पत्रावळ

The Leaf-Plate

"कोकणात पुष्कळशा घरी पत्रावळीवर जेवण्याची . साधेपणात किती तरी सुंदरता व स्वच्छता असते . ताटांना ती कल्हई लावा व ती पोटात दवडा घाण सारी. माझ्या वडिलांना पत्रावळीवर जेवणे फार आवडे. बायकांनासुध्दा त्रास कमी. ताटे घासावयास नकोत. वडील सकाळी शेतावर जावयाचे. इकडे तिकडे फिरून, कामधाम करून ते दहाच्या सुमारास परत घरी येत असत. येताना फुले, पत्रावळीसाठी पाने, कोणा कुणब्याने दिली असली किंवा शेताच्या बांधावर केलेली असली तर भाजी असे घेऊन घरी यावयाचे. वडील मग स्त्रात करून संध्या, पूजा वगैरे करावयास बसत. आम्ही शाळेतून आलेली मुले पत्रावळी लावावयास बसत असू. ताज्या पानांची हिरवीगार पत्रावळ व त्याच पानांचा द्रोण.

In many homes in the Konkan, it is customary to eat off a leaf-plate. What beauty, what cleanliness there is in this simplicity. Give the metal plates a tin-coating, and let them carry all that filth down into your stomach. My father was very fond of eating off leaf-plates. It also saved the women some trouble — there were no plates to scrub. Father would go to the fields in the morning. Wandering here and there, attending to his work, he would return home around ten o'clock. On the way back he would bring flowers, leaves for the leaf-plates — given to him by some tenant farmer, or, if there were vegetables growing on the field-bunds, he would bring some of those too. Then Father would bathe and sit down to perform his prayers, his puja, and so on. We children, back from school, would sit down to make the leaf-plates. A fresh, green leaf-plate of new leaves, and a leaf-cup made of the same leaves.

मला प्रथम पत्रावळ लावता येत नसे. द्रोण तर अगदी साधत नसे. आमच्या कोकणात एक म्हण आहे: "पत्रावळी आधी द्रोणा। तो जावई शहाणा।" पत्रावळ लावण्यापर्वी ज्याला तिच्याहून कठीण असा द्रोण लावता येईल तो जावई शहाणाच असला पाहिजे!

At first I could not make a leaf-plate at all. As for the leaf-cup, I simply could not manage it. In our Konkan there is a saying: 'Patravali adhi drona, to javai shahana' — 'He who can make the leaf-cup, which is harder than the leaf-plate, even before he can make the leaf-plate itself — that son-in-law must be a clever one!'

घरातील मंडळी पत्रावळी लावीत बसत. कधी कधी प्रत्येकाने पाच पाच पत्रावळी लावाव्या, असे आजी ठरवून टाकी व प्रत्येकास पाने वाटून देई. नाना प्रकारच्या पानांच्या पत्रावळी लावतात. वडाची पाने , पळसाची पाने, कुड्याची पाने, धामणीची पाने, भोकरीची वाटोळी पाने, पांढर्‍या चाफ्याची पाने, सर्वांच्या पत्रावळी लावतात. श्राध्दाला मोहाच्या पानांचीही पत्रावळ कोणी मुद्दाम लावतात. चातुर्मासात बायका आंब्याच्या पानांच्या किंवा फणसाच्या पानांच्या पत्रावळीवर जेवण्याचे व्रत घेतात. कोकणात पत्रावळीस धार्मिक संस्कृतीत स्थान दिले गेले आहे. झाडांची व त्यांच्या पानांची ही केवढी थोरवी.

The family would sit and make leaf-plates. Sometimes Grandmother would decide that each person should make five leaf-plates, and she would hand out the leaves to everyone accordingly. Leaf-plates are made from all sorts of leaves — banyan leaves, palas leaves, kuda leaves, dhamani leaves, the round leaves of the bhokar tree, white champa leaves — plates are made of them all. For shraddha rites, some people deliberately make leaf-plates of mahua leaves. During Chaturmas, women take a vow to eat only off leaf-plates made of mango leaves or jackfruit leaves. In the Konkan, the leaf-plate has been given a place within religious custom itself. Such is the greatness accorded to trees and their leaves.

