रात्र पस्तिसावी : आईचे चिंतामय जीवनञ

Thirty-fifth Night: Mother's Anxious Life

"मी औंध संस्थानात शिकावयास गेलो होतो; परंतु तेथून माझी उचलबांगडी देवाला करावयाची होती. मी तेथे कसे तरी दिवस काढीत होतो. ते मी सांगत बसत नाही. साऱ्याच गरिबांना तसे दिवस काढावे लागतात. मला माझ्या आईच्या आठवणी सांगावयाच्या आहेत. त्या आठवणींपुरता माझा जो संबंध येईल, तो मात्र मला सांगणे भाग आहे.

"I had gone to study in the princely state of Aundh; but there too, God intended for me to be uprooted. I passed my days there somehow. I won't go on about that. All poor people have to pass such days. I have my mother's memories to tell; only so much of my own story as touches upon those memories am I obliged to tell.

पुण्यास माझ्या मावशीजवळ माझा सर्वांत धाकटा भाऊ सदानंद होता. पूर्वीचा यशवंत आता पुन्हा आईच्या पोटी आला, असे आम्हां सर्वांस वाटत असे. परंतु प्लेगमध्ये पुण्यास एकाएकी सदानंद आम्हांला सोडून गेला! "दत्तगुरू, दत्तगुरू" म्हणत गेला. "ते पाहा मला बोलावीत आहेत, मी जातो!" असे म्हणत तो गेला.

At Pune, with my aunt, was my youngest brother, Sadanand. We all felt that the earlier Yashwant had been born again to Mother in him. But in Pune, during the plague, Sadanand suddenly left us! He went crying "Dattaguru, Dattaguru." "Look, he is calling me, I am going!" he said, and he was gone.

मी औंधला होतो, तेथेही प्लेग सुरू झाला. एक सोन्यासारखा मुलगा गेला व दुसरा दूर तिकडे एकटा; तेथेही प्लेग आहे, हे ऐकून माझ्या आईचा जीव खालीवर होत होता. सदानंदाचे दुःख ताजे होते. किती दिवस झाले, तरी तिच्या डोळ्यांचे पाणी खळेना. परंतु ते दुःख कमी होत आहे, तो तिला माझी चिंता जाळू लागली. चिंतामय तिचे जीवन झाले होते.

I was at Aundh, and there too the plague broke out. One golden son had gone, and another was far away, alone; hearing that the plague was there too, my mother's heart was in turmoil. The grief over Sadanand was still fresh. However many days passed, the water in her eyes would not dry. But before that sorrow had even lessened, worry over me began to consume her. Her life had become a life of anxiety.

प्लेगमुळे औंधची शाळा बंद झाली. बाहेरगावच्या विद्यार्थ्यांनी निघून जावे, असे सांगण्यात आले. मी कोठे जाणार? पैसे तरी जवळ कोठे होते? मी माझ्या जवळची घोंगडी विकली. काही चांगली पुस्तके विकली. पाच रुपये जमा झाले व पुन्हा औंध सोडून मी निघालो. दोन-तीन महिने शाळा बंद राहील, असा अंदाज होता.

Because of the plague, the Aundh school was closed. Students from outside the town were told to leave. Where was I to go? I did not even have money on hand. I sold the blanket I had with me. I sold some good books too. I raised five rupees, and once again I set out, leaving Aundh. The estimate was that the school would remain closed for two or three months.

मी हर्णे बंदरात उतरलो. गाडी ठरवून पालगडास आलो. पहाटेच्या वेळेस मी गाडीतून उतरलो. वडाच्या झाडावर गरुडपक्षी आले होते. ते मोठ्याने ओरडून गाव जागा करीत होते. आजूबाजूला भूपाळ्या, कोठे वेदपठन ऐकू येत होते. मी भाडे देऊन माझ्या कवाडीत शिरलो. मला वाईट वाटत होते. मला पाहिल्यावर आईला धाकट्या भावाची पुन्हा जोराने आठवण येऊन ती रडेल, अशी भीती वाटत होती. हळूहळू मी अंगणात आलो. अंगणातून ओटीवर आलो. घरात आई ताक करीत होती. ताक करताना शांतपणे कृष्णाचे गाणे म्हणत होती. गोड मधुर प्रेमळ गाणे-

