रघुपती राघव राजाराम

Raghupati Raghav Rajaram

लहानपणी मी देवाची भक्ती फार करीत असे. निरनिराळ्या पोथ्या वाचून भक्तीचे बीज हृदयात पेरले गेले होते व ते हळूहळू वाढत होते. शाळेतील मुले माझ्या घरी जमत व मी त्यांना देवादिकांच्या, साधुसंतांच्या गोष्टी सांगायचा. मी घरी एक लहानसे खेळातले देऊळ केले होते. लहानसे मखर केले होते. त्याला बेगड वगैरे लावून ते सजविले होते. सुंदर शाळिग्राम या देवळात मी ठेविला होता. तो शाळिग्राम फार तेजस्वी दिसत असे. चंद्रहासप्रमाणे तो शाळिग्राम आपणही आपल्या तोंडात नेहमी ठेवावा, असे मला वाटे.

As a child I was deeply devoted to God. Reading one pothi after another, the seed of devotion had been sown in my heart, and it was slowly growing. The boys from school would gather at my house, and I would tell them stories of the gods and of saints and sadhus. At home I had made a little toy temple. I had built a small canopy over it, and decorated it with foil and tinsel till it shone. In it I had placed a beautiful shaligram. That shaligram looked wonderfully radiant. I used to feel that, like Chandrahas, I too ought always to keep it in my mouth.

रविवार आला म्हणजे माझे मित्र व मी पुष्कळ भजन करीत असू. कधी कधी आम्ही कथाकीर्तनही करत असू. आमच्याजवळ मृदंग वगैरे वाद्ये थोडीच होती! घरातील रिकामा डबा घेऊन आम्ही तोच जोरजोराने वाजवीत असू व भजन म्हणत असू. आमच्या भजनाने सारी आळी दुमदुमून जाई.

When Sunday came, my friends and I would sing a great many bhajans. Sometimes we even performed katha-kirtan. Where would we have found instruments like the mridang! We would take some empty tin from the house and bang away on it with all our might, singing bhajans as we went. Our bhajan would set the whole lane ringing.

विठोबाला वाहिली फुले

Flowers offered up to Vithoba,

भजन करिती लहान मुले

Small children singing bhajans,

विठोबाला वाहिली माळ

A garland offered up to Vithoba,

भजन करिती लहान बाळ

Little children singing bhajans,

वगैरे किती तरी भजने म्हणत आम्ही नाचत असू. भक्तिविजयातील निरनिराळ्या प्रसंगींचे धावे आम्ही पाठ केले होते व तेही हात जोडून म्हणत असू.

We would sing bhajans like these, ever so many of them, dancing as we went. We had memorized various dhave — verses of urgent supplication — for different occasions from the Bhaktivijay, and these too we would recite with folded hands.

गजेंद्राची ऐकून करुणा

Hearing Gajendra's anguished cry,

सत्वर पावलासी, जगज्जीवना

You came at once, O Life of the World,

प्रल्हादरक्षका मनमोहना

Protector of Prahlad, enchanter of hearts,

पावे आता सत्वर

Come to me now, swiftly

द्रौपदीलज्जानिवारणा

Guardian of Draupadi's honour,

पांडवरक्षका, मधुसूदना

Protector of the Pandavas, Madhusudana,

गोपीजनमानसरंजना

Delight of the gopis' hearts,

अनाथनाथा रुक्मिणीवरा

Lord of the helpless, husband of Rukmini,

भीमातीरवासी विहारा

Dweller and wanderer on the banks of the Bhima,

जगद्वंद्या जगदुध्दारा

Worshipped by the world, saviour of the world,

पावे आता सत्वर

Come to me now, swiftly

वगैरे गोड धावे अजूनही मला पाठ येत आहेत व ते म्हणताना अजूनही वृत्ती सद्गदित होते.

Sweet dhave like these I still remember by heart even today, and even now, when I say them, my heart grows full.

