थोर अश्रू

Great Tears

लहानपणापासून दोन्ही वेळा स्नान करण्याची मला सवय लागली आहे.' श्यामने सुरूवात केली.

'Since childhood I have had the habit of bathing twice a day,' Shyam began.

'संध्याकाळी मी खेळावयास जात असे. छाप्पोपाणी, लंगडी, धावणे, लपंडाव, लक्षुंबाई ताक दे, डेरा फुटला मडके दे, असे नाना प्रकारचे खेळ आम्ही खेळत असू. खेळ खेळून आलो म्हणजे मी आंघोळ करीत असे. आई मला पाणी तापवून ठेवीत असे. आई घंगाळात पाणी आणून देई व माझे अंग चोळून वगैरे देई. दोन्ही वेळा स्नान करण्याची पध्दत फार चांगली. रात्री निजण्याचे आधी आंघोळ झालेली असली तर शरीर स्वच्छ, निर्मळ व हलके वाटते. निजावयाच्या आधी आपण प्रार्थना म्हणतो, हे मनाचे स्नान, शरीर व मन स्वच्छ असली म्हणजे झोप कशी गाढ येते.

'In the evening I used to go out to play. We played all sorts of games — chhapopani, langadi, running races, hide-and-seek, lakshumbai-tak-de, dera-phutla-madke-de, and many others. After I came back from playing, I would bathe. Mother would heat water for me and keep it ready. She would bring water in a copper vessel and rub my body clean. Bathing twice a day was an excellent practice. If one has bathed before going to sleep at night, the body feels clean, pure and light. Before sleeping we recite a prayer — that is the bath of the mind. When the body and mind are both clean, how soundly sleep comes.

एके दिवशी मी नेहमीप्रमाणे खेळून घरी आलो. सदरा काढला, शेंडीला तेलाचे बोट लावले व धोंडीवर जाऊन बसलो. आंघोळीची एक मोठी धोंड होती. आंघोळीचे पाणी तोंडलीच्या वेलास जात होते. संध्याकाळची आंघोळ; तिला फारसे पाणी लागत नसे. आईने खसखसा अंग चोळून दिले. उरलेले पाणी मी अंगावर घेऊ लागलो. पाणी संपले व मी हाका मारू लागलो.

One day I came home from playing as usual. I took off my shirt, put a dab of oil on my tuft of hair, and went and sat on the bathing stone. There was a large flat stone for bathing; the bathwater ran off toward the ivy-gourd creeper. It was the evening bath, and it did not need much water. Mother scrubbed my body thoroughly. I began pouring the remaining water over myself. The water ran out, and I began calling out.

'आई! अंग पूस माझे; पाणी सारे संपले. थंडी लागते मला. लवकर अंग पूस.' मी ओरडू लागलो. माझ्या लहानपणी टॉवेल, पंचे आमच्या गावात फार झाले नव्हते. वडील पुरुषमंडळी धोतर पिळून त्यालाच अंग पुशीत. एखादे जुनेर मुलांचे अंग पुसण्यासाठी असे. संध्याकाळी आई आपल्या ओच्यालाच माझे अंग पुशी.

'Mother! Wipe me dry; all the water is finished. I feel cold. Wipe me quickly.' I began shouting. In my childhood, proper towels had not become common in our village. The elder menfolk would wring out their dhotis and wipe themselves with those. Some old piece of cloth would serve to wipe the children's bodies. In the evenings, Mother would wipe my body with the loose end of her own sari.

आई आली व तिने माझे अंग पुसले व म्हणाली, 'देवाची फुले काढ.'

Mother came and wiped my body and said, 'Go and pick the flowers for the puja.'

मी म्हटले, 'माझे तळवे ओले आहेत; त्यांना माती लागेल.

I said, 'My soles are wet; they will get muddy.

माझे खालचे तळवे पूस.'

Wipe the soles of my feet.'

'तळवे रे ओले असले म्हणून काय झाले? कशाने पुसू ते?' आई म्हणाली.

'What does it matter if your soles are wet? What am I to wipe them with?' Mother said.

'तुझे ओचे धोंडीवर पसर, त्यावर मी पाय ठेवीन. पाय टिपून घेईन व मग उडी मारीन. मला नाही आवडत ओल्या पायाला माती लागलेली. पसर तुझा ओचा.' मी घट्ट धरून म्हटले.

'Spread the end of your sari on the stone; I'll put my feet on it. I'll wipe my feet dry and then jump off. I don't like getting mud on my wet feet. Spread your sari-end,' I said, holding firm.

