ओरडण्याने कोणी तरी येत आहे, असे दिसले. कोणाची तरी चाहूल लागली. मांगांनी त्या आंगठया, ती सल्लेजोडी, ते शंभर रूपये घेतले व त्यांनी पोबारा केला. ते मांग काही खरे खुनी नव्हते. या कामात मुरलेले नव्हते. पण दारिद्रयामुळे हे घोर कर्म करावयास ते प्रवृत्त झाले होते. त्या क्रूर कर्माच्या मुळाशीही दया होती, प्रेम होते. स्वत:च्या मुलाबाळांच्या प्रेमाने, त्यांची खा खा दूर व्हावी म्हणून, ते मांग तो खून करू पहात होते. कोणी म्हणतात की, जगात कलह, स्पर्धा हेच सत्य आहे. परंतु त्या कलहाच्या मुळाशी, या धडपडीच्या मुळाशीही प्रेम आहे. ते प्रेम संकुचित आहे एवढेच. सृष्टीचे अंतिम स्वरूप प्रेम आहे, युध्द नाही. सहकार्य आहे, द्वेष वा मत्सर नाही. असो. भाऊंच्या बरोबरचा गडी जो पळत सुटला तो थेट आमच्या पालगड गावी गेला. त्याने घाब-या घाब-या आमच्या घरी जाऊन सारी हकीकत सांगितली. आमच्या घरातील व गावातील पुरूष मंडळी लगेच चालून गेली. पालगडला पोलिस ठाणे होते. तेथे वर्दी देण्यात आली.

From the old woman's cries it seemed someone was coming. There was the sound of footsteps approaching. The Mangs snatched the ring, the pair of armlets, the hundred rupees, and made off. Those Mangs were not truly hardened murderers. They were not practised at this trade. But poverty had driven them to attempt this terrible deed. Even at the root of that cruel act lay compassion, lay love. Out of love for their own wives and children, so that their gnawing hunger might be eased, those Mangs had sought to commit that murder. Some say that in this world strife and rivalry alone are the truth. But even at the root of that strife, of that struggle, there is love. It is only that the love is narrow. The ultimate nature of creation is love, not war. It is cooperation, not hatred or envy. Let that be. As for the servant who had run away from Bhau's side, he ran straight to our village of Palgad. Breathless with fear, he went to our house and told the whole story. The men of our household and of the village at once set out. There was a police station at Palgad. Word was sent there.

घरात बातमी येताच आकान्त झाला. सा-यांच्या तोंडचे पाणी पळाले! घरात दिवे लागले होते; परंतु सा-यांची तोंडे काळवंडली होती. कसचे खाणे नि कसचे पिणे! तेथे तर प्राणाशी प्रसंग होता. त्या वेळेस आम्ही कोणी झालेलो नव्हतो. आईला समजू लागले होते. बायकांना लवकर समजू लागते. माझी आई ती सारा कथा आम्हाला सांगे. आई देवाजवळ गेली. निर्वाणीचा तोच एक सखा. देवाजवळ जाऊन आईने पदर पसरला. ती म्हणाली, 'देवा नारायणा ! तुला माझी चिंता, तुला सारी काळजी. आई जगदंबे ! तुझी मी मुलगी. मला पदरात घे. माझे कुंकू राख. माझे चुडे अभंग ठेव. माझे सौभाग्य-नको, आई आई! त्यावर कु-हाड नको पडू देऊ ! मी काय करू? कोणते व्रत घेऊ? देवा! माझी करूणा येऊ दे तुला, तू करूणेचा सागर. येऊ दे हो घरी सुखरूप. पाहीन त्यांना डोळे भरुन; नांदू तुझ्या आशीर्वादे सुखाने जन्मभर. मला दुसरे काही नको. नकोत हे दागिने! नकोत ती मोठी वस्त्रे! कशाला मेली ती खोती! नको मला, काही नको. पती हाच माझा दागिना. तेवढा दे देवा.' असे म्हणून आई विनवू लागली. रडू लागली.

As soon as the news reached the house, there was an uproar. The colour drained from every face! Lamps were lit in the house, but every face was darkened. What thought was there of eating or drinking! It was a matter of life and death. At that time none of us had yet been born. My mother had begun to understand things by then. Women come to understand such things early. My mother used to tell us this whole story. My mother went before God. In such a final extremity He alone is one's friend. My mother went before God and spread the end of her sari before Him in supplication. She said, 'O God Narayana! You alone care for me, You alone bear all my worry. O Mother Jagadamba! I am your daughter. Take me into your lap. Preserve my kunku. Keep my bangles unbroken. Don't let my good fortune — no, Mother, Mother! — don't let the axe fall upon it! What shall I do? What vow shall I take? O God! Let your compassion be moved toward me, you who are an ocean of compassion. Let him come home safe. Let me see him to my heart's content; let me live happily all my life under your blessing. I want nothing else. I don't want these ornaments! I don't want these fine clothes! What use is this cursed khoti to me! I want nothing, nothing at all. My husband alone is my ornament. Grant me only that, O God.' So my mother pleaded. She began to weep.

आईने देवाला आळविले, प्रार्थिले; परंतु नुसती प्रार्थना काय कामाची? प्रत्येक गोष्टीत त्याग पाहिजे, व्रत पाहिजे. माझ्या आईने या रात्री सावित्रीचे व्रत घेतले. मित्रांनो, जीवनाच्या कठीण प्रसंगी धीर द्यावयास भारताच्या इतिहासात कितीतरी दिव्य स्त्री-पुरूष रत्ने आहेत! राम आहे, हरिश्चंद्र आहे, सीता आहे, सावित्री आहे. तुम्ही इतिहासात लिहा किंवा लिहू नका. सावित्री अमर आहे. स्त्रियांना सदैव ती धीर देईल. मृत्यूशी झगडण्याचे धैर्य देईल. मनुष्याचा पवित्र व निर्मळ निश्चय मरणाजवळ झगडण्यासही बळ देत असतो.

My mother called upon God, prayed to Him; but what use is mere prayer alone? Every undertaking demands sacrifice, demands a vow. That night my mother took the vow of Savitri. Friends, in India's history there are so many divine jewels among men and women who give courage in life's hard moments! There is Rama, there is Harishchandra, there is Sita, there is Savitri. Whether history records it or not, Savitri is immortal. She will forever give courage to women. She will give them the courage to wrestle with death itself. A person's pure and unwavering resolve gives strength even to wrestle with death.

माझ्या आईचे सौभाग्य आले. भाऊ घरी आले. त्या वर्षापासून आई सावित्रीचे व्रत करी. दरवर्षी ज्येष्ठी पुनव येण्याच्या आधी दोन दिवस ती उपवासास सुरूवात करी. घेतलेले व्रत कधी सोडता येत नाही. या व्रतात वटपूजा करावयाची असते. आकाशाला कवटाळू पाहाणा-या चिरंजीव अक्षय वटाची पूजा करून अक्षय सौभाग्य मिळवावयाचे. वटवृक्षाप्रमाणे कूळ वाढो, ते जगाला छाया देवो. आधार देवो, वटवृक्ष उंच वर जाऊन जणू स्वशरीराने देवाच्या पायाला स्पर्श करतो. त्या प्रमाणे कुळालाही वर जाण्याची, उन्नत होण्याची सदैव इच्छा असो. वटवृक्षास अनेक पारंब्या व तणावे फुटतात, त्याप्रमाणेच कुळविस्तार होवो व कुळाला बळकटी येवो. या व अशाच शेकडो भावना या वटपूजेने कळत वा नकळत बायकांच्या जीवनात येत असतील.

My mother's good fortune came back to her. Bhau came home. From that year my mother observed the vow of Savitri. Every year, two days before the full moon of Jyeshtha, she would begin her fast. A vow once taken can never be abandoned. In this vow one must worship the banyan tree. By worshipping the ever-living, imperishable banyan that seems to embrace the sky, one is to gain imperishable good fortune. May the family grow like the banyan tree, may it give shade to the world. May it give support; the banyan tree rises so high that it seems, with its very own body, to touch the feet of God. In the same way, may the family too always long to rise, to grow to greater heights. The banyan tree puts out many aerial roots and shoots — in the same way, may the family expand and grow strong. These and a hundred such feelings must enter, knowingly or unknowingly, into the lives of women through this worship of the banyan.

सावित्रीव्रताचे दिवस जवळ येत चालले म्हणजे माझी आई गंभीर होत असे. मी त्यासंबंधीचीच एक आठवण सांगणार आहे. आतापर्यंतची ही प्रस्तावनाच होती. त्या वेळेस मी आठ-नऊ वर्षांचा असेन. सावित्रीव्रताला आरंभ होणार होता. माझी आई हिवतापाने आजारी होती. हिवताप सारखा तिच्या पाठीस लागला होता. या व्रतात तीन दिवस वडाला १०८ प्रदक्षिणा घालावयाच्या असतात. आईला जरा चालले तर घेरी येत होती.

As the days of the Savitri vow drew near, my mother would grow solemn. I am going to tell you one memory connected with it. All that has gone before was only the preamble. At that time I must have been eight or nine years old. The Savitri vow was about to begin. My mother was ill with malaria. The fever kept returning to plague her again and again. In this vow one must walk one hundred and eight times around the banyan tree over three days. If my mother walked even a little, she would grow faint.

आईने 'श्याम' अशी हाक मारली. मी आईजवळ गेलो व विचारले, 'काय आई? काय होते? पाय का चेपू?

My mother called out, 'Shyam!' I went to her and asked, 'What is it, Aai? What's wrong? Shall I press your feet?'

आई म्हणाली, 'पाय नको रे चेपायला. मेले रोज चेपायचे तरी किती? तू सुध्दा कंटाळला असशील हो. पण मी तरी काय करू?'

My mother said, 'No, don't press my feet. How much can one press them every single day, after all? You must be tired of it yourself. But what else can I do?'

आईचे ते करूण शब्द ऐकून मला वाईट वाटले. मी रडू लागलो. आई पुन्हा म्हणाली, 'श्याम तू दिवसभर काम करून दमतोस हो. पण उद्यापासून तुला आणखी एक काम तीन दिवस करायला सांगणार आहे, करशील ना तू बाळ?'

Hearing my mother's pitiful words, I felt bad. I began to cry. My mother said again, 'Shyam, you tire yourself out working all day. But starting tomorrow I'm going to ask you to do one more task, for three days — will you do it, my child?'

"कोणते काम? आई मी कधी तरी नाही म्हटले आहे का? मी म्हटले.

"What task? Aai, have I ever once said no to you?" I said.

आई गहिवरून म्हणाली, 'नाही. तू कधीसुध्दा नाही म्हणत नाहीस, हे बघ, उद्यापासून वट-सावित्रीचे व्रत सुरू होईल. मला वडाला १०८ प्रदक्षिणा घालता येणार नाहीत. मला भोवळ येईल. कशी तरी पारावर तुझा हात धरून जाईन. पूजा करीन. तीन प्रदक्षिणा घालीन, बाकीच्या प्रदक्षिणा तू घाल हो बाळ.'

My mother said, her voice full, 'No. You never say no to me. Listen, starting tomorrow the Vat-Savitri vow begins. I won't be able to walk one hundred and eight times around the banyan. I'll grow faint. I'll manage, somehow, to reach the platform holding on to your hand. I'll do the worship. I'll walk three rounds myself; you must walk the rest of the rounds for me, my child.'

असे म्हणून आईने माझा हात आपल्या हातात घेतला. प्रेमळ व करूण अशा दृष्टीने तिने माझ्याकडे पाहिले.

So saying, my mother took my hand in hers. She looked at me with a gaze both loving and sorrowful.

"आई! माझ्या ग प्रदक्षिणा कशा चालतील?' मी विचारले. 'चालतील हो बाळ, देवाला डोळे आहेत. देव काही मेला नाही. त्याला सारे समजते, कळते. तू म्हणजे मीच नाही का? अरे तू माझ्या पोटचा गोळा. माझाच जणू भाग! माझेच तू रूप! तू प्रदक्षिणा घालशील त्या माझ्याच होतील. मी दुबळी, आजारी आहे हे देवाला माहिती आहे.' आई म्हणाली.

"Aai! How can my rounds count as yours?" I asked. 'They will count, my child. God has eyes. God is not dead. He understands everything, He knows everything. Aren't you the same as me? Why, you are the very fruit of my womb. As good as a part of me! You are my own form! Whatever rounds you walk will become mine. God knows I am weak, that I am ill,' my mother said.

"पण मला बायका हसतील. मी नाही जाणार वडावर. शाळेत जाणारी मुले मला बघतील व शाळेत ' अहाऽ रे बायको! असे म्हणून माझी फजिती करतील. मला लाज वाटते, मी नाही जाणार! शिवाय शाळा बुडेल मास्तर रागावतील.' अशा अनेक सबबी मी सांगू लागलो.

"But the women will laugh at me. I won't go to the banyan tree. The boys going to school will see me and make fun of me, calling out, 'Oho, here's a wife!' I'll feel ashamed, I won't go! Besides, I'll miss school and the master will be angry." I made up all sorts of excuses like this.

आईची म्लान मुद्रा खिन्न झाली. ती म्हणाली 'श्याम आईचे काम करावयास कसली रे लाज? हे देवाचे काम. ते करीत असता तुला कोणी हसले तर तेच वेडे ठरतील. देवाचे काम करावयास लाजू नये, पाप करावयास माणसाने लाजावे. श्याम! त्या दिवशी चुलीमागचा खोब-याचा तुकडा तू घेऊन खाल्लास. मी बघितले. पण बोलल्ये नाही. जाऊ दे. मुलाची जात आहे. परंतु त्या वेळेस तुला लाज नाही वाटली आणि आता देवाचे काम करावयास तुला लाज वाटते का रे? मग तो भक्तिविजय कशाला वाचतोस? तो पांडवप्रताप कशाला वाचतोस? तुझा आवडता श्रीकृष्ण घोडे हाकी, धर्माघरची उष्टी काढी. काम करावयास, प्रदक्षिणा घालावयास तुला लाज वाटते का? नसलास जाणार तर मी जाईन हो. येऊन-जाऊन काय होईल, मी भोवळ येऊन पडेन. मरेन तर सुटेन एकदाची. देवाजवळ तरी जाईन. परंतु श्याम! तुमच्यासाठीच जगत्ये रे-' असे म्हणून आईने डोळयांना पदर लावला.

My mother's wan face grew sadder still. She said, 'Shyam, what shame is there in doing your mother's work? This is God's work. If anyone laughs at you while you do it, it is they who will prove the fools. One should never feel ashamed to do God's work; a person should feel ashamed only to do wrong. Shyam! The other day you took a piece of coconut from behind the cooking hearth and ate it. I saw you. But I said nothing. Let it be — you're only a child. But you felt no shame then, and now you feel ashamed to do God's work? Then why do you read the Bhaktivijay? Why do you read the Pandavpratap? Your beloved Shri Krishna drove chariots, washed the leftover plates in Dharma's house. Are you ashamed to work, to walk the rounds? If you won't go, then I will go myself. What will happen, after all — I'll grow faint and fall down. If I die, at least I'll be free of it at last. At least I'll go to be with God. But Shyam! It is for your sakes that I go on living—' and saying this, my mother wiped her eyes with the end of her sari.

आईचे शब्द माझ्या मनात खोल गेले. माझे हृदय विरघळले, पाझरले, पावन झाले. 'देवाचे काम करावयास लाजू नको; पाप करण्याची लाज धर-' थोर शब्द! आजही ते शब्द मला आठवत आहेत. आजकाल ह्या शब्दांची किती जरूरी आहे? देवाच्या कामाची देशाच्या कामाची, भारतमातेच्या कामाची, आम्हास लाज वाटते. परंतु वाईट पुस्तके वाचण्याची, वाईट सिनेमा पाहण्याची, तपकीर ओढण्याची, विडी-सिगरेट ओढण्याची, सुपारी खाण्याची, चैन करण्याची लाज वाटत नाही. पुण्यकर्म, सत्कर्म करण्याची लाज वाटू लागली आहे व असत्कर्म करण्यात प्रौढी व संस्कृती येऊन राहिली आहे. फार वाईट आहे ही स्थिती.

My mother's words sank deep into my mind. My heart melted, dissolved, was made pure. 'Do not be ashamed to do God's work; be ashamed only of doing wrong' — great words! Even today I remember those words. How badly these words are needed nowadays! We feel ashamed to do God's work, our country's work, Mother India's work. But we feel no shame in reading bad books, in watching bad films, in taking snuff, in smoking bidis and cigarettes, in chewing betel-nut, in indulging ourselves. We have begun to feel ashamed of doing meritorious deeds, good deeds, while doing wrong has come to be thought of as sophistication and refinement. This is a very sorry state of affairs.

मी आईच्या पाया पडलो व म्हटले, 'आई! जाईन हो मी. कोणी मला हसो, कोणी काही म्हणो. मी जाईन. पुंडलीक आईबापाची सेवा करून मोठा झाला. देवाला बांधून आणता झाला. तुझे काम करून मला तुझा व देवाचा लाडका होऊ दे. शाळेत मास्तर रागावले, त्यांनी मारले तरी चालेल. आई! तुला माझा राग आला होय. तुला वाईट वाटले?' असे केविलवाणे मी विचारले.

I fell at my mother's feet and said, 'Aai! I will go. Let anyone laugh at me, let anyone say whatever they like. I will go. Pundalik grew great by serving his parents. He made even God stand bound at his door. Let me, by doing your work, become dear to you and to God both. Even if the master at school gets angry, even if he beats me, it doesn't matter. Aai! Were you angry with me? Did I hurt you?' I asked, pitifully.

"नाही हो बाळ. मी तुझ्यावर कशी रागवेन? मला तुझ्यावर रागवता येत नाही हो श्याम!' आई म्हणाली.

"No, my child. How could I ever be angry with you? I could never be angry with you, Shyam!" my mother said.

गडयांनो ! मी घरी असलो व वटसावित्री जर आली असली तर वडाला प्रदक्षिणा घालण्यास मी नेहमी जात असे. माझ्या आईचे त्या दिवशीचे शब्द मी कधी विसरणार नाही. 'पाप करताना लाज वाटू दे चांगले करताना लाज नको!'

Friends! Whenever I was at home and the Vat-Savitri festival came round, I always went to walk the rounds around the banyan tree. I will never forget my mother's words from that day. 'Feel ashamed while doing wrong — never feel ashamed while doing good!'