आम्ही त्या वेळेस फार मोठे नव्हतो. मराठी पाचवीत मी होतो. वय अकरा वर्षांचे होते नव्हते. परंतु भक्तिभावाने आजच्यापेक्षाही त्या वेळेस मी मोठा होतो. त्या वेळेस ना शंका, ना संशय. गोड श्रध्दाळू भावमय भक्ती. निर्जळी एकादशी मी करावयाचा. परमेश्वराचा जप करायचा, कार्तिकस्नान, माघस्नान, वैशाखस्नान वगैरे करावयाचा. कथासारामृत या पोथीत स्नानाचे महत्त्व आहे. स्नान करून शेंडी उजव्या बाजूने पिळली, तर अमृत होते, असे त्या पोथीत एके ठिकाणी आहे. एका राजपुत्राला कोणी ब्राम्हणाने ती शेंडी त्याच्या तोंडात पिळून उठविले, अशी कथा दिली आहे. मला ते खरे वाटे. आमच्या गावात कोणीतरी मेले होते. मी आईला विचारले, "मी पहाटे अंघोळ करून उजव्या बाजूने शेंडी त्याच्या तोंडात पिळीन. मग तो उठेल. नाही का?"

We were not very grown up in those days. I was in the fifth standard of the Marathi school. I could not have been more than eleven years old. But in devotion and faith I was, in those days, greater than I am even today. In those days there was neither doubt nor scepticism — only a sweet, trusting, heartfelt devotion. I used to keep the waterless fast of Nirjali Ekadashi. I would repeat God's name, bathe in the month of Kartik, of Magh, of Vaishakh. In the pothi called Kathasaramrut, the importance of bathing is set out. It says in one place that if, after bathing, one wrings one's shendi — the tuft of hair — with the right hand, it turns to nectar. There is a story there of a Brahmin who woke a prince by wringing that tuft of hair into his mouth. I believed it to be true. Someone in our village had died. I asked Aai, "If I bathe at dawn and wring my shendi with my right hand into his mouth, he'll get up again, won't he?"

आई हसली व म्हणाली, "तू वेडा आहेस."त्या वेळची ती भोळी श्रध्दा चांगली, की आजचा संशय चांगला, मला काही सांगता येत नाही. परंतु जाऊ द्या. मी गोष्ट सांगणार आहे, ती निराळीच.

Aai laughed and said, "You're a foolish boy." Whether that innocent faith of those days was the better thing, or today's scepticism, I cannot say. But let that be. The story I mean to tell is a different one altogether.

चातुर्मासात आमच्या गावातील गणपतीच्या देवळात रोज पुराण होत असे. कोणी तरी शास्त्री येत व चार महिने आमच्या गावात मुक्काम करीत. सायंकाळी चार, साडेचारच्या सुमारास पोथी सुरू होत असे. गणपतीचे देऊळ आमच्या घरापासून फार लांब नव्हते. त्या वेळेस आजोळच्या घरी आम्ही राहात होतो. देवळातील पुराण जर मोठ्याने सांगितले, तर समोरच्या आमच्या घरी ते ऐकू येत असे. पुराणाला दहा-पाच पुरुष व दहा-वीस बायका बसत असत.

During Chaturmas, a purana reading was held every day at the Ganapati temple in our village. Some shastribuwa or other would come and stay in our village for the four months. The reading of the pothi would begin around four or half past four in the evening. The Ganapati temple was not very far from our house. In those days we were living at our grandparents' house. If the purana in the temple was read in a loud voice, it could be heard in our house right opposite. Some five or ten men and ten or twenty women would sit for the purana.

त्या दिवशी रविवार होता. देवळात पुराण सुरू झाले होते. आई पुराणास गेली होती. ती पुराणाला फार वेळ बसत नसे. थोडा वेळ बसून, देवदर्शन घेऊन ती परत येत असे. घरात कोणी नव्हते. आम्ही मुले जमलो होतो. भजन करण्याचे ठरले. घरातील रिकामे डबे आणले. टाळ घेतले व भजन सुरू झाले. आम्ही नाचू लागलो, गाऊ लागलो. तो डब्यांचा कर्कश आवाज आम्हांला गोड वाटला. लहानपणी सर्वच आवाजांत संगीत वाटते. मुलांना डबा बडविण्यात आनंद वाटतो. परंतु मोठ्या माणसांस ती कटकट होते!

That day was a Sunday. The purana had begun at the temple. Aai had gone to hear it. She never sat through the whole of it — she would sit a little while, have the darshan of the god, and come back. There was no one at home. We children had all gathered. It was decided we would sing bhajans. Empty tins from the house were brought out, we took up the taal, and the bhajan began. We started dancing, singing. That harsh clatter of the tins sounded sweet to us. In childhood every sound seems like music. Children delight in banging a tin — but to grown-ups it is nothing but a nuisance!

"श्रीराम जयराम जयजयराम"

"Shri Ram Jai Ram Jai Jai Ram"

असा घोष दुदुमून गेला. आम्ही मत्त झालो होतो.

Such was the chant that rang out and echoed everywhere. We were intoxicated with it.

प्रभुसवे लढू आम्ही कुस्ती

We shall wrestle with the Lord himself,

प्रेमाची चढली मज मस्ती रे

The wine of love has gone to my head, oh,

प्रेमाची चढली मज मस्ती

The wine of love has gone to my head

आमच्या कोलाहलाने देवळातील पुराणास अडथळा आला. शास्त्रीबोवांचे पुराण कोणाला ऐकू जाईना. "काय शिंची कार्टी!"असे कोणी म्हणू लागले. "हा सगळा त्या श्यामचा चावटपणा आहे-येथे पुराण चालले, समजू नये का?" "पण घरातल्या माणसांना कसे आवडते हे? त्यांनी बंद नको का करायला!" "अहो, पोरांना हल्ली लाडोबाच करून ठेवितात." अशी भाषणे देवळात होऊ लागली. आमचे भजन जोरात चालूच होते. आम्ही आजूबाजूचे जग विसरून गेलो होतो.

Our uproar disturbed the purana in the temple. Not a soul could hear the Shastribuwa's reading any more. "What wretched brats!" someone began to say. "This is all that Shyam's mischief — don't they understand the purana is going on here?" "But how can the people at home stand for this? Shouldn't they put a stop to it!" "Ah, these days they spoil their children rotten." Talk of this kind began in the temple. Our bhajan went on all the same, at full pitch. We had forgotten the whole world around us.

देवळातील मंडळींनी गुरवाला बोलाविले व त्याला ते म्हणाले, "जा, रे, त्या श्यामच्या घरी व म्हणावे आरडाओरडा बंद कर. येथे पुराण चालले आहे." परंतु तो निघण्यापूर्वी माझी आई देवळातून परतली होती. मंडळींचे शब्द ऐकून तिला वाईट वाटले होते. ती वेगाने घरी येत होती. आम्ही सारे घर डोक्यावर घेतले होते.

The people in the temple called for the guraw and said to him, "Go, tell Shyam's people to stop that racket. The purana is going on here." But before he could set off, my Aai had already come back from the temple. Hearing what the people had said, she was upset, and she was walking home quickly. We had, meanwhile, turned the whole house upside down.

आई आल्याचे आम्हांला भान देखील नव्हते. ती उभी राहिली तरी आम्ही नाचतच होतो. शेवटी आई रागाने म्हणाली, "श्याम!" तिच्या त्या आवाजात क्रोध होता. मी चपापलो. भजन थांबले, टाळ व डब्यांचे मृदंग मुके झाले. आई रागावली होती.

We had no idea at all that Aai had come back. Even as she stood there, we went on dancing. At last Aai said sharply, "Shyam!" There was anger in that voice. I froze. The bhajan stopped; the taal and the tin-mridangs fell silent. Aai was angry.