हट्टी आहेस हो श्याम अगदी. एकेक खूळ कुठून शिकून येतोस कोणास ठाऊक! हं ठेवा पाय.' आईने आपले ओचे धोंडीवर पसरले. मी माझे पाय त्यावर ठेविले, नीट टिपून घेतले व उडी मारली. आईचे लुगडे ओले झाले, त्याची मला पर्वा नव्हती. तिला थोडेच ते त्या वेळेस बदलता येणार होते? परंतु मुलाच्या पायाला माती लागू नये, त्याची हौस पुरवावी म्हणून तिने आपले लुगडे ओले करून घेतले. ती मुलासाठी काय करणार नाही, काय सोसणार नाही, काय देणार नाही?

'You really are stubborn, Shyam. Where you pick up these little whims of yours, I don't know! There, put your feet down.' Mother spread the end of her sari on the stone. I placed my feet on it, wiped them clean, and jumped off. Mother's sari got wet, but that was no concern of mine. Could she even have changed it right then? Yet, so that her child's feet should not get muddy, so as to indulge his little fancy, she let her own sari get wet. What would she not do for her child, what would she not endure, what would she not give?

मी घरात गेलो व देवाची फुले काढू लागलो. आई निरांजन घेऊन आली व म्हणाली, 'श्याम! पायाला घाण लागू नये म्हणून जपतोस! तसाच मनाला घाण लागू नये म्हणून जप हो. देवाला सांग शुध्द बुध्दी दे म्हणून.'

I went into the house and began picking flowers for the puja. Mother came with the small oil-lamp and said, 'Shyam! You take such care that your feet should not get soiled — take the same care that your mind should not get soiled. Ask God to give you a pure mind.'

गडयांनो ! किती गोड शब्द! आपली शरीरे व आपले कपडे यांना स्वच्छ राखण्यासाठी आपण किती धडपडतो, किती काळजी घेतो. कपडे स्वच्छ राहावे म्हणून धोबी आहेत. बूट स्वच्छ रहावे म्हणून बूटपुश्ये आहेत, अंगाला लावायला चंदनी साबण आहेत. शरीरास व कपडयास मळ लागू नये म्हणून सा-यांचे प्रयत्न आहेत; परंतु मनाला स्वच्छ राखण्याबद्दल आपण किती जपतो? देवळाला रंग देतो; परंतु देवाची वास्तपुस्तही घेत नाही. मन मळले तर रडतो का कधी? आपले मन निर्मळ नाही म्हणून रडणारा भाग्यवान विरळा. ते थोर अश्रू या जगात दिसत नाहीत. कपडा नाही, अन्न नाही, परीक्षा नापास झाली, कोणी मेले, तर येऊन सारे रडतात. या इतर सर्व गोष्टींसाठी अश्रूंचे हौद डोळयाजवळ भरलेले आहेत; परंतु मी अजून शुध्द, निष्पाप होत नाही म्हणून कोणी तळमळतो का? अजून माझे मन घाणीत बरबटलेले आहे, असे मनात येऊन कितीकांस वाईट वाटते? मीराबाईने म्हटले आहे.

Friends! What sweet words! How hard we strive, how much care we take, to keep our bodies and our clothes clean. There are washermen so that our clothes may stay clean; there are bootblacks so that our shoes may stay clean; there is sandalwood soap to rub on our bodies. Everyone makes an effort so that no dirt should cling to body or clothing; but how much do we guard the cleanliness of our minds? We paint the walls of the temple, but we never even ask after the well-being of the deity within. Do we ever weep because our mind has become soiled? A fortunate soul who weeps because his mind is not pure is rare indeed. Such great tears are seldom seen in this world. If there is no clothing, no food, if one fails an examination, if someone dies, everyone comes and weeps. For all these other things the reservoirs of tears beside our eyes stand full; but does anyone burn with anguish because I am still not pure, still not innocent? How many feel sorrow at the thought that my mind is still soiled with filth? Meerabai has said —

'असुवन जल सींच प्रेमवेलि बोई ।'

'Asuvan jal sinch premveli boi.'

अश्रूंचे पाणी घालून प्रेमाची, ईश्वरी भक्तीची वेल मी वाढविली आहे. हा मीराबाईचा चरण मी कितीदा तरी गुणगुणत असतो. अश्रूंनी तुडुंब भरलेल्या हृदयातच भक्तीच्या कमळाचा जन्म होत असतो!'

Watering it with the water of my tears, I have raised the creeper of love, of devotion to God. This line of Meerabai's I hum to myself again and again. It is only in a heart brimming over with tears that the lotus of devotion is born!