I disembarked at Harne port. I hired a cart and came to Palgad. I got down from the cart at the hour of dawn. On the banyan tree the kite-eagles had gathered. They were crying out loudly, waking the village. All around, morning hymns and, here and there, Vedic chanting could be heard. I paid the fare and stepped into our doorway. I felt uneasy. I was afraid that seeing me would bring back, all the more strongly, my mother's memory of my younger brother, and that she would weep. Slowly I came into the courtyard. From the courtyard I came onto the veranda. Inside, Mother was churning buttermilk. As she churned, she was calmly singing a song of Krishna — a sweet, tender, loving song—

"गोकुळात खाशी तू दही दूध लोणी

"In Gokul you eat curds, milk, and butter,

परब्रम्ह होतासि नेणे परि कोणी

you are the Supreme Being, though none may know it,

एक राधा मात्र झाली वेडी तुझ्यासाठी

Only Radha went mad for your sake,

पूर्णपणे झाली म्हणे देवा तुझी भेटी"

and, they say, attained her meeting with you in full."

हे गाणे म्हणत होती.

This is the song she was singing.

मी ओटीवर ते गाणे ऐकतच उभा राहिलो. दार लोटण्याचे धैर्य होईना. परंतु किती वेळ उभा राहणार? शेवटी दार लकटले. थाप मारली,

I stood on the veranda listening to that song. I could not gather the courage to push open the door. But how long could I go on standing there? At last I rattled the door. I knocked.

"कोण?" आईने विचारले.

"Who is it?" Mother asked.

"मी. श्याम." असे उत्तर दिले.

"It's me. Shyam." I answered.

"श्याम! आला रे माझा बाळ; आल्ये, हो!" असे म्हणत लगबगीने येऊन आईने दार उघडले.

"Shyam! My child has come, has he; I'm coming, wait!" So saying, Mother came hurrying and opened the door.

आईने मला पोटाशी धरिले. "देवांना नमस्कार कर. मी त्यांना गूळ ठेवत्ये. हो, आधी, बस. किती रे तुझ्या वाटेकडे डोळे लाविले होते! त्याला देवाने नेले, म्हटले दुसरा दृष्टीस पडतो, की नाही?" असे म्हणताना आईचा कंठ भरून आला व मीही रडू लागलो.

Mother clasped me to her breast. "Bow to the gods. I'm putting jaggery before them. Do that first, then sit. How I had my eyes fixed on the road waiting for you! God took him away, I thought — will another one meet my eyes, or not?" As she said this, Mother's voice choked, and I too began to cry.

वडील शौचास गेले होते. ते अंगणात येताच आई पुढे होऊन म्हणाली "म्हटलं, श्याम आला, हो, आपला, आताच आला!" ते पाय धुऊन घरात आले. मी त्यांना नमस्कार केला. "श्याम! गणपतीवर आवर्तने करीत होतो. आलास शेवटी, खुशाल आहेस ना? सदानंद गेला!" असे म्हणून त्यांनी डोळ्यांना उपरणे लावले.

Father had gone out to the latrine. As soon as he came into the courtyard, Mother went ahead and said, "I was saying, Shyam's come, our own boy, he's just come!" He washed his feet and came into the house. I bowed to him. "Shyam! I was doing rounds before Ganpati. So you've come at last — are you keeping well? Sadanand is gone!" he said, and pressed the end of his upper cloth to his eyes.

"नीज जरा अंथरुणावर, बाहेर थंडी आहे, नीज." आई मला म्हणाली. मी कपडे काढले. चूळ भरून आईच्या अंथरुणावर निजलो. आईची चौघडी अंगावर घेतली. ती चौघडी नसून जणू आईचे प्रेमच मी पांघरले होते. मी जणू आईजवळ तिच्या कुशीतच निजलो आहे, असे मला वाटत होते. त्या दिवसाचे ते पहाटेचे आईच्या अंथरुणावर निजणे, तिच्या त्या पांघरुणात निजणे, ते अजून मला आठवते आहे. किती तरी वेळा रात्री असताना "मी माझ्या आईच्या कुशीत आहे," हा विचार मी करीत असतो. ही भावना माझ्या जीवनात भरलेली आहे. आईचे हात माझ्या भोवती आहेत, असे कितीदा तरी मला वाटते व मी गहिवरतो.

