रात्र सव्विसावी : बंधुप्रेमाची शिकवण

Twenty-sixth Night: A Lesson in Brotherly Love

मे महिन्याची सुट्टी होती. आम्ही सारी भावंडे त्या वेळी घरी जमलो होतो. पुण्यास मामांकडे शिकावयास राहिलेला माझा मोठा भाऊ घरी आला होता. तो पुण्यास देवीच्या साथीत आजारी पडला होता. त्याला अतोनात देवी आल्या होत्या. अंगावर तीळ ठेवण्यासही जागा नव्हती. मोठ्या मुश्किलीनेच तो वाचला होता. मी दापोलीस जवळच शिकावयास राहिलेला होतो. मला घरी जाता येत असे. शनिवार-रविवारीसुद्धा मनात आले, तर मी घरी जाऊन यावयाचा. परंतु माझा मोठा भाऊ दोन वर्षांनी घरी येत असे. त्या वेळेस तो दोन वर्षांनी घरी आला होता. दुखण्यातून उठून अशक्त होऊन घरी आला होता.

It was the May holidays. All of us brothers and sisters had gathered at home that time. My elder brother, who was staying with our maternal uncle in Pune for his studies, had come home. He had fallen ill in Pune during a smallpox epidemic. He had been struck terribly hard by the pox — there wasn't room for a sesame seed anywhere on his body that wasn't covered. He had survived only by the greatest good fortune. I was studying nearby, at Dapoli, so I could go home whenever I liked; even on a Saturday or Sunday, if the fancy took me, I would go home and come back. But my elder brother came home only once every two years. This time too, he had come after two years — rising up from his sickbed, weak, and coming home.

देवीच्या रोगातून उठलेल्या माणसाच्या अंगात उष्णता फार वाढते. देवीची फार आग असते. काही तरी थंड पदार्थ पोटात जावयाची आवश्यकता असते. गुलकंद देणे सर्वांत चांगले. परंतु आमच्या घरी कुठला गुलकंद? पैसे कोठून आणावयाचे? परंतु माझ्या आईने गरिबीचाच उपाय शोधून काढला.

In a person recovering from smallpox, the body's heat rises a great deal. The pox leaves a great burning inside. Something cooling needs to go into the stomach. Gulkand is best of all for this. But where would gulkand come from in our house? Where was the money to come from? But my mother found a remedy suited to our poverty.

कांदा फार थंड असतो. कांदा फार स्वस्त आहे. पौष्टिकही आहे. कांद्यात फॉस्फोरस आहे, असे डॉक्टर सांगतात. तुरुंगात असताना आम्ही कांद्यास राष्ट्रीय अन्न म्हणत असू. कारण नेहमी कांदा असेच. कांदा-भाकर खाणाऱ्या मावळ्यांनीच केवढा पराक्रम केला! शारीरिक श्रम भरपूर करणाऱ्यांस कांद्यापासून अपाय नाही. परंतु केवळ बौद्धिक श्रम करणाऱ्यास मात्र तो बरा नव्हे.

The onion is very cooling. The onion is very cheap. It is nourishing too. Doctors say onions contain phosphorus. When we were in prison we used to call the onion the national food, because there was always onion, without fail. Think what feats the Mavale warriors performed, living on nothing but onion and bread! For those who do heavy physical labor, the onion does no harm at all. But for one who does only mental labor, it is not so good.

कांद्याचे गुणधर्म काही असोत. माझ्या आईने कांद्यांना अर्धवट वाफ दिली. वरची साले काढून ते गुळाच्या पाकात घातले. हा कांदेपाक फार थंड असतो, असे सांगतात. आई माझ्या मोठ्या भावास रोज पाकातील दोन तीन कांदे देऊ लागली.

Whatever the onion's true properties may be, my mother gave the onions a partial steaming. She peeled off the outer skins and put them into a syrup of jaggery. This onion-jaggery preparation is said to be very cooling. Aai began giving my elder brother two or three of these syrup-soaked onions every day.