"श्याम! तू पत्रावळ लावावयास शीक. नाही तर आज जेवावयास मिळणार नाही." असे आईने मला बजावले.

"Shyam! Learn to make a leaf-plate. Otherwise you will get no dinner today," Mother warned me.

"मला लावायला येत नाही, मी काही लावणार नाही," मीही रागानेच म्हटले.

"I don't know how to make one, and I'm not going to make one," I too said angrily.

माझी बहीण माहेरी आलेली होती, ती मला म्हणाली," श्याम! ये तुला मी शिकविते. कठिण का आहे त्यात काही?"

My sister, who had come home to her parents' house, said to me, "Shyam! Come, I'll teach you. What's so hard about it?"

"मला नको तू शिकवायला जा." मी उर्मटपणे त्या बहिणीस उत्तर दिले. माझी अक्का फारच सुंदर पत्रावळ लावीत असे. माझे वडीलही पत्रावळ व द्रोण लावण्यासाठी गावात प्रसिध्द होते, आमच्या गावात रामभटजी म्हणून एक होते. त्यांची तर आख्यायिकाच झाली होती. जे पान हातास लागेल ते घेऊन रामभटजी टोचीत जावयाचे. चांगलेच पान पाहिजे, हे येथे नीट बसणार नाही, वगैरे विचार त्यांच्या मनात येत नसत. कसेही पान असो, रामभटजींच्या पत्रावळीत त्याला स्थान आहेच. कोणाकडे लग्नमुंज असली, प्रेयोजन वगैरे असले की, गावातील मंडळी त्याच्याकडे जमावायाची व पत्रावळी लावीत बसावयाची परंपरा मला शिकणे भाग पडले; परंतु मी पडलो हट्टी. मी काही त्या दिवशी पत्रावळ लावली नाही.

"I don't want you to teach me. Go away," I answered my sister rudely. My elder sister, Akka, made a very beautiful leaf-plate. My father too was famous in the village for making leaf-plates and leaf-cups. There was a man in our village named Rambhatji. About him a whole legend had grown up. Whatever leaf came to hand, Rambhatji would simply go on stitching it in — the thought never crossed his mind that he needed a good leaf, or that a particular leaf would not fit properly here. Whatever the leaf, it always found a place in Rambhatji's leaf-plate. Whenever there was a wedding or a thread-ceremony or some other function in anyone's house, the people of the village would gather at his place and sit making leaf-plates. I too had no choice but to learn this; but I was, as it happened, a stubborn boy. I did not make a leaf-plate that day.

मी पत्रावळ लावली नाही व आईने माझे पान मांडले नाही.‘ ज्याने त्याने आपापली पत्रावळ घेऊन बसावे,’ असे ठरले होते.माझी पत्रावळ नाही. सारीजण हसू लागली. माझ्यासाठी माझी अक्क रदबदली करू लागली." उद्या लावशील ना श्याम पत्रावळ? उद्या शीक हो माझ्याजवळ.आई,उद्या तो लावील हो. वाढ आज त्याला," असे अक्का म्हणू लागली; परंतु आम्ही एरंडासारखे फुगलो होतो." मी नाहीच लावणार जा. नका वाढू मला जेवायला. माझे अडले आहे खेटर. मी तस्सा उपाशी राहीन." असे रागाने म्हणत मी ओसरीवर गेलो. पोटात तर भूक लागली होती. कोणी आणखी समजूत घालावयाला येते का, याची वाट मी पाहात होतो.

I did not make a leaf-plate, and Mother did not lay out a leaf for me. It had been decided that each one should sit down with the leaf-plate he had made himself. I had no leaf-plate. Everyone began to laugh. My sister Akka began pleading on my behalf. "Won't you make a leaf-plate tomorrow, Shyam? Learn from me tomorrow. Mother, serve him today — he'll make one tomorrow," Akka kept saying; but I had puffed myself up like a castor-oil plant. "I'm just not going to make one. Don't serve me any dinner. I don't care a straw. I'll stay hungry, just like that," I said in anger, and went off to the veranda. But my stomach was indeed hungry. I kept waiting to see if someone else would come to coax me round.