"Lie down on the bed for a while, it's cold outside, lie down," Mother said to me. I took off my clothes. I rinsed my mouth and lay down on Mother's bed. I pulled Mother's quilt over me. It was not merely a quilt, it was as though I had wrapped Mother's own love around myself. I felt as though I were lying right in Mother's embrace itself. That lying down on Mother's bed that dawn, lying wrapped in her covering — I remember it still. How many times, even in the dead of night, do I think, "I am in my mother's embrace." This feeling fills my life. How often I feel that Mother's arms are around me, and my heart overflows.

घरी येऊन नव्याचा जुना झालो. धाकटा पुरुषोत्तम घरातील व गावातील हकीकती सांगत होता. मी त्याला माझ्या गोष्टी सांगत होतो. औंधला कवठाच्या फळाच्या बाबतीत माझी फजिती कशी झाली, ते त्याला मी सांगितले. कोकणात कोंबडीच्या अंड्याला कवठ म्हणतात. कोकणात कवठाची फळे नाहीत. औंधला एक मित्र मला म्हणाला, "तुला कवठ आवडते, रे?" मी त्याच्यावर संतापलो. माझे मित्र त्याला हसले. औंधला तळ्यात एक दिवस मी कसा बुडत होतो, तेथील यमाईचे देऊळ, रानातील मोर, सारे त्याला सांगत होतो. पुरुषोत्तमानेही कोणी पाटीलवाडीचा मनुष्य पसाऱ्याला गेला असता साप चावून कसा मेला, कोणाची गाय चरताना पान लागून कशी मेली वगैरे सांगितले. गोष्टीत असे काही दिवस गेले.

Having come home, the newness soon wore off and I settled back in. Younger Purushottam was telling me all the news of the house and the village. I was telling him my own stories. I told him how I had made a fool of myself over the kavath fruit at Aundh. In the Konkan, a hen's egg is called kavath. In the Konkan there is no kavath fruit. At Aundh, a friend once said to me, "Do you like kavath, then?" I flared up at him. My friends laughed at him for it. I told Purushottam how I had once nearly drowned in a pond at Aundh, about the Yamai temple there, the peacocks in the wilds — everything. Purushottam in turn told me how a man from Patilwadi had gone to Pasarala and died of a snakebite, how someone's cow had died from eating a poisonous leaf while grazing, and so on. Some days passed in this way, in storytelling.

आता जवळजवळ महिना होऊन गेला होता तरी औंधची शाळा उघडली नव्हती. माझ्या वडिलांना ते खरे वाटेना. तिकडे माझे जमत नाही. म्हणून हात हलवीत परत आलो, असे त्यांना वाटू लागले. अशी शंका त्यांच्या मनात दृढावत होती. एके दिवशी रात्री पुरुषोत्तमजवळ गोष्टी बोलत मी अंथरुणावर पडलो होतो. दोघे भाऊ प्रेमाने एका पांघरुणात निजून बोलत होतो. एकमेकांच्या अंगावर आम्ही प्रेमाने हात ठेविले होते. गोष्टी ऐकता ऐकता पुरुषोत्तम झोपला व मलाही झोप लागली.

By now almost a month had gone by, yet the Aundh school had still not reopened. My father began to find this hard to believe. He began to suspect that things weren't working out for me over there, and that I had simply given up and come home. This suspicion kept taking firmer hold in his mind. One night I lay in bed talking with Purushottam. The two brothers lay lovingly under one covering, talking. We had our hands laid affectionately on each other. As we talked, Purushottam fell asleep, and sleep took me too.

परंतु एकदम दचकून जागा झालो. कुठून तरी उंचावरून पडलो, असे स्वप्नात पाहिले. मी जागा झालो, तेव्हा पुढील संवाद माझ्या कानांवर पडला.

But suddenly I woke with a start. In my dream I had seen myself falling from some great height. When I woke, the following conversation fell upon my ears.