मी एक दिवस आईला म्हटले, "आई! आम्हांला कधी पाकातला कांदा देऊ नकोस, हो. मी तुझा नावडताच मुळी. दादाला कांदे नि बिंदे. त्याला भातावर तूप जास्त, दही जास्त, आम्हांला काही नाही. आम्ही जवळचे ना! आम्ही नेहमी घरी येतो. आम्हांला कोण विचारतो! जवळ असे ते कोपऱ्यात बसे, लांबचे स्वप्नी दिसे. आहे, बोवा! दादाची मात्र चमाण आहे. मला तरी देवी आल्या असत्या, तर बरे झाले असते! मिळाला असता कांदेपाक, मिळाले असते दही-दूध, मिळाले असते गाईचे तूप!"

One day I said to Aai, "Aai! Never give us the syrup-onion, will you. I'm simply not your favorite. Dada gets onions and this and that. He gets more ghee on his rice, more curds; we get nothing. It's because we're close by, isn't it! We're always coming home. Who bothers to ask after us! The one who's near sits in the corner; the one far off appears in dreams. That's how it is! Dada gets all the fuss and favor. I wish I'd caught the pox too, honestly! Then I'd have got the onion-syrup, I'd have got curds and milk, I'd have got cow's ghee!"

माझे शब्द ऐकून दादास वाईट वाटले. माझा दादा थोर मनाचा होता. शिकण्यासाठी त्यालाही पुष्कळ कष्ट करावे लागत होते. परंतु मुकाट्याने सारे सहन करीत असे. माझ्यासारखा खट्याळ, खोडसाळ तो नव्हता. शांत व धीमा होता. समुद्र जसा आत वडवानळाने जळत असतो, तसा तो आत दुःखाने, अपमानाने जळे; परंतु तोंडातून ब्र कधी काढीत नसे. तो मनातील दुःख कधी कोणास सांगत नसे. स्वतःचे दुःख, स्वतःची करुण कहाणी दुसऱ्यास सांगून त्याला आणखी का दुःख द्या, असे तो म्हणे. दादा आईला म्हणाला, "खरेच, आई, मला एकट्याला खायला लाज वाटते, हो. उद्यापासून मला देऊ नकोस. साऱ्यांना देणार असशील, तरच मला दे. देवी बऱ्या झाल्या. आता काय? बरणीत आहे, तो चार दिवस आम्ही सारी मिळून खाऊ."

My words hurt Dada. My elder brother was noble-hearted. He too had to work very hard at his studies. But he bore everything silently. He was not mischievous and troublesome like me. He was quiet and slow-moving. Just as the sea burns within from its own submarine fire, so he burned within with sorrow and hurt; but never a word escaped his lips. He never told anyone what grieved him inwardly. Why give someone else more sorrow, he would say, by telling them your own pain, your own sad story. Dada said to Aai, "Really, Aai, I feel ashamed eating alone, you know. Don't give it to me from tomorrow. Give it to me only if you're going to give it to everyone. The pox has healed now. What more is needed? Whatever's left in the jar, let the four of us finish it together over the next few days."

आई म्हणाली, "अरे, तुम्ही माझी कुणी सावत्र का मुले आहात. श्याम! असे, रे, काय घालून पाडून बोलतोस! अरे, त्याच्या तळपायांची, डोळ्यांची सारखी आग होत असते, रात्री तळमळत असतो, त्याला झोप येत नाही, हे तुला माहीत नाही का? त्याला थंडावा मिळावा, म्हणून हे औषध आहे. खाण्यासाठीच का जन्म आहे? म्हणे, मला का नाही देवी आल्या? श्याम, अरे, असे म्हणावे का? देवाला काय वाटेल? चांगले धडधाकट शरीर दिले आहे; तर तुला नसती भुते आठवतात. असे करू नये. श्याम, तू का आता लहान आहेस? मग पोथ्या-पुराणे कशाला, रे, वाचतोस ती? रामावर लक्ष्मणाचे-भरताचे किती प्रेम! उगीचच वाचायचे वाटते? काही त्यातला गुण घ्यावा. तुझाच ना तो भाऊ, का कोणी परका आहे? अरे, परक्याचाही हेवा करू नये. परक्यालाही तो आजारी असेल, तर द्यावे. तू घरी आलास, म्हणजे तुझ्या पायांना नाही का मी तेल चोळीत? कढत पाणी देत? तू घरी आलास, म्हणजे काही गोड करून मी नाही का तुला घालीत? नारळीपाकाच्या वड्या, नाही तर दुसरे काही तरी नाही का करून देत बरोबर? भावाचा का असा मत्सर करावा? पुढे मग मोठेपणी एकमेकांची तोंडेही नाही रे पहाणार! असे नको हो करू श्याम!"