शेवटी माझी थोर निरभिमानी अक्का, तीच पुन्हा मजजवळ आली. ती म्हणाली,"श्याम! चल रे जेवावयास. मी उद्या सासरी गेल्ये म्हणजे थोडीच येणार आहे समजवावयास! ऊठ, चल, लहानसे ठिकोळे लाव व त्यावर बस जेवावयास," तीन पानांच्या लहान पत्रावळीस ठिकाळे म्हणतात. चार पानांच्या पत्रावळीस चौफुला म्हणतात. पळासाचे मोठे पान असले तर एकाच पानावर आम्ही मुले जेवत असू एकच पान पुरे होत असे. वाटोळी मोठी पत्रावळ तिला घेरेदार पत्रावळ म्हणतात. माझ्या वडिलांना लहान पत्रावळ आवडत नसे. चांगली मोठी गोलदार आवडत असे रानात भरपूर पाने असतात, त्यात काटकसर कशाला? "विस्तीर्णपात्र भोजनम"’ "जेवावयास मोठे पान घ्यावे", असे ते म्हणत.

In the end it was my noble, unassuming Akka who came to me again. She said, "Shyam! Come along, come and eat. Once I go off to my husband's home tomorrow, I won't be here to coax you, will I! Get up, come, make a small thikole and sit down to eat on that." A small leaf-plate of three leaves is called a thikole. One of four leaves is called a chaufula. If a palas leaf was large enough, we children would eat off a single leaf — one leaf alone would suffice. A large, round leaf-plate is called a gheredar plate. My father did not care for small leaf-plates; he liked a good big round one. 'There are plenty of leaves in the forest, why be stingy about it?' he would say. 'Vistirna-patra bhojanam' — 'One should take a large leaf to eat from,' he used to say.

अक्कांच्या शब्दांनी मी विरघळलो सासरी गेल्यावर ती थोडीच रूसणार्‍या भावाजवळ आली असतो! दोन दिवस ती आली होती,तरी मी तिच्याशी नीट वागलो नाही. मला वाईट वाटले व डोळ्यांत पाणी आले. अक्काने माझ्या हातात पान दिले." हे खाली आधाराला लाव,’ असे ती म्हणाली. मी हातात एक चोय घेतली व टाका लावला; परंतु चोय फार लोचट होती व टाका तुटेना." श्याम! ही दुसरी घे चोय. ही चांगली आहे," असे म्हणून अक्कने दुसरी चोय जुडीतून काढून दिली. कसे तरी मोठमोठे टाके घालून मी ठिकोळे तयार केले व घरात नेले.

Akka's words melted me. Once she went to her husband's home, would she really come running to her sulking brother? She had come to visit for only two days, and yet I had not behaved properly toward her. I felt bad, and tears came to my eyes. Akka put a leaf in my hand. "Fold this one under for support," she said. I took a leaf-rib in my hand and pierced it through as a pin, but the rib was too soft and kept snapping. "Shyam! Take this other rib. This one is good," Akka said, and drew out another rib from the bundle for me. Somehow, with big clumsy stitches, I made the thikole and carried it inside.

"ही माझी पत्रावळ वाढ मला." मी आईला म्हटले.

"Serve me on this, my own leaf-plate," I said to Mother.

"हातपाय धुऊन आलास का पण?" आईने विचारले.

"Have you washed your hands and feet?" Mother asked.

"हो केव्हाच हातपाय धुतले. मी काही घाणरेडा नाही," मी म्हटले.

"Yes, I washed them long ago. I'm not a dirty boy," I said.

"घाणरेडा नाहीसे; परंतु सू सू तर करतो आहेस. नाक नीट शिंकरून ये, तो मी इकडे वाढते."

"Not dirty, maybe, but you are sniffling away. Blow your nose properly, and by the time you come back I'll have served you."

आई म्हणाली.

Mother said.

मी नाक स्वच्छ करून आलो व जेवावयास बसलो.

I cleaned my nose and came back and sat down to eat.

"पोटभर जेव चांगला. उगीच हट्ट करतोस. तो शेजारचा वासू एवढासा आहे; पण कशी छान लावतो पत्रावळ." आई बोलत होती.

