रात्र सत्ताविसावी : उदार पितृहृदय

Twenty-seventh Night: A Generous Father's Heart

आमच्या घरात त्या वेळी गाय व्याली होती. गाईच्या दुधाचा खर्वस घरी केला होता. आईला माझी आठवण येत होती. मला खर्वस फार आवडत असे. मी लहान होतो, तेव्हा गवळवाडीची राधा गवळण माझ्यासाठी तिच्या घरी खर्वस असला तर घेऊन येत असे. ती राधा गवळण पुढे लवकरच मेली.

Our cow had calved around that time. A kharvas had been made at home from the cow's milk. Aai kept thinking of me. I was very fond of kharvas. When I was small, Radha the milkmaid from Gavalwadi used to bring me kharvas from her own house whenever there was some. That Radha milkmaid died soon after, not long afterward.

"श्यामला खर्वस पाठविला असता, कोणी येणारे-जाणारे असते तर!" आई वडिलांना म्हणाली.

"If only there were someone coming and going, I'd have sent Shyam some kharvas!" Aai said to my father.

वडील म्हणाले, "कोणी येणारे-जाणारे कशाला? मीच घेऊन जातो. घरच्या गाईच्या चिकाचा खर्वस. श्यामला आनंद होईल. उद्या पहाटे उठून मीच घेऊन जाईन. परंतु कशात देशील?"

Father said, "Why do we need someone coming and going? I'll take it myself. Kharvas from our own cow's first milk. Shyam will be so happy. I'll get up before dawn tomorrow and take it myself. But what will you put it in?"

"त्या शेराच्या भांड्यात करून देईन. ते भांडेच घट्ट खर्वसाने भरलेले घेऊन जावे." आई म्हणाली.

"I'll make it in that seer-measure vessel. Take the whole vessel packed full of kharvas," Aai said.

आईने सुंदर खर्वस तयार केला. खर्वसाची ती बोगणी घेऊन वडील पायी पायी दापोलीस यावयास निघाले.

Aai prepared a lovely kharvas. Carrying that bundle of kharvas, Father set out on foot for Dapoli.

शाळेला मधली सुट्टी झाली होती. कोंडलेली पाखरे बाहेर उठून आली होती. कोंडलेली वासरे बाहेर मोकळी हिंडत होती. शाळेच्या आजूबाजूस खूपच झाडी होती. कलमी आंब्याची झाडे होती. कलमी आंब्याच्या झाडाला फार खालपासून फांद्या फुटतात. त्या झाडाच्या फांद्या जणू जमिनीला लागतात. भूमातेला मिठी मारीत असतात. मधल्या सुट्टीत सूरपारंब्याचा खेळ आंब्याच्या झाडांवरून मुले खेळत असत. जणू ती वानरेच बनत व भराभर उड्या मारीत.

It was the midday recess at school. The caged birds had come out and risen free. The tethered calves were roaming loose about. There was a great deal of greenery around the school. There were grafted mango trees. The branches of a grafted mango tree sprout very low down; the branches almost touch the ground, as if embracing Mother Earth herself. During the midday recess the boys used to play surparambya, leaping from branch to branch of the mango trees, as though they had turned into monkeys themselves, bounding about swiftly.

मुले इकडे तिकडे भटकत होती. कोणी घरून आणलेले फराळाचे खात होती. कोणी झाडावर बसून गात होती, कोणी फांदीवर बसून झोके घेत होती. कोणी खेळत होती, कोणी झाडाखाली रेलली होती, कोणी वाचीत होती, तर कोणी वर्गातच बसून राहिली होती. मी व माझे मित्र एका झाडाखाली बसलो होतो. आम्ही भेंड्या लावीत होतो. मला पुष्कळच कविता पाठ येत होत्या. जवळजवळ सारे नवनीत मला पाठ होते. संस्कृत स्तोत्रे, गंगालहरी, महिम्न वगैरे येत होती; शिवाय मला कविता करण्याचा नाद होता. ओव्या तर भराभर करता येत असत. ओवी, अभंग, दिंडी, साकी, यांसारखी सोपी वृत्ते क्वचितच असतील. ती अभिजात मराठी वृत्ते आहेत. मी एका बाजूस एकटा व बाकी सारी मुले दुसऱ्या बाजूस; तरी मी त्यांच्यावर भेंड्या लावीत असे. मला मुले थट्टेने बालकवी असे म्हणत.