"काय झाले आई?" मी विचारले.

"What is it, Aai?" I asked.

"लाज नाही रे वाटत हा धुडगूस घालायला-" आई रागाने बोलली.

"Have you no shame, making such a racket—" Aai said angrily.

"आई, हा काय धुडगूस? आम्ही आमच्या देवासमोर भजन करीत आहोत. तूच ना हा शाळिग्राम मला दिलास? बघ, कसा दिसतो आहे! छत्रीच्या पांढऱ्या बोंडाचा आम्ही त्याला मुकुट घातला आहे. तू रागावलीस होय?" मी प्रेमाने पदर धरून विचारले. इतक्यात देवळातील भिकू गुरव आला व म्हणाला, "श्याम, देवळात पुराण चालले आहे. तुमचा धांगडधिंगा बंद करा. पुराण कोणाला ऐकू येत नाही तुमच्या ओरडण्याने."

"Aai, what racket is this? We're singing bhajans before our own god. Wasn't it you who gave me this shaligram? Look how splendid he looks! We've made him a crown from the white pith of an umbrella flower. Are you angry about that?" I asked lovingly, holding the end of her sari. Just then Bhiku the guraw from the temple came up and said, "Shyam, the purana is going on at the temple. Stop this uproar of yours. No one can hear the purana over your shouting."

"आम्ही नाही बंद करणार जा. त्यांचे पुराण चालले आहे, तर आमचे भजन चालले आहे." माझा एक मित्र म्हणाला.

"We're not going to stop, so there. If their purana is going on, our bhajan is going on too," said one of my friends.

"अरे श्याम, जरा हळू भजन करा. हे डबे कशाला वाजवायला हवेत? आणि ह्या झांजा? मोठ्याने ओरडले म्हणजेच देव मिळतो, असे नाही. आपल्यामुळे जर दुसऱ्याला त्रास होत असेल, तर ते रे कसले भजन?" आई शांतपणे म्हणाली.

"Shyam, sing your bhajan a little more softly. What need is there to bang these tins? And these cymbals? God is not won by shouting loudly. If what we do troubles someone else, what kind of bhajan is that?" Aai said calmly.

"साधुसंतसुध्दा टाळ वाजवीत व भजन करीत." मी म्हटले.

"Even the saints and sadhus played cymbals and sang bhajans," I said.

"परंतु मुद्दाम दुसऱ्याला त्रास देण्यासाठी नसत ते वाजवीत. इतरांना त्रास झाला असता, तर त्यांनी भजन थांबविले असते. श्याम, तुला देवाचे नाव प्रिय आहे का हे वाजविणे प्रिय आहे?" आईने विचारले.

"But they never played on purpose to trouble someone else. Had it troubled others, they would have stopped. Shyam, is it God's name that is dear to you, or is it this banging and clattering that is dear to you?" Aai asked.

"वाजविले म्हणजे आई, रंग चढतो. नुसते नाव कंटाळा आणील." मी म्हणालो.

"When we play, Aai, it brings the colour up in it. Just the bare name would grow tiresome," I said.

"हळूहळू टाळ्या वाजवा. ताल धरा, म्हणजे झाले. मुद्दाम अडून बसू नये. वाजविणे ही महत्त्वाची गोष्ट नाही. तुम्हांला देवाच्या नावापेक्षा आरडाओरडा व वाजविणे हेच आवडते? श्याम, ज्या पूजेमुळे उगीचच्या उगीच दुसऱ्याला त्रास होतो, ती कसली रे पूजा? माझी पूजा दुसऱ्याच्या पूजेच्या आड येऊ नये, माझी प्रार्थना दुसऱ्याच्या प्रार्थनेच्या आड येऊ नये. तुम्ही हळूहळू भजन केलेत, तर तुमचेही काम होईल व देवळात पुराण पण नीट चालेल. भिकू, जा तू. हे नाही हो गलका करणार." असे म्हणून आई निघून गेली व भिकू पण गेला.