आई गोवाऱ्या निशीत होती. दुसऱ्या दिवसाच्या भाजीची तयारी चालली होती. वडीलही गोवाऱ्या निवडीत होते. हाताने काम चालले होते व उभयता बोलत होती.

Mother was sorting cow-dung cakes. Preparations for the next day's vegetable were going on. Father too was sorting the dung-cakes. Their hands were busy at the work, and the two of them were talking.

"त्याच्याने तिकडे शिकणे होत नसेल, म्हणूनच तो आला. प्लेगची सबब सापडली. अजून का शाळा उघडली नसेल?" असे वडील म्हणाले.

"He probably couldn't manage to study over there, and that's why he's come. He found the plague as an excuse. Why else would the school not have opened yet?" Father said.

"तो खोटे का बोलेल? त्याला तिकडे हाल काढावे लागतात; तरी तो परत जाणार आहे. येथे फुकट खायला काही तो राहायचा नाही. मी राहू देणार नाही." असे आई माझी बाजू घेऊन बोलत होती.

"Why would he lie? He has to endure hardship over there, yet he means to go back. He's not one to stay here eating for free. I won't let him stay." Mother said, taking my side.

"त्या वेळेस तो गोपाळ पटवर्धन रेल्वेत लावून देणार होता. बरे झाले असते. या दिवसांत नोकरी तरी कोठे आहे? परंतु तुम्हां मायलेकरांना पसंत पडले नाही." वडील पुन्हा म्हणाले.

"At the time, that Gopal Patwardhan was going to get him placed in the railway. That would have been good. Where is there any job to be had in these times? But the mother and son wouldn't hear of it." Father said again.

"पण इतक्यात त्याला नोकरी करायची नाही. तो शिकेल. तो येथून जाईल, हो. तो घरबशा होणार नाही, खायला काळ व भुईला भार होणार नाही." आई म्हणाली.

"But he's not going to take up a job just yet. He'll study. He'll leave here, mind you. He won't sit idle at home, won't be a burden eating and doing nothing." Mother said.

"तुला तुझी मुले नेहमी चांगलीच वाटतात. शेवटी माझेच खरे होईल. तिकडे जमत नसेल, म्हणून आला. एक दिवस बिंग बाहेर पडेल." वडील आपलेच म्हणणे पुढे चालवीत होते.

"Your children always seem good to you. In the end I'll be proved right. He couldn't manage over there, that's why he's come. One day the truth will come out." Father went on pressing his own point.

शेवटी माझ्याने राहवेना; मी अंथरुणात उठून बसलो व म्हणालो, "भाऊ! मी काही चोरून ऐकत नव्हतो. मी एकदम जागा झालो. तुमचे म्हणणे ऐकले. मी उद्याच येथून जातो. मग औंधला प्लेग असो वा नसो. माझ्यावर जर तुमचा विश्वास नाही, तर येथे कशाला राहू? मी केवळ खाण्यासाठी व माशा मारीत बसण्यासाठी येथे आलो नाही. प्लेग होता, तरी मी तेथेच राहणार होतो, जाण्यायेण्याचा खर्च नको म्हणून. परंतु परगावच्या विद्यार्थ्यांस तेथे राहू देत ना, म्हणून आलो, मी उद्याच जातो. आई! उद्याच मी निघतो."

At last I could bear it no longer; I sat up in bed and said, "Bhau! I wasn't eavesdropping. I woke up all of a sudden. I heard what you were saying. I'll leave from here tomorrow itself. Then let there be plague at Aundh or not. If you have no faith in me, why should I stay here at all? I did not come here merely to eat and sit swatting flies. Even with the plague there, I would have stayed on, just to avoid the expense of the journey back and forth. But they wouldn't let outside students stay, that's why I came. I'll go tomorrow itself. Mother, I'm leaving tomorrow."

"त्यांचे नको रे म्हणणे मनावर घेऊ. तिकडचा प्लेग थांबू दे. मग जा हो श्याम! माझे वेडीचे ऐक." आई म्हणाली.

"Don't take his words to heart. Let the plague over there stop first. Then go, Shyam! Listen to your foolish old mother." Mother said.