The boys wandered here and there. Some were eating snacks brought from home. Some sat in the trees singing, some swung on the branches. Some were playing, some lay stretched out under a tree, some were reading, and some simply sat on in the classroom. My friends and I were sitting under a tree. We were playing bhendya, the antakshari-like word game. I had a great many verses by heart. I knew almost the whole of Navneet by heart. I knew Sanskrit stotras, the Gangalahari, the Mahimna Stotra, and more; besides, I had a passion for composing verse myself. I could turn out ovis quite readily. There are hardly any metres as simple as ovi, abhanga, dindi, and saki. They are the truly native Marathi metres. I sat alone on one side, and all the other boys on the other; even so, I would go on defeating them all at bhendya. The boys used to tease me, calling me 'the little poet.'

आम्ही भेंड्या लावण्याच्या भरात होतो. इतक्यात काही मुले "श्याम, अरे श्याम" अशी हाक मारत आली. त्यांतील एकजण मला म्हणाला, "श्याम! अरे, कुणीतरी तुला शोधीत आहे. आमचा श्याम कोठे आहे, अशी चौकशी करीत आहे." इतक्यात माझे वडील माझा शोध करीत माझ्याजवळ येऊन ठेपलेही.

We were in the thick of our word-game when some boys came running up, calling "Shyam, hey Shyam!" One of them said to me, "Shyam! Someone's looking for you. He's asking around, where's our Shyam." Just then my father, still searching for me, came right up to where I stood.

मी विचारले, "भाऊ इकडे कशाला आलात? आता आमची घंटा होईल. मी घरी भेटलो असतो." वडिलांचा तो कसातरी गबाळ्यासारखा केलेला पोशाख पाहून मला लाज वाटत होती. इंग्रजी शिकणाऱ्या मुलांत मी वावरत होतो. जरी कशाचे मला महत्त्व कळू लागले नव्हते, तरी झकपक पोशाखांचे कळू लागले होते. सहा कोस चालून आलेल्या पित्याचे प्रेम मला दिसले नाही! मी आंधळा झालो होतो. शिक्षणाने हृदयाचा विकास होण्याऐवजी संकोचच होत होता. शिक्षणाने अंतरदृष्टी येण्याऐवजी अधिकच बहिर्दृष्टी मी होऊ लागलो होतो. वस्तूच्या अंतरंगात जाण्यास शिक्षणाने तयार होण्याऐवजी वस्तूच्या बाह्य रूपरंगावरच भुलू लागलो होतो. जे शिक्षण मनुष्याला इतरांच्या हृदयात नेत नाही, इतरांच्या हृदयमंदिरातील सत्यदृष्टी दाखवीत नाही, ते शिक्षण नव्हे. शिक्षणाने मला प्रत्येक वस्तू, प्रत्येक व्यक्ती म्हणजे ज्ञानमंदिर वाटले पाहिजे. ह्या सर्व बाह्य आकाराच्या आत जी दिव्य व भल्य सृष्टी असते, तिचे दर्शन मला झाले पाहिजे. ते जोपर्यंत होत नाही, अंधुकही होत नाही, तोपर्यंत घेतलेले शिक्षण व्यर्थ समजावे. हृदयाचा विकास ही एक अतिमहत्वाची, जीवनाला सुंदरता व कोमलता आणणारी वस्तू आहे.

I asked, "Bhau, why have you come all this way? The bell will go any minute now. I would have met you at home." Seeing my father's somewhat shabby, ill-fitting clothes, I felt ashamed. I was moving among boys who studied English. Though I had not yet come to understand the importance of much else, I had already come to understand the importance of smart clothes. The love of a father who had walked six kos to see me — that I could not see at all! I had gone blind. Instead of expanding the heart, my education was only shrinking it. Instead of giving me inner vision, I was becoming ever more given to outward show. Instead of preparing me to enter into the inner being of things, I was becoming dazzled only by the outward shape and colour of things. Education that does not carry a man into the hearts of others, that does not show him the vision of truth in the inner shrine of another's heart, is no education at all. Education ought to make every object, every person, seem to me a temple of knowledge. I ought to be granted a vision of that divine and beautiful creation which lies within all these outward forms. Until that happens, even faintly, whatever education one has received must be counted as wasted. The growth of the heart is a supremely important thing — a thing that brings beauty and tenderness into life.

सहा कोस वडील चालून आले. का आले? तो खर्वस, ती एक खर्वसाची वडी मुलाला देण्यासाठी. किती प्रेम! त्या प्रेमाला कष्टही आनंदरूपच वाटत होते. खरे प्रेम तेच, ज्याला अनंत कष्ट, हाल व आपत्ती सुंदर आणि मधुर वाटतात! हे असले दिव्य प्रेम मला लहानपणी मिळाले होते. आज मी माझ्या आईबापांच्या त्या प्रेमातही दोष पाहीन. त्यांनी स्वतःच्या गावातील एखाद्या गरिबाच्या मुलाला खर्वस दिला असता तर? एखाद्या हरिजनाच्या मुलाला दिला असता तर? शेजारची मुले श्यामचीच रूपे यांना का न वाटावी? तमक्या आकाराचा, अमक्या रंगाचा, अमक्या नावाचा, असा विशिष्ट नामरूपात्मक मातीचा एक गोळा त्यांना आपलासा का वाटावा?

Father had walked six kos. Why had he come? For that kharvas, that one small cake of kharvas, to give to his son. What love! Even the hardship of that love felt to him like joy itself. True love is that to which endless toil, hardship, and misfortune seem sweet and beautiful! I had been given this kind of divine love in my childhood. Today I can even find fault in that very love of my parents. What if they had given kharvas to some poor child in their own village? What if they had given it to the child of some Harijan? Should not the neighbour's children have seemed to them just so many forms of their own Shyam? Why should a particular lump of clay, of such-and-such a shape, such-and-such a colour, bearing such-and-such a name, seem to belong to them alone?

परंतु ही थोर दृष्टी एकदम येत नाही. मनुष्य हळूहळू वाढत जातो. आसक्तिमय जीवनातून निरासक्त जीवनाकडे वळतो. माझे आईबाप मला अपरंपार प्रेम पाजीत होते, म्हणून थोडेतरी प्रेम मला आज देता येत आहे. माझ्यामधील प्रेमळपणाचे बी त्या वेळेस पेरले जात होते. त्याच बीजाचा हा अंकुर आहे. मला नकळत, त्यांनाही नकळत, माझे आईबाप माझ्या जीवनात माझ्या हृदयातील बागेत कोमल व प्रेमळ भावनांची रोपे लावीत होते. म्हणून आज माझ्या जीवनात थोडा आनंद आहे, थोडा सुगंध आहे, ओसाड नाही, रूक्ष, भगभगीत नाही.

But this larger vision does not come all at once. A person grows only little by little. He turns, slowly, from a life bound in attachment towards a life free of attachment. My parents were pouring boundless love into me; that is precisely why I am able today to give even a little love in return. The seed of tenderness within me was being sown at that very time. What blooms in me today is only the sprout of that same seed. Without my knowing it, and without their knowing it either, my parents were planting, in the garden of my heart, the tender saplings of loving feeling. That is why there is a little joy in my life today, a little fragrance; it is not barren, not dry and parched.

मुले मला हसतील. "ते का तुझे वडील? काय फेटा बांधला आहे, काय तो कोट!" असे म्हणून चिडवतील, ह्याचेच मला वाईट वाटत होते. वडिलांच्या हृदयाकडे मी पाहत नव्हतो. माझीच मला काळजी होती. माझ्याच प्रतिष्ठेच्या पूजेचा मी विचार करीत होतो. आपण सारे जण 'अहं वेद' असतो. आपण द्विवेदी नाही, त्रिवेदी नाही, चतुर्वेदी नाही. आपण सारे एकवेदी आहोत व त्या वेदाचे नाव आहे 'अहं!' सारखा आपलाच विचार आपण करीत बसतो. आपला मान, आपले सुख, आपली आढ्यता, आपली अब्रू, सारे आपलेच. आपणांस म्हणून मोठे होता येत नाही. जो स्वतःस विसरू शकत नाही, तो काय प्रेम करणार?"

The other boys would laugh at me. "Is that your father? Look at that turban, look at that coat!" — they would say this and tease me, and it was only this that troubled me. I was not looking into my father's heart at all. I was worried only about myself. I was thinking only of the worship due to my own standing. All of us are, at bottom, 'ahamvedis' — knowers of one Veda alone. We are not dvivedis, not trivedis, not chaturvedis. We are all ekavedis, and the name of that one Veda is 'I!' We go on thinking of nothing but ourselves, always. Our honour, our comfort, our pride, our reputation — all of it is only ours. That is why we are never able to become truly great. One who cannot forget himself — what love can he ever give?

वडील म्हणाले, "श्याम! तुझ्या आईने तुला खर्वस पाठविला आहे. तुझ्यासाठी मी घेऊन आलो आहे. तो तू व तुझे मित्र खा व बोगणी परत द्या." त्यांनी खर्वसाची बोगणी मजजवळ दिली. इतर मुले माझ्याकडे पाहून फिदी फिदी हसत होती. मी शरमलो होतो. माझे वडील पुन्हा म्हणाले, "श्याम! अरे, बघत काय बसलास? टाक उरकून! लाजायला काय झाले? या, रे मुलांनो! तुम्हीही घ्या. श्यामला एकट्याने खावयाला लाज वाटत असेल. एकट्याने नाही तरी नयेच खाऊ. चारचौघांना द्यावे." इतर मुले निघून गेली. माझे मित्र फक्त राहिले. एक धीट मित्र पुढे आला. त्याने भांड्याचे फडके सोडले. "ये रे श्याम! या रे आपण फन्ना करू. फडशा पाडू." असे तो म्हणाला. आम्ही सारे खर्वसावर घसरलो. माझे वडील बाजूस जरा पडले होते. ते दमून आले होते. त्यांनी खर्वस घेतला नाही. आम्ही देत होतो, तर म्हणाले, "तुम्हीच खा. मुलांनीच खाण्यात गंमत आहे."

Father said, "Shyam! Your mother has sent you some kharvas. I have brought it for you. You and your friends eat it, and give the bundle back." He handed me the bundle of kharvas. The other boys were looking at me and sniggering. I felt ashamed. My father said again, "Shyam! What are you sitting there staring for? Get on and finish it! What's there to be ashamed of? Come, boys, all of you! You have some too. Shyam would feel shy eating it alone. Even if it were nothing much, one shouldn't eat alone. One should share with everyone around." The other boys drifted away. Only my close friends remained. One bold friend stepped forward. He untied the cloth around the vessel. "Come on, Shyam! Let's finish it off between us. Let's clean the whole thing out," he said. We all fell upon the kharvas together. My father had settled himself a little to one side. He was tired from the walk. He did not take any of the kharvas himself. When we offered it to him, he said, "You eat it yourselves. There's more fun in the children eating it."

आम्ही सारा खर्वस खाऊन टाकला. फारच सुंदर झाला होता. थकलेल्या वडिलांचा जरा डोळा लागला होता. इतक्यात घण घण घंटा झाली. वडील एकदम जागे झाले. ते म्हणाले, "झाला, रे, खाऊन? आण ते भांडे. मी नदीवर घासून घेईन." ते भांडे मी तसेच त्यांच्याजवळ दिले. वडील जावयास निघाले. ते म्हणाले, "अभ्यास नीट कर, हो. प्रकृतीस जप. गाईचे वासरू चांगले आहे, पाडा झाला आहे." असे म्हणून ते गेले. आम्ही शाळेत गेलो.

We ate up the whole lot of kharvas. It had turned out beautifully. My tired father had dozed off a little. Just then the bell rang out, clanging loudly. Father woke with a start. He said, "Finished eating, have you? Give me the vessel. I'll scrub it clean at the river." I handed him the empty vessel just as it was. Father got ready to leave. He said, "Study well now, mind. Take care of your health. The cow's calf is doing well, it's grown into a proper young calf now." So saying, he left. We went back into school.

मला माझी शरम वाटत होती; अशा प्रेमळ आईबापांचा मी कृतघ्न मुलगा आहे, असे माझ्या मनात येत होते. गोष्ट तर होऊन गेली; परंतु रुखरुख लागून राहिली. सहा कोस केवळ खर्वसाची वाटी घेऊन येणारे वडील व त्यांना पाठविणारी माझी थोर आई! या दोघांच्या प्रेमाचे अनंत ऋण कसे फेडणार? माझ्या शेकडो बहीणभावांना जर मी असेच निरपेक्ष प्रेम देईन, तर त्यानेच थोडे अनृणी होता येईल. येरव्ही नाही.

I felt ashamed of myself; the thought kept coming to me that I was an ungrateful son to such loving parents. The incident itself passed; but a nagging regret remained with me. A father who walked six kos carrying nothing but a little bowl of kharvas, and a great-hearted mother who sent him! How could I ever repay the boundless debt of love owed to these two? If I can give this same disinterested love to my hundreds of brothers and sisters everywhere, only then will I be even a little free of that debt. In no other way.