"Clap your hands softly. Keep the beat, that's all that's needed. There's no call to be stubborn about it on purpose. The playing isn't the important thing. Is it really the shouting and the banging that you love more than God's name? Shyam, worship that needlessly troubles someone else for no reason — what kind of worship is that, tell me? My worship must not stand in the way of another's worship; my prayer must not stand in the way of another's prayer. If you sing your bhajan softly, your purpose will still be served, and the purana at the temple will go on undisturbed too. Bhiku, you go now. They won't make a racket, I promise you." So saying, Aai went off, and Bhiku left too.

आम्हां मुलांत वादविवाद सुरू झाला. "मोठे आले डुढ्ढाचार्य आम्हांला बंद करायला. त्यांच्या पुराणापेक्षा आमचे भजनच देवाला जास्त आवडेल. पुराण ऐकतात व पुराण संपताच त्याच जागी गावच्या कुटाळक्या करीत बसतात!" वगैरे आम्ही बोलू लागलो. परंतु काय करायचे, ते ठरेना. शेवटी मी म्हटले, "आपली चूक झाली. आपण हळूहळू भजन म्हणू या व नुसत्या टाळ्या वाजवू या. मोठ्याने वाजविण्यात काय आहे?"

An argument broke out among us boys. "Look at them, coming to stop us like some great elders! God will love our bhajan far more than their purana. They sit listening to the purana, and the moment it's over, sit in that very spot gossiping about the whole village!" and so on we said. But what to do, we could not decide. At last I said, "We were in the wrong. Let's sing the bhajan softly from now on and just clap our hands. What's there in playing loudly, anyway?"

"श्याम! तू भित्रा आहेस. आपल्याला नाही हे आवडत." बापू म्हणाला.

"Shyam! You're a coward. We don't care for this," Bapu said.

"यात भित्रेपणा कोठे आहे? विचाराप्रमाणे वागणे हे भूषण आहे. अविचाराने वागण्यात का पराक्रम आहे?" मी विचारले.

"Where is the cowardice in this? To act with thought is a man's credit. Is there some valour in acting without thought?" I asked.

माझ्यावर रुसून माझे मित्र निघून गेले. त्यांना रामनामापेक्षा डबे बडविणे प्रिय होते. मी एकटाच राहिलो. मी भित्रा होतो का? मला काही समजेना. मी रडत रडत देवासमोर "रघुपती राघव राजाराम" करीत बसलो.

Sulking at me, my friends went off. They loved the banging of tins more than they loved Ram's name. I was left alone. Was I truly a coward? I could make nothing of it. Weeping, I sat before the god, saying "Raghupati Raghav Rajaram" over and over.

लहानपणी माझे मित्र मला त्या दिवशी सोडून गेले. त्याचप्रमाणे आजही मोठेपणी मला मित्र सोडून जातील व मी एकटाच राहीन. लहानपणाप्रमाणेच आजही रडत रामराम म्हणत बसेन. रवींद्रनाथ टागोरांनी म्हटले आहे :

As a child, my friends deserted me that day. In the same way, even today, grown up, friends will desert me and I shall be left alone. Just as I did in childhood, so today too I shall sit weeping, saying Ram, Ram. Rabindranath Tagore has said:

"तुला एकटेच जावे लागेल. जा, तू आपला कंदील घेऊन जा. लोकांच्या टीकेचा झंजावात सुटेल व तुझ्या हातातील दिवा विझेल. परंतु तो पुन्हा लाव व पुढे पाऊल टाक. तुला एकट्यानेच जावे लागेल."

"You will have to go alone. Go, take your own lantern with you. A storm of others' criticism will blow up, and the lamp in your hand will go out. But light it again, and take the next step forward. You will have to go alone."