"मी थांबणार नाही. उद्या येथून माझी रवानगी कर. भाऊ पुन्हा एकदा दहा रुपये तुमच्याजवळ मागितले पाहिजेत. तेवढे कृपा करून द्या. आई! चिंता करू नको. देव तारी, त्याला कोण मारी? ज्याला जगवावयाचे, त्याला तो रोगाच्या भर साथीतही जगवील, अफाट समुद्रातही तारील!" मी म्हटले.

"I won't stay. Send me off from here tomorrow. Bhau will have to be asked once more for ten rupees. Please give that much, out of kindness. Mother, don't worry. God protects — who can harm the one He protects? The one He means to keep alive, He will keep alive even in the thick of an epidemic, will carry safe even across a boundless ocean!" I said.

"तू तरी त्यांचाच ना मुलगा! तुझा लहानपणाचा हट्टी स्वभाव थोडाच जाईल! जा, बाबांनो! कोठेही खुशाल राहा म्हणजे झाले-माझे मेलीचे डोळे देव का मिटीत नाही, काही समजत नाही, चांगली सोन्यासारखी पोरे नेतो. आम्हांला रडावयाला राखतो!" असे आई रडत म्हणाली.

"You are his son after all! That stubborn nature of yours from childhood isn't going to disappear so easily! Go, my boys! Just stay well wherever you are, that's all — why doesn't God close these wretched eyes of mine, I don't understand at all; he takes away my good golden children, and keeps me around only to weep!" Mother said, weeping.

रात्र गेली व दिवस उजाडला. मी आईला म्हटले, "माझे जाण्याचे ठरले आहे. आज नाही, तर महिन्याभराने जावेच लागणार ना? तू परवानगी दे."

The night passed and day dawned. I said to Mother, "It's decided that I'm going. If not today, then in a month's time I'd have had to go anyway, wouldn't I? Give me your leave."

शेवटी आईने संमती दिली. दुसऱ्यावर स्वतःची इच्छा ती लादीत नसे. शरणागती हेच तिचे बळ होते. तिने कसलाच हेका कधी धरला नाही. तिचे प्रेम बांधणारे नव्हते, मोकळीक देणारे होते. स्वातंत्र्य देणारे होते.

In the end Mother gave her consent. She never imposed her own will on another. Surrender was her strength. She never held stubbornly to anything. Her love was not one that bound; it was one that gave freedom. It gave liberty.

वडिलांवर रागावून मी परत जावयास निघालो. आईला रडे आवरेना. एक पोटचा गोळा प्लेगने बळी घेतला होता. दुसरा प्लेगात उडी घ्यायला जात होता. परंतु ती काय करणार! बापलेकांच्या झगड्यात ती गाय मात्र रडविली जात होती.

Angry at Father, I set out to go back. Mother could not hold back her tears. The plague had claimed one child of her womb as its victim. Another was about to leap into the plague's path himself. But what could she do! Between father and son's dispute, it was she, the cow, who was left to weep.

मी आईच्या पाया पडलो. वडिलांचे पाय धरले. उभयतांचे आशीर्वाद घेऊन मी निघालो. अभागी श्याम आईचे न ऐकता निघाला.

I touched Mother's feet. I touched Father's feet. Taking the blessings of both, I set out. Ill-fated Shyam left without heeding his mother.

मी गाडीत बसलो. गड्यांनो! आईचे तेच शेवटचे पार्थिव दर्शन! त्यानंतर माझी आई जिवंत माझ्या दृष्टीस पडली नाही. तिची भस्ममय मूर्तीच शेवटी स्मशानात मी पाहिली! आईला मी त्या वेळेस कायमची सोडीत आहे, तिचे अमृतमय शब्द शेवटचे ऐकत आहे, अशी मला कल्पनाही नव्हती.

I got into the cart. Friends! That was the last sight I ever had of my mother's living form! After that, my mother never again fell before my living eyes. It was only her ashen form that I saw at last, in the cremation ground! I had no idea, at that time, that I was leaving my mother forever, that I was hearing her nectar-sweet words for the last time.

परंतु मानवी आशा विरुद्ध देवाची इच्छा, हे कठोर सत्य मला अनुभवावयाचे होते. दुसरे काय!

But I was yet to experience the harsh truth that God's will stands against human hope. What else was there to do!