Aai said, "Are you all my stepchildren or something? Shyam! What kind of talk is this, cutting a person down like that! Don't you know his soles and his eyes burn constantly, that he tosses and turns at night unable to sleep? This is medicine, so that he might get some relief. Is life meant only for eating? You say, why didn't I get the pox too? Shyam, should one say such a thing? What would God think? He's given you a fine, sound body, and here you are pining after imaginary misfortunes. One shouldn't do this. Shyam, are you a small child now? Then why do you read all those scriptures and old tales? How much love Lakshman and Bharat bore for Rama! Do you read them just for the sake of reading? Take some of their virtue into yourself. Isn't he your very own brother, or is he some stranger? Why, one shouldn't even grudge a stranger. Even a stranger, if he were ill, should be given something. When you come home, don't I rub oil into your feet? Don't I give you hot water? When you come home, don't I make something sweet and give it to you? Coconut-jaggery cakes, or something else — don't I always make something for you? Why should you envy your own brother like this? Later on, when you're both grown, you won't even see each other's faces! Don't do this, Shyam, please!"

दादा आईला म्हणाला, "आई! तू उगीच मनाला लावून घेतेस. श्यामच्या मनात नसते हो काही. चल, तू आम्हांला आज पानग्या करून देणार आहेस ना? मी आणू केळीचे फाळके काढून?"

Dada said to Aai, "Aai! You take it too much to heart. Shyam doesn't mean anything by it, really. Come now, aren't you going to make us panagya today? Shall I go and cut down some banana-leaf stalks?"

आई म्हणाली, "जा रे, श्याम, फाळके काढून आण. सुर्याचे पाने नको हो कापू! ते पानकापे घे व वरची पाने काप, जा."

Aai said, "Go on, Shyam, go cut and bring the stalks. Don't cut the Surya banana leaves, mind! Take that leaf-cutter and cut the upper leaves, go."

मी गेलो व पानकाप्याने केळीच्या उंच गेलेल्या डांगा कापून खाली पाडल्या. पाने नीट कापून घरी आणली. "अण्णा! टाटोळा मला वाजवायला दे. मी फटफटे करीन." बाबुल्या म्हणाला.

I went and cut down the tall-grown banana stems with the leaf-cutter and brought them down. I trimmed the leaves neatly and brought them home. "Anna! Give me the coconut-shell to bang on. I'll make some firecracker noises," Babulya said.

आई पानग्या करावयास बसली. कढत कढत पानगी आम्ही खाऊ लागलो. वरती लोणी फासले होते. त्यामुळे फारच छान लागत होती. "अरे, पहाटे तुळशीला नैवेद्य दाखविलेली लोणीसाखर तेथे शिंपीत असेल, ती घ्या!" आई म्हणाली. रोज पहाटे तुळशीला लोणीसाखरेचा नैवेद्य आई दाखवीत असे. दादाने कांदेपाक आणला व पानगीबरोबर त्याने सर्वांना वाढला. आई म्हणाली, "श्याम, उद्या नको हो मागू. तुमच्या भावावर तुमची दृष्ट नको, हो, पडायला. ऐकलेस ना, श्याम? आता शहाणा हो."

Aai sat down to make the panagya. We ate the hot, hot panagya, smeared with butter on top — it tasted wonderful that way. "Listen, the butter-and-sugar offering that was made to the Tulsi plant at dawn will still be lying scattered there — go and get it!" Aai said. Every dawn Aai used to make an offering of butter and sugar to the Tulsi. Dada brought out the onion-syrup and served everyone along with the panagya. Aai said, "Shyam, don't you go asking for it tomorrow, mind. Don't you go casting an evil eye on your own brother, now. You heard, Shyam? Be sensible now."

मी त्या दिवशी रागावलेला होतो. सकाळपासून मी कोणीशी धड बोललो नाही. दादाने मला विटीदांडू खेळावयास बोलाविले, मी गेलो नाही. दादा मग बाबुल्याबरोबर धनुष्यबाणांनी खेळू लागला. छत्रीच्या काडीचे घासून बाबुल्याने बाण केले होते. दादा नेम मारीत होता. तो झाडांना बाण मारी व झाडातून चीक बाहेर पडे. मी रागाने जाऊन म्हटले, "दादा! त्या झाडांना का दुखवतोस? त्यांच्या अंगातून रक्त काढतोस?"

I was in a sulk that day. From morning I hadn't spoken properly to anyone. Dada invited me to play vitidandu; I didn't go. So Dada went off to play with bow and arrow with Babulya instead. Babulya had made arrows by rubbing down umbrella-ribs. Dada was taking aim — he shot his arrows at trees, and sap oozed out of the trees. I went up to him angrily and said, "Dada! Why are you hurting those trees? Drawing blood out of their bodies?"

दादा म्हणाला, "मग विटीदांडू खेळावयास येतोस?"

Dada said, "Then will you come and play vitidandu?"

"माझे अडले आहे खेटर! मी नाही येत जा!"

"I've got better things to do! I'm not coming, so there!"

फणकाऱ्याने मी निघून गेलो. दादावर माझे प्रेम नव्हते; परंतु झाडावर मी प्रेम दाखवू पाहात होतो! ती वंचना होती. जो भावावर प्रेम करीत नाही, तो झाडावर काय करणार!

I stormed off in a huff. I had no love for Dada; but I was trying to show love for the trees! That was pure deception. One who does not love his own brother — what will he do for a tree!

दुपारची जेवणे झाली. दादा पडला होता. तो आपले तळवे हातांनी कुरवाळीत होता. त्याच्या तळपायांची सारखी आग होत असे. आज इतकी वर्षे झाली, तरीही त्याच्या तळव्यांची आग होते; मग त्या वेळेस तर तो नुकताच देवीतून उठलेला. दादाच्या पायांवर मी रोज पाय देत असे. त्याला त्यामुळे बरे वाटत असे. परंतु त्या दिवशी मी रागावलेला होतो. दादा माझ्याकडे पाहात होता; मुकेपणाने मला बोलावीत होता. परंतु त्याच्या पायांवर पाय द्यावयाचे नाहीत, असे मी ठरविले होते. मी दुष्ट झालो होतो. माझ्यामधील सारे प्रेम त्या दिवशी मरून गेले होते. त्या दिवशी मी फत्तर झालो होतो. दादाने शेवटी मला हाक मारली व तो म्हणाला, "श्याम! देतोस का रे तळव्यावर पाय? मला तुला सांगायला लाज वाटते, हो. रोज रोज तरी तुला किती सांगावयाचे? पण श्याम, मी पुण्यास गेल्यावर नाही हो कोणाला सांगणार. येथे तू आहेस, म्हणून सांगतो. दे रे जरा."

The midday meal was over. Dada lay resting. He was rubbing his own soles with his hands. His soles burned constantly. Even today, after all these years, they still burn him; and back then, remember, he had only just risen from the pox. Every day I used to press Dada's feet with my own — it used to give him relief. But that day I was sulking. Dada kept looking at me, silently calling to me. But I had made up my mind not to press his feet. I had turned wicked. All the love in me had died that day. That day I had become stone. At last Dada called out to me and said, "Shyam! Will you press my soles a little? I feel ashamed asking you, really. How many times can I keep asking you, day after day? But Shyam, once I'm back in Pune I won't have anyone to ask, you know. I ask you because you're here. Come, do it a little."

दादाच्या शब्दांनी मी आत विरघळून गेलो होतो. परंतु अहंकार होता. अहंकार वितळला नव्हता. बर्फाच्या राशी सूर्याच्या किरणांनी वितळतात. त्याप्रमाणे अहंकाराच्या राशी प्रेमाच्या स्पर्शाने वितळतात. परंतु त्या वेळेस मी ठरविले होते. दादाच्या शब्दास मी दाद दिली नाही. मी काही केल्या उठलो नाही.

Dada's words melted something inside me. But there was pride in me still. The pride had not yet dissolved. Just as heaps of snow melt under the sun's rays, so heaps of pride melt at love's touch. But that time I had made up my mind. I gave no answer to Dada's words. Nothing would make me get up.

आई जेवत होती व दादाचे शब्द तिच्या कानी पडत होते. ती हात धुऊन आली. मी जागचा हललो नव्हतो, हे तिने पाहिले. ती दादाजवळ आली व म्हणाली, "गजू! मी देते हो, तुझ्या पायावर पाय. त्याला कशाला सांगतोस? त्याला कशाला त्रास देतोस? तो कोण आहे तुझा? भाऊ सख्खे दाईद पक्के!" असे म्हणत आई खरेच दादाच्या पायांवर, त्याच्या तळव्यांवर पाय देऊ लागली. तिकडे उष्टी-खरकटी तशीच पडली होती. खटाळभर भांडी घासायची होती; परंतु ते सारे आईने पडू दिले. स्वयंपाकघराचे दार कुत्रे वगैरे आत येऊ नये, म्हणून लोटून घेऊन ती दादाच्या सेवेसाठी आली. माझी प्रेममूर्ती, त्यागमूर्ती, कष्टमूर्ती आई! मोठ्या मनाची आई! एक शब्दही मला ती बोलली नाही; माझ्यावर रागवली नाही. शेवटी मीच शरमलो. माझा अहंकार पार वितळला. मी आईजवळ गेलो व म्हटले, "आई! तू जा. मी देतो पाय. आई, हो ना दूर."

Aai was eating, and Dada's words fell on her ears. She washed her hands and came over. She saw that I hadn't moved an inch. She came to Dada and said, "Gaju! I'll press your feet for you, dear. Why ask him? Why trouble him? Who is he to you anyway? A blood brother is a true rival, that's what they say!" So saying, Aai actually began pressing Dada's feet, his very soles. Meanwhile the dirty dishes lay unwashed; a whole heap of vessels needed scrubbing; but Aai let it all go. She pulled the kitchen door shut so no dog would wander in, and came to serve Dada. My mother, the very image of love, of sacrifice, of toil! My great-hearted mother! She never said a single word to me; she was not angry with me. In the end I myself felt ashamed. My pride melted away completely. I went up to Aai and said, "Aai! You go. I'll press his feet. Aai, step aside now."

आई म्हणाली, "द्यायचे असतील, तर नीट हळूहळू दे. धसमुसळ्यासारखे नको देऊ. त्याला झोप लागेपर्यंत दे. मग खेळायला जा. श्याम! तुझाच ना तो भाऊ?" असे म्हणून आई गेली. उष्ट्यांना शेण लावून ती भांडी घासावयास बाहेर गेली. दादाच्या पायांवर मी पाय देत होतो. माझ्या पायांच्या बोटांनी त्याचे तळवे चेपीत होतो. शेवटी त्या माझ्या निरहंकारी दादास झोप लागली.

Aai said, "If you're going to do it, do it gently, slowly. Don't do it roughly like some clumsy oaf. Keep on till he falls asleep. Then go and play. Shyam! Isn't he your own brother?" So saying, Aai went off. She smeared cow-dung over the leftover food-scraps and went out to scrub the vessels. I pressed Dada's feet. With my toes I kneaded his soles. At last my humbled, pride-emptied Dada fell asleep.

माझा राग मावळला. जसजसा सूर्य अस्तास जाऊ लागला, तसतसा माझा क्रोधही अस्तास जाऊ लागला. रात्रीची जेवणे झाली. आईचे उष्टेशेण वगैरे झाले. अंगणात आम्ही बसलो होतो. तुळशीवर लावलेली गळती अजून गळत होती. उन्हाळ्यात तुळशीवर एका मडक्यात लहान भोक पाडून त्यात पाणी भरून टांगतात व त्यात येताजाता पाणी घालतात. याला गळती म्हणतात. त्यामुळे तुळस थंड राहते, उन्हाने करपून जात नाही. तुळशीजवळ पणती लावलेली होती. परंतु अंगणात दिव्याची जरुरी नव्हती. सुंदर चांदणे पडलेले होते. माझ्या दादाच्या मनासारखे निर्मळ चांदणे पडले होते. दादा, मी, पुरुषोत्तम व बाबुल्या अंगणात बसलो होतो! दूर्वांची आजी, आईसुद्धा बसल्या होत्या. शेजारच्या जानकीवयनीसुद्धा आल्या होत्या. भिजत घातलेल्या वालांच्या डाळिंब्या काढायच्या होत्या. आम्ही भराभर उपड्या पाटावर डाळिंब्या दोन्ही हातांनी काढीत होतो. मी आईला म्हटले, "आई! तू ते अभिमन्यूचे गाणे म्हण ना, मला ते फार आवडते. 'पडला अभिमन्यू वीर रणी, चक्रव्यूह रचिला द्रोणांनी, पडला अभिमन्यू!' म्हणतेस का? कृष्ण व अर्जुन रात्री रणांगणात अभिमन्यू कोठे पडला होता, ते शोधावयास जातात; मुखाने 'कृष्ण कृष्ण' असा मंजुळ जप अभिमन्यू करीत असतो, त्या मंजुळ आवाजावरून अभिमन्यू येथेच असेल, असे त्यांना वाटले. कसे छान आहे गाणे! आई! म्हण ना, ग!"

My anger sank away. Just as the sun began to set, so too did my anger begin to set. The evening meal was finished. Aai had done her cleaning up. We were sitting in the courtyard. The little pot of dripping water hung over the Tulsi was still dripping. In the hot season, they pierce a small hole in an earthen pot, fill it with water, and hang it over the Tulsi plant, topping it up now and again as they pass — this is called a galti. It keeps the Tulsi cool and stops it from scorching in the heat. A little lamp was lit beside the Tulsi. But the courtyard had no need of a lamp. Lovely moonlight lay spread all around — moonlight as clear and spotless as my Dada's own heart. Dada, myself, Purushottam, and Babulya were sitting in the courtyard! Durva's grandmother was there too, and so was Aai. Our neighbor Janakivahini had come over as well. There were soaked val-beans that needed shelling from their pods. We were all quickly shelling the beans into our upturned laps with both hands. I said to Aai, "Aai! Sing that Abhimanyu song, won't you — I love it so. 'Fallen is the hero Abhimanyu on the battlefield, Drona wove the chakravyuha, fallen is Abhimanyu!' Will you sing it? Krishna and Arjuna go searching at night on the battlefield for where Abhimanyu has fallen; and Abhimanyu, murmuring 'Krishna, Krishna' softly under his breath, is chanting that sweet name, and it is by that soft sound that they guess Abhimanyu must be near. What a lovely song it is! Aai! Sing it, won't you!"

आई म्हणाली, "आज आजीच छानदार गाणे म्हणणार आहे. तेच आज ऐक. म्हणा ना हो तुम्ही ते चिंधीचे गाणे. मीही पुष्कळ दिवसांत ऐकले नाही." आईने आजीस सांगितले.

Aai said, "Today Grandmother is going to sing a truly wonderful song. Listen to that instead, today. Won't you sing that Chindhi song for us? I haven't heard it myself in a long while either." Aai said this to Grandmother.

दूर्वांच्या आजीला पुष्कळ गाणी येत असत, म्हणून मागेच सांगितले आहे. चिंधीचे गाणे मी ऐकले नव्हते. मला वाटले, काही तरी 'पर्ह्यातली पातेरी कोण हुक् करी', अशासारखेच ते असेल. मी उतावळा होऊन ते नको चिंधीचे भिकार गाणे, चांगले पीतांबराचे तरी आजी म्हण, असे म्हटले.

Durva's grandmother knew a great many songs, as I have already told you. I had never heard the Chindhi song. I imagined it would be something like 'Who's rustling among the trash by the stream' — some trifling thing. Impatient, I said, don't sing that beggarly Chindhi song, Grandmother — sing something grand, the Pitambar song instead.

आई म्हणाली, "श्याम! ऐक तर खरे. त्या चिंधीच्या गाण्यात पीतांबर पैठण्याच आहेत."

Aai said, "Shyam! Just listen and see. In this very Chindhi song there are silk robes and yellow-silk dhotis aplenty."

आजी गाणे म्हणू लागली. आजीचा आवाज गोड होता. ती योग्य तेथे जोर देऊन हात वगैरे हालवून गाणे म्हणे, भावनामय होऊन गाणे म्हणे, विषयाशी एकरूप होऊन गाणे म्हणे. त्या गाण्याचे आकडकडवे-ध्रुवपद असे होते.

Grandmother began to sing. Grandmother's voice was sweet. She would give emphasis in just the right places, moving her hands as she sang, singing with feeling, becoming one with the very subject of the song. The refrain of that song ran like this:

'द्रौपदीसी बंधु शोभे नारायण'

'Draupadi's brother is the splendid Narayana'

हे चिंधीचे गाणे ज्याने रचले तो थोर कवी असला पाहिजे. मोठी सहृदय व रम्य कल्पना या गाण्यात आहे. कृष्णाचे द्रौपदीवर फार प्रेम व द्रौपदीचेही कृष्णावर. अर्जुन व कृष्ण हे जसे एकरूप; म्हणून अर्जुनालाही कृष्ण असे नाव आहे. त्याचप्रमाणे कृष्ण व द्रौपदी यांच्यातही जणू अभिन्नत्व, अद्वैत आहे, असे दाखविण्यासाठी द्रौपदीसही 'कृष्णा' नाव मिळालेले आहे. या गाण्यात फार सुंदर प्रसंग कवीने कल्पिला आहे. कृष्णाचे पाठल्या बहिणीवर-सुभद्रेवर प्रेम कमी; परंतु द्रौपदी-ही मानलेली बहीण-हिच्यावर जास्त. असे का? कवीला ही शंका आली व ती त्याने या गाण्यात मांडून तिचे निरसन केले आहे.

Whoever composed this Chindhi song must have been a great poet. There is a rich, tender, and beautiful conceit in this song. Krishna loved Draupadi dearly, and Draupadi loved Krishna in return. Arjuna and Krishna are so at one with each other that Arjuna too bears the name Krishna; in just the same way, to show that between Krishna and Draupadi there is a kind of oneness, a non-duality, Draupadi too has been given the name 'Krishnaa.' The poet has imagined a very beautiful episode in this song. Krishna's love for his own younger sister Subhadra was less; but for Draupadi — this sister only by bond, not by blood — it was greater. Why should this be so? This very doubt occurred to the poet, and he has put it into this song and resolved it.

प्रसंग असा आहे. एके दिवशी तिन्ही लोकी फेरी करणारे नारद ब्रम्हवीणा खांद्यावर टाकून भक्तिप्रेमाने गाणी म्हणत कृष्णाकडे आले. नारद हे तिन्ही लोकांत म्हणजे सुर, नर, असुर या निन्ही लोकांत-सात्त्विक, राजस व तमस; श्रेष्ठ, मध्यम व कनिष्ठ अशा तिन्ही प्रकारच्या लोकांत फिरत. त्यामुळे त्यांना नाना अनुभव येत, नाना दृश्ये पाहावयास मिळत. कोणाचा महिमा वाढव, कोणाचा तरी दूर कर, कोठे कोपऱ्यात सुगंधी फूल फुललेले असले, तर त्याचा वास सर्वत्र ने, इत्यादी कामे ते करीत असावयाचे. त्यांना सर्वांच्याकडे स्थान असे. कारण ते निःस्पृह होते व सर्वांच्या कल्याणासाठी ते झटत असत.

The scene is this. One day Narada, who wanders through all three worlds, slinging his Brahma-vina over his shoulder, singing songs full of devotion and love, came to Krishna. Narada used to move among all three worlds — among gods, men, and demons — that is, among the sattvik, the rajasik, and the tamasik; among the highest, the middling, and the lowest sorts of people. Because of this he had all manner of experiences, and got to see all manner of sights. He would raise someone's glory here, bring down someone's there; if a fragrant flower bloomed unseen in some corner, he would carry its scent everywhere — such tasks, it seems, were his to perform. He had a place among all, because he was free of self-interest and strove always for everyone's welfare.

या वेळेस पांडवांकडे कृष्ण पाहुणा आलेला होता. नारदाला पाहताच कृष्णदेव उठले व त्यांनी त्यास क्षेमालिंगन दिले व कुशल प्रश्न केले. नारद म्हणाले, "देवा! आज तुझ्यावर दावा करण्यासाठी मी आलो आहे. कृष्ण म्हणजे समदृष्टी, निःपक्षपाती, असे मी सर्वत्र सांगतो. परंतु एके ठिकाणी मला कोणी म्हटले, 'नारदा, पुरे तुझ्या कृष्णाची स्तुती. अरे, पाठच्या बहिणीपेक्षा त्याचे त्या मानलेल्या द्रौपदीवर जास्त प्रेम. कसली समान दृष्टी नि काय?' मी काय बोलणार? म्हटले, देवाजवळ जाऊन संशय दूर करून यावे. सांग आता सारे. तुझी सख्खी बहीण जी सुभद्रा, तिच्यावर तुझे प्रेम कमी का, ते सांग."

At this time Krishna had come as a guest to the Pandavas' house. The moment he saw Narada, Lord Krishna rose, embraced him warmly, and asked after his welfare. Narada said, "Deva! Today I have come to lodge a complaint against you. Everywhere I go I say Krishna is even-eyed, impartial to all. But somewhere someone said to me, 'Narada, enough of your praise of your Krishna. Why, he loves that adopted sister of his, Draupadi, more than his own blood sister! Where's the even-handedness in that?' What could I say? I thought I had better go to the Lord himself and clear up the doubt. Now tell me everything. Tell me why your love for your own true sister Subhadra is less."

कृष्ण म्हणाला, "नारदा, मी निष्क्रिय आहे. जो मला ओढील, तिकडे मी जातो. वारा सर्वत्र आहे; परंतु घर बंद करून ठेवणारा, खिडक्या लावून घेणारा मनुष्य जर असे म्हणू लागला, वारा ज्यांची घरे बंद नाही, त्यांच्याच घरात जातो, माझ्या घरात का येत नाही, तर ते योग्य होईल का? ज्यांनी दारे सताड उघडी ठेवली, त्यांच्या घरात वारा शिरला. त्यांच्या घरात प्रकाश शिरला, जितके दार उघडाल, तितका प्रकाश व हवा आत जाणार. तसेच माझे. द्रौपदीचा दोर बळकट असेल, तिने खेचून घेतले. सुभद्रेचा तुटका असेल, मजबूत नसेल, त्याला मी काय करणार? मी स्वतः निष्क्रिय आहे. 'लोकी निःस्पृह मी, सदा अजित मी, चित्ती उदासीन मी' हेच माझे योग्य वर्णन आहे. परंतु तुला परीक्षा पाहावयाची आहे का? हे बघ, मी सांगतो, तसे कर. सुभद्रेकडे धावत-पळत जा व तिला सांग, कृष्णाचे बोट कापले आहे, एक चिंधी दे बांधायला. तिने दिली, तर घेऊन ये. तिने न दिली तर द्रौपदीकडे जा व तिच्याजवळ माग."

Krishna said, "Narada, I myself do nothing. Wherever I am drawn, there I go. The wind is everywhere; but suppose a man shuts up his house, closes his windows tight, and then complains, 'The wind goes only into the houses that are not shut up — why does it not come into mine?' — would that be reasonable? Into the houses whose doors were flung wide open, the wind entered. Into their houses light entered too. The more you open the door, the more light and air will come in. It is the same with me. Draupadi's cord was strong; she pulled and drew it in. Subhadra's cord may have been frayed, not sturdy — what can I do about that? I myself act on my own accord in nothing. 'Free of all worldly craving am I, ever unconquered am I, indifferent at heart am I' — that is the truest description of me. But you wish to put me to the test, do you? Very well, listen, do as I say. Run at once to Subhadra and tell her, Krishna has cut his finger, give me a scrap of cloth to bind it. If she gives it, bring it to me. If she does not give it, go to Draupadi and ask her."

नारद सुभद्रेकडे आले. सुभद्रा म्हणाली, "ये रे नारदा! प्रथम सांग, काही कुठली वार्ता सांग. कैलासावर, ब्रम्हलोकी, पाताळात, कोठे काय पाहिलेस, सांग. तुझे आपले बरे, सारीकडे हिंडतोस. तुला नारदा, कंटाळा कधी येतच नसेल. रोज उठल्या नवीन लोक, नवीन देश. आज नंदनवन, उद्या मधुवन. बैस, अरे, एवढी घाई काय आहे?"

Narada came to Subhadra. Subhadra said, "Come, Narada! First tell me, is there any news? What have you seen on Mount Kailash, in Brahmaloka, in the netherworld — tell me. It's a fine life you lead, Narada, roaming everywhere. You must never get bored at all. Every day new people, new lands. Today Nandanvan, tomorrow Madhuvