रात्र पंचविसावी : देवाला सारी प्रिय

Twenty-fifth Night: All Are Dear to God

संध्याकाळचे चार-पाच वाजण्याची वेळ होती. सुट्टी होती, म्हणून मी घरी गेलेलो होतो. आई देवळात दर्शनाला गेली होती. मी घरीच होतो. देवदर्शन करून आई आली तेव्हा मी तिला विचारले. "आई! मी जाऊ का बाहेर? कमळ्या देवधराकडे, नाही तर बन्या वरवडेकराकडे जाईन. गोंधळेकरांचा बापू येथे आला, तर त्याला बहुधा मी बन्याकडे आहे, असे सांग. जाऊ का?"

It was about four or five in the evening. It was a holiday, so I had gone home. Aai had gone to the temple for darshan. I was home by myself. When Aai came back from her devotions, I asked her, "Aai! Shall I go out? I'll go to Kamlya Devdhar's place, or else to Banya Varvadekar's. If Bapu Gondhalekar comes here, tell him I'm probably at Banya's. May I go?"

आई म्हणाली, "श्याम! तू जा. परंतु तुला एक काम सांगत्ये, ते आधी कर. बाळदादांच्या कवाडीपुढे एक म्हारीण बसली आहे. म्हातारी आहे अगदी. तिच्या डोक्यावरचा गोयला खाली पडला आहे. तिच्या डोक्यावर द्यायला हवा आहे. ती म्हारीण आजारी व अशक्त दिसत आहे. तिच्या डोक्यावर मोळी दे व घरी ये; मी तुला आंघोळ घालीन, जा."

Aai said, "Shyam! You may go. But let me give you one task first — do it before you go. There's a Maharin woman sitting in front of Baaldada's gate. Quite an old woman. The bundle of firewood on her head has fallen down. It needs to be put back up on her head. That Maharin looks sick and feeble. Set the bundle on her head and come home; I'll give you a bath then. Go."

"आई! लोकांनी बघितले, तर मला हसतील. मला मारायला येतील; काव काव करून नुसते खायला येतील मला. खरेच जाऊ?" असे मी विचारले.

"Aai! If people see me, they'll laugh at me. They'll come to beat me; they'll just caw and caw and come pecking at me. Shall I really go?" I asked.

"लोकांना सांग 'मी घरी जाऊन आंघोळ करणार आहे. ती म्हातारी येथे किती वेळ कोणी महार येतो का, म्हणून वाट पाहत बसणार? मोळी विकून तिला परत दूर महारवाड्यात जायचे आहे' वगैरे सांग व घरी ये." असे आई म्हणाली.

"Tell people, 'I'm going home to bathe. How long is that old woman going to sit here waiting for some Mahar or other to pass by? She has to sell her bundle and go all the way back to the Maharwada' — say something of that sort, and come home," Aai said.

आईचे म्हणणे ऐकावयाचे, एवढे मला ठाऊक. मी गेलो, मी जणू रस्त्यानेच जात आहे, असे म्हातारीला दाखविले. मी मुद्दाम तिच्यासाठी आलो आहे, असे तिला वाटू नये, म्हणून मी जपत होतो. मी तिला विचारले, "का, ग, डोक्यावर का द्यायला हवी आहे मोळी? मी देतो." असे म्हणून मी एकीकडून मोळी उचलू लागलो.

All I knew was that Aai's word was to be obeyed. I went. I made it look to the old woman as if I were simply passing along the road. I was careful that she shouldn't think I had come specially for her. I asked her, "What is it, old woman — does that bundle need putting up on your head? Let me set it up." So saying, I began lifting the bundle from one side.

"नको रे दादा, तुम्ही बामण. कोणी पाह्यलं, तर मारतील मला! नको रे दादा. जा, बाबा. कोणी येईल महारवाड्यातून वरंड वगैरे घेऊन, तो देईल डोईवर." असे ती गयावया करून विनवू लागली.