"Eat well, eat your fill. You make such fuss for no reason. That Vasu next door is such a little fellow, yet look how nicely he makes his leaf-plate." Mother went on.

मी रागाने भराभर जेवत होतो. पत्रावळ कशीतरी लावलेली होती. तिचा एक टाका निघाला व माझ्या घशात अडवला. मी घाबरलो. शेवटी निघाला एकदाचा. टाके जातात घशात तरी म्हणे तूच पत्रावळ लाव . मला लावायला येत नाही तरी म्हणे लाव." मी रागाने म्हटले.

I was eating fast, in anger. The leaf-plate had been made carelessly. One of its stitches came loose and lodged in my throat. I was frightened. At last it came out. "Even the stitches go down one's throat, and still you say make your own leaf-plate. I don't know how to make one, and still you say make it," I said angrily.

"आमच्या घशात नाही जात ते? तू निष्काळजीपणाने लावलीस याचे हे प्रायश्चित्त. जोपर्यंत तू चांगली पत्रावळ लावण्यास शिकणार नाहीस तोपर्यंत तुझीच पत्रावळ तुला ठेवण्यात येईल." आई म्हणाली.

"Don't they go down our throats too? This is the penance for having made it carelessly. Until you learn to make a proper leaf-plate, you will have to keep on using the one you yourself have made," Mother said.

मी दुसर्‍या दिवसापासून चांगल्या पत्रावळी लावण्याचा निश्चय केला. अक्का पत्रावळ कशी लावते,दुमड कशी घालते, ते पाहू लागलो. काही पानांना दुमड घालावयाची असते. ज्याला आपणापेक्षा एखादी गोष्ट चांगली करता येत असेल त्याच्याजवळ जाऊन शिकले पाहिजे. त्यात गर्व कशाला? प्रत्येक गोष्ट चांगली करता आली पाहिजे. जे जे करीन ते उत्कृष्ट करीन. असे माणसाचे ध्येय असावे. पत्रावळ लावणे असो वा ग्रंथ लावणे असो, शेण लावणे असो, व शेला विणणे असो माझ्या वडिलांचा हा गुण होता. ते धुणी दांडीवर वाळत घालीत तर कशी सारखी घालीत; टोकाला टोक मिळालेले. आमच्या गावात एक गरीब गृहस्थ होते. ते गोंधळकरांकडे धुणी वाळत घालण्याचे काम करीत. ते इतकी छान धुणी वाळत घालीत की, पाहात बसावे. माझे वडील भाजीच्या दळ्यांना पाणी शिंपीत त्या वेळेस किती बारीक धारेने शिंपीत, हाताने धार धरून शिंपीत; परंतु ते काळजी घेत. प्रत्येक गोष्टीत नीटनेटपणा असला पाहिजे . सौंदर्य असले पाहिजे .

From the next day I resolved to make good leaf-plates. I began watching how Akka made hers, how she folded the hem. Some leaves need to have a fold turned in. Wherever someone can do a thing better than we can, we must go and learn from them — where is the room for false pride in that? Every task must be done well. Whatever I do, I shall do it as well as it can be done — that should be a person's ideal. Whether it is making a leaf-plate or stringing together a book, plastering with cow-dung or weaving a shawl, this was my father's quality. When he hung out the washing on the line, how evenly he would hang it, edge matching edge. There was a poor gentleman in our village who used to hang out the washing for the Gondhalkar family. He hung the clothes out so beautifully that one could simply sit and watch. When my father watered the vegetable beds, with what a fine, thin stream he sprinkled it, guiding the stream with his hand — he took such care over it. There must be neatness in every single thing. There must be beauty in it.

माझ्या आईने मला प्रत्येक गोष्ट मनापासून करावयास शिकविले. प्रत्येक गोष्ट चांगली करावयास लावले. आपण लावलेली पत्रावळ कोणालाही मांडतील. जर ती नीट नसेल तर जेवणाराच्या घशात टाका जावयाचा! पत्रावळ लावताना मनात म्हट्ले पाहिजे," कोणीही हिच्यावर जेवो त्याला नीट जेवता येईल. घशात जाणार नाही. फटीतून अन्न खाली जाणार नाही." मी चांगला पत्रावळ लावण्यास शिकलो.