"No, no, son, don't — you're a Brahmin. If someone sees, they'll beat me! No, son. Go on, child. Someone will come from the Maharwada with a headband and set it on my head." So she pleaded, begging me off.

"अग, मी घरी गेल्यावर आंघोळ करीन हो, घे" असे म्हणून शेवटी तिच्या डोक्यावर मी मोळी चढविली. "अरे श्याम! ती महारीण ना? अरे, तिला शिवलास काय? एवढ्यात इंग्रजी शिकून साहेब झालास, वाटतं? भाऊरावांना सांगितलेच पाहिजे." श्रीधरभट कोठूनसे अकस्मात उगवले व मला बोलू लागले. इतक्यात त्यांचा शब्द ऐकून शेजारच्या घरात ओसरीवर बसलेले दुसरे गृहस्थही बाहेर आले आणि "श्याम! अगदीच च्येवलास तू. अरे, काही ताळतंत्र तरी!" असे ते बोलू लागले.

"Never mind, I'll bathe once I get home — here, take it," I said, and at last hoisted the bundle onto her head. "Hey, Shyam! That's the Maharin, isn't it? What, did you touch her? Have you turned into such a sahib already, learning English? This must be reported to Bhaurao." Shridharbhat appeared from nowhere and began scolding me. Just then, hearing his voice, another gentleman who had been sitting on the veranda of the house next door also came out and began saying, "Shyam! You've gone quite out of your senses. Have you no sense of propriety left at all!"

मी त्यांना म्हटले, "मी घरी जाऊन आंघोळ करणार आहे. तसाच घरात शिरून काही घर बाटविणर नाही. ही म्हातारी किती वेळ थांबेल? काळोख होईल तिला जावयाला. नदीतून जावयाचे आहे तिला. मी स्नान करणार आहे. 'स्नानात् शुद्धीः' हे मला माहीत आहे." असे म्हणून मी तेथून गेलो.

I said to them, "I am going to go home and bathe. I'm not going to walk straight into the house and pollute it. How long was that old woman supposed to wait? It would turn dark before she could get away, and she has to cross the river. I am going to bathe. I know well enough that 'bathing purifies' — snānāt śuddhiḥ." So saying, I walked off.

मी घरी आलो. आई म्हणाली, "त्या म्हातारीला आपल्याकडेच हाक मार. कोठे लांब जाईल गोयला घेऊन? पुन्हा पडायचा एखादा. आपल्याकडची फाटीही सरली आहेत. जा, हाक मार तिला."

I came home. Aai said, "Call that old woman over to our place. Why should she go far off carrying that bundle? It might fall again. Besides, our own firewood is running low too. Go, call her."

"ए गोयलेवाली! अग, इकडे ये." मी तिला हाक मारली. आमच्या कवाडातून ती आत आली. आईने तिला किती निठवी भात घालण्याचे ते ठरविले. मी कणगीतून भात काढून आणले व तिच्या पदरात घातले. आईने तिला विचारले, "म्हाताऱ्ये, आजारी का गं आहेस?"

"Hey there, firewood-seller! Come here," I called to her. She came in through our gate. Aai decided how many measures of rice to give her. I brought rice out of the grain-bin and poured it into the fold of her sari. Aai asked her, "Old woman, are you unwell?"

"व्हय, माय. ताप लई येतो. काय करतांव, पोटाला हवं ना!" असे ती म्हणाली.

"Yes, mother. The fever comes on badly. What can one do, the stomach must be filled, after all!" she said.

"दुपारचा भात उरलेला आहे. शिळा झाला आहे. देऊ का तुला?" आईने विचारले.

"There's rice left over from the afternoon. It's gone stale. Shall I give it to you?" Aai asked.

"द्या, आई, देव तुमचे भले करो. गरिबाचे दुनियेत कुणी नाही, बघा!" दीनवाणी म्हातारी बोलली.

"Give it, Aai, may God grant you well-being. In this world nobody belongs to the poor, you see!" the pitiful old woman said.

आईने भात पत्रावळीवर आणला. मी तो तिला दिला. अंगणाच्या कडेला बसून तिने खाल्ला.

Aai brought the rice out on a leaf-plate. I gave it to her. Sitting at the edge of the yard, she ate it.

"वायच पाणी घालताव, दादा?" ती मला म्हणाली.

"Will you pour a little water for me, son?" she said to me.

पाणी आणून मी दुरून तिच्या ओंजळीवर घातले. पाण पिऊन दुवा देत ती निघून गेली.

I fetched water and, standing at a distance, poured it into her cupped palms. Having drunk the water and blessed me, she went on her way.

"चल, श्याम, तू आंघोळ कर." आईने सांगितले. आईने केळीजवळ दुरून माझ्या अंगावर पाणी घातले व सारे अंग भिजल्यावर मी दुसऱ्या दगडावर बसलो. मग स्वतःच्या हाताने पाणी घेऊन मी आंघोळ केली. आंघोळ करून मी घरात गेलो. मी आईला म्हटले, "आई, मागे ती खेरांकडे जेवणावळ झाली ना, त्या दिवशी की नाही एक गरीब म्हारीण मांडवाच्या दाराशी भीक मागत होती हो. आम्ही मांडवात जेवत होतो. पुरणपोळी खात होतो, आग्रह होत होता; भास्करभटजींना इतका आग्रह झाला, की ते रागावून उठावयास लागले. परंतु आपट्यांनी त्यांना बसविले. परंतु बाहेरच्या त्या महारणीला कोणी काही घातले नाही. ती उन्हात तळमळत होती. पंक्तीत पंख्यावर पाणी घालून वारा घालीत होते. वाळ्याचे पाणी वाढीत होते; परंतु ती गरीब भिकारीण ओरडत होती. "घास घाला हो, दादा." आई! तिला घासभर अन्न, पोटभर पाणी कोणी दिले नाही. एवढेच नव्हे, तर एक गृहस्थ मला त्यांचे नाव नाही माहीत-ते मुंबईला नोकरीस असतात व पीतांबर नेसलेले होते. ते वाढीत होते-ते एकदम मांडवाबाहेर गेले व त्या म्हारणीच्या अंगावर ओरडून म्हणाले, "लाज नाही वाटत भीक मागायला या वेळी! अजून जेवणेही झाली नाहीत. जेवणे झाल्यावर ये उष्टे मागायला. आत ब्राम्हण जेवतात, तर येथे ओरडत बसली! तुम्ही अलीकडे माजलीत म्हारडी! नीघ, का मारू वहाण फेकून!" असे म्हणून आई, त्या पीतांबरधारी मनुष्याने खरेच वहाण उचलली. "नको, रे दादा. नको रे मारु, जात्ये, रे दादा." असे म्हणून ती निघून गेली. आई, हे मुंबईला इराण्याच्या हॉटेलात खातात. दुसऱ्याचे जोडे पुसतात. यांची ह्या आपल्या गावात ऐट व मिजास! मघाची ती म्हारीण नाही का म्हणाली, "गरिबाला कोणी नाही," तेच खरे. आई! उद्या जर एखादा महाराचा मुलगा मामलेदार होऊन आला, तर त्याला हे सोवळे लोक आपल्या घरी मेजवानी देतील. त्याला पानसुपारी, अत्तर, गुलाब करतील; त्याच्या गळ्यात हार घालतील. आई! पैसा व सत्ता यांना नमस्कार करणे हाच का ग यांचा धर्म? हाच का, ग, ह्यांचा देव? हातात वहाण घेऊन त्याचा पीतांबर बाटला नाही. पायांत पायतणे घालून ही सोवळी, हे मुकटे, कद हातात घेऊन खुशाल जातात; परंतु ही वहाण ज्याने ह्यांना पायांत घालावयास दिली, तो मात्र घाणेरडा! त्याची सावलीही नको! आई! हे कसे, ग? हे कसले सोवळे? हा का धर्म! देवाला हे आवडेल का, ग? एक पैसा तेवढा यांचा देव आहे, नाही?"

"Come, Shyam, go bathe now," Aai told me. Aai poured water over me from a distance, standing by the banana tree, and once my whole body was wet I sat on the other stone. Then, drawing the water myself with my own hands, I bathed. After bathing I went into the house. I said to Aai, "Aai, you remember that feast at the Khers' — that day, wasn't there a poor Maharin woman begging at the door of the pandal? We were eating inside, eating puranpolis, and people kept pressing more on us; Bhaskarbhatji was urged so hard that he got angry and started to rise. But Apte made him sit back down. But that Maharin outside — nobody gave her a thing. She lay writhing in the sun. Inside, along the row of diners, they were fanning us and sprinkling scented water, serving vala-water; but that poor beggar-woman kept crying out, 'Give me a mouthful, son.' Aai! Nobody gave her even a mouthful of food or a bellyful of water. And more than that — there was a gentleman there, I don't know his name — he works in Bombay and was wearing a yellow silk dhoti; he was serving the food — he suddenly went outside the pandal and shouted at that Maharin woman, 'Have you no shame, begging at a time like this! The meal isn't even over. Come back for scraps once we've eaten. Inside, Brahmins are dining, and here you sit howling! You Mahars have gotten far too bold lately! Get out, or I'll fling my sandal at you!' So saying, Aai, that man in the yellow silk dhoti actually picked up his sandal. 'No, no, son, don't hit me, I'm going, son,' she said, and went away. Aai, this man eats at Irani hotels in Bombay. He polishes other people's shoes there. And here, in his own village, such airs, such pride! Didn't that Maharin a while ago say, 'Nobody belongs to the poor' — that is the plain truth. Aai! Tomorrow, if some Mahar's son were to come back a Mamlatdar, these very orthodox people would throw him a feast in their own homes. They would offer him betel leaf and areca nut, perfume, roses; they would garland his neck. Aai! Is bowing to money and power their only religion? Is that their only god? Taking a sandal in his hand did not pollute his yellow silk dhoti. Wearing sandals on their feet, these pure men, these silk-clad men, carrying their sacred waist-cloths in hand, go about however they please; but the very man who gave them the sandal to wear — he alone is filthy! Not even his shadow is wanted! Aai! How can this be? What sort of purity is this? Is this dharma? Would God be pleased by it? Is a single coin the only god they have, then?"

आई म्हणाली, "बाळ! जगात सारे पैशाला, सत्तेला मान देतात हो. त्या पंढरीनाथांची गोष्ट सांगतात ना. ते गरीब होते. तेव्हा त्यांना सारे पंड्या पंड्या म्हणून हाका मारीत; परंतु पुढे ते देशावर गेले, शिकले, वकील झाले. त्यांनी वऱ्हाड-खानदेशात फावड्यांवारी पैसा मिळविला. मग ते आपल्या गावात एकदा आले होते. आपल्या सोमेश्वराचा त्यांनी मोठा उत्सव केला. लोक त्यांना 'पंढरीनाथ बाबा' म्हणू लागले. कुणाच्याशा घरी ते गेले होते. तेथे त्यांना बसावयास पाट देण्यात आला. तो पाट त्यांनी दूर केला व म्हणाले, "तात्या, हा पाट मला नाही तुम्ही दिलात, माझ्या पैशाला दिलात. माझ्या हातातली ही सोन्याची सलकडी या पाटावर ठेवतो व मी खालीच बसतो. तुम्ही पैशाला मान देता; मनुष्याला मान देत नाही. मनुष्याच्या हृदयातील देवाला मान देत नाही. हृदयातील श्रीमंतीस मान देत नाही. तुम्हांला हे पिवळे पांढरे दगड आणि त्या कागदी नोटा ह्याच पूज्य आहेत." श्याम, असे ते म्हणावयाचे. महारामांगाजवळ पैसे नाहीत, म्हणून त्यांना आपण दूर ठेवतो. हेच उद्या जर श्रीमंत झाले, तर आपण महारमांग ठरू. श्याम! महार असो वा मांग असो, सर्वांना मदत करावी. घरी येऊन आंघोळ करावी. कारण समाजात राहावयाचे आहे. समाजाच्या निंदेला तोंड द्यावयाचे धैर्य नाही, म्हणून ते पापी आहेत, त्यांचा स्पर्श झाला, म्हणून नव्हे. पापी तर आपण सारेच आहोत."

Aai said, "Child! In this world everyone bows down to money and power. They tell the story of that Pandharinath, don't they. He was poor once. In those days everyone just called him 'Pandya, Pandya'; but later he went off to the mainland, studied, became a lawyer. In Varhad-Khandesh he made money by the cartload. Then he once came back to his own village. He held a grand festival for our Someshwar. People began calling him 'Pandharinath Baba.' He went to visit someone's house. There they offered him a low wooden seat to sit on. He pushed the seat aside and said, 'Tatya, this seat — you haven't given it to me, you've given it to my money. Let me set these gold bangles of mine on it, and I'll sit on the bare floor myself. You give honor to money; you don't give honor to the man. You don't give honor to the God within a man's heart, to the true wealth within the heart. To you, these yellow and white stones and these paper notes alone are worthy of worship.' Shyam, that is what he used to say. We keep the Mahars and Mangs at a distance because they have no money. If they were to grow rich tomorrow, we ourselves would be counted as Mahars and Mangs. Shyam! Mahar or Mang, whoever it is, one must help them. One should come home afterward and bathe, because one still has to live within society. It is not that their touch is sinful — it is that we lack the courage to face society's censure, and that is our own sin. As for sin, we are all sinners alike."

"खरेच पापातून कोणाची सुटका झाली आहे? मी निष्पाप आहे, असे छातीला हात लावून कोणाला म्हणता येईल? उलट निढळाच्या घामाने प्रामाणिक मनाने भाकर मिळविणारे महारमांगच अधिक पुण्यवान आहेत, नाही, आई?" मी विचारले.

"Truly, has anyone ever been freed of sin? Who can lay a hand on his chest and say, 'I am without sin'? If anything, aren't the Mahars and Mangs — who earn their bread by the honest sweat of their brow — the more virtuous ones, Aai?" I asked.

"श्याम! आपले ते विठनाककडे शेत आहे ना, ते खरे महाराचेच आहे. मला सारे माहीत आहे. काही तरी पूर्वी अदमण गल्ला दिला होता. त्याची सवाई-दिडी करून ते शेत आपण मिळविले. अरे, आपणच देवाघरी पापी ठरू. आपणांला खाली मान घालून उभे राहावे लागेल, हो!" आई खिन्न होऊन म्हणाली.

"Shyam! That field of ours near Vithnak — it really belongs to the Mahar. I know the whole story. Long ago we gave him a loan of a measure and a quarter of grain, or some such thing. By charging interest upon interest, we came to own that field. We ourselves, child, will be judged sinners before God. We shall have to stand there with our heads hung low, yes!" Aai said, grown sorrowful.

"आई! दामाजीसाठी देव विठू महार नव्हता का ग झाला? महार म्हणजे घाणेरडा, पापी असे देवाला वाटते, तर त्याने ते रूप धारण केले असते का ग?" मी विचारले.

"Aai! Didn't God become Vithu the Mahar for Damaji's sake? If God thought a Mahar filthy, sinful, would He have taken on that very form?" I asked.

आई म्हणाली, "श्याम! देवाला सारेच आकार पवित्र वाटतात. त्याने माशाचे रूप घेतले, कासवाचे घेतले, डुकराचे घेतले, सिंहाचे घेतले. ह्यातील अर्थ हाच, की देवाला सारे आकार पवित्र आहेत. देव ब्राम्हणाच्या देहात आहे, माशाच्या आहे, महाराच्याही आहे. देव गजेंद्राच्यासाठी धावतो, घोड्यांना खाजवतो, गाई चारतो. त्याला कुब्जाही आवडते व शबरीही प्रिय वाटते. त्याला गुह कोळी आवडतो, जटायू हा पक्षी आवडतो, हनुमंत हा वानर आवडतो. श्याम! देवाला सारी प्रिय आहेत. कारण सारी त्याचीच. तू माझा, म्हणून मला आवडतोस; तशी आपण सारी देवाची, म्हणून सारी त्याला आवडतो. मला आवडेल, ते तू करतोस, त्याप्रमाणे देवाला आवडेल, ते करण्याचा आपण प्रयत्न केला पाहिजे, परंतु, श्याम! ज्याचे आपल्या आईबापांवर, बहीणभावावर प्रेम नाही, तो महारावर, मांगावर करील का? आधी घरातील साऱ्यांवर प्रेम करा. मग एकनाथाप्रमाणे महाराच्या मुलीसही पोटाशी धरण्याचे सामर्थ्य येईल. प्रेम हृदयात मावत नाहीसे झाले, म्हणजे ते सर्वांकडे धावते. श्याम, मी तुला काय सांगणार? देव सर्वत्र आहे म्हणून पुराणात सांगतात. मला तरी वेडीला काय कळते? तू मोठा झालास, म्हणजे तुला कळेल."

Aai said, "Shyam! To God every form is sacred. He took the form of a fish, the form of a tortoise, the form of a boar, the form of a lion. The meaning in this is simply that to God every form is sacred. God dwells in the body of a Brahmin, in the body of a fish, in the body of a Mahar too. God runs to save Gajendra, He grooms horses, He herds cows. Kubja too is dear to Him, and Shabari too is precious to Him. He loves Guha the fisherman, He loves Jatayu the bird, He loves Hanuman the monkey. Shyam! All are dear to God, because all are His own. You are dear to me because you are mine; in the same way, we are all God's, and so all are dear to Him. Just as you do what pleases me, so we must try to do what pleases God. But, Shyam — one who has no love for his own parents, his own brothers and sisters, will he ever love a Mahar, a Mang? Love everyone in your own house first. Then, like Eknath, you will find the strength to draw even a Mahar's daughter to your own breast. When love overflows the heart and can no longer be contained within it, it runs out toward everyone. Shyam, what more can I tell you? The scriptures say God is everywhere. What does a foolish woman like me really understand of it? When you grow up, you will understand."

आई मजजवळ बोलता बोलता दिवे लागावयाची वेळ झाली. मला कोणी तरी "श्याम श्याम" म्हणून बाहेरून हाक मारली, म्हणून मी निघून गेलो.

Aai and I were still talking when it came time for the lamps to be lit. Someone called out to me from outside, "Shyam, Shyam," and so I went off.

मित्रांनो! आपण खोटे श्रेष्ठकनिष्ठपणाचे वाद पुरून टाकू या. समाजसेवा करणारा प्रत्येक जण पवित्र आहे, हे लक्षात धरू या. हे जोपर्यंत होत नाही, तो पर्यंत मी असेच म्हणणार.

Friends! Let us bury this false quarrel of high and low. Let us hold fast to this: that every person who serves society is sacred. Until that day comes, I shall go on saying just this.

(पद चाल-मेरे मौलाबुला)

(Tune — Mere Maula Bula)

माझ्या भारती या देव मुळी नुरला

In my Bharat, God dwells here no more at all —

सगळा अंधार रे भारतांतरि भरला?

is all of Bharat filled with darkness now, then, say?

माझ्या..

My... (refrain)

नाहि दया स्नेह तिथे देव का असे

Where there is no mercy, no love — how can God be there?

बंधुभाव तीळ न, तिथे प्रभु कसा वसे

Where brotherhood's not worth a grain — how can the Lord dwell there?

देव मंदिरी ना

God is not in the temple,

देव अंतरी ना

God is not within the heart,

देव तो अजि मेला.

God himself lies dead today.

माझ्या..

My... (refrain)