My mother taught me to do everything wholeheartedly. She made me do every task well. Whoever the leaf-plate we make is set before, it must serve him well — if it is not made properly, a stitch will lodge in the diner's throat! While making a leaf-plate one must think, 'Whoever eats off this should be able to eat comfortably. It should not catch in the throat. Food should not spill out through any gap.' I learned to make good leaf-plates.

एक दिवस माझ्या हातची पत्रावळ मुद्दाम वडिलांसाठी मांडली. वडिलांनी विचारले," चंद्रये! तुझी का ग पत्रावळ?"

One day I deliberately laid out, for my father, a leaf-plate I myself had made. Father asked, "Chandraye! Is this your leaf-plate?"

अक्का म्हणाली,"नाही. ती श्यामने लावलेली आहे." वडिल म्हणाले," इतकी चांगली केव्हापासून यावयास लागली?"

Akka said, "No. Shyam made that one." Father said, "Since when has he learned to make them so well?"

आई म्हणाली, " त्या दिवशी जेवायला घातले नाही व तू चांगली पत्रावळ लावीपर्यंत तुझी तुलाच घ्यावी लागेल, असे सांगितले म्हणून नीट शिकला लावायला."

Mother said, "That day I didn't serve him dinner, and told him he'd have to use whatever leaf-plate he made himself until he learned to make a good one — so he learned properly."

मी आईला म्हटले," आता मागेच कशाला सांगतेस? भाऊ! आता चांगली येते की नाही मला?"

I said to Mother, "Why bring up the past now? Bhau! Can I make one well now or not?"

" आता काय सुंदरच लावता येते ; पण द्रोण कुठे लावता येतो?" वडील म्हणाले." द्रोणही मी लावून ठेवला आहे. विहिरीवर अक्काने लावलेला एक द्रोण मी घेऊन आलो व त्याच्यासारखा लावीत बसलो. शेवटी साधला. मी तुम्हाला जेवण झाल्यावर दाखवीन." मी सांगितले.

"You can make a beautiful one now, true enough — but can you make the leaf-cup?" Father said. "I've made the leaf-cup too, ready and waiting. I took a leaf-cup Akka had made by the well, and sat making one just like it. In the end I managed it. I'll show it to you after the meal," I said.

माझ्या पत्रावळीचे गुणगान झाल्यामुळे मी जरा फुशारून गेलो होतो. जेवण झाल्यावर मी द्रोण वडिलास दाखविला." चांगला आहे, परंतु येथे चुकला. समोरासमोरचे कोपरे सारख्या दुमडीचे हवेत." असे म्हणून त्यांनी सुधारून दिला. मी तो सुधारलेला द्रोण आईला नेऊन दाखविला.

Having had my leaf-plate so praised, I had grown a little puffed up. After the meal I showed Father the leaf-cup. "It's good, but you went wrong here. The corners facing each other should have matching folds," he said, and corrected it for me. I took the corrected leaf-cup and showed it to Mother.

" आता कोण रागे भरेल? उगीच हट्ट करतो व मला हे येणार नाही ते येणार नाही म्हणतोस. देवाने ज्याला हातपाय दिले त्याला सारे काही करता येते. मनात मात्र हवे चंद्रये, याला एक जर्दाळू दे. शिकल्याबद्दल खाऊ. " आईने सांगितल्याप्रेमाणे अक्काने फडताळातून एक जर्दाळू मला दिला. तो किती गोड लागला! समुद्रमंथानंतर देवांना अमृतही तितके गोड लागले नसले. गोडी वस्तूत नसून वस्तूसाठी केलेल्या श्रमात आहे, कर्मातच आनंद आहे.

"Now who's going to scold you? You make such needless fuss, saying I can't do this, I can't do that. God has given hands and feet to everyone, and with them one can do anything — only the mind must be willing. Chandraye, give him an apricot. A treat for having learned." As Mother said this, Akka took an apricot out of the cupboard and gave it to me. How sweet it tasted! Even the nectar the gods received after the churning of the ocean could not have tasted so sweet. Sweetness does not lie in the thing itself, but in the effort made for it — joy lies in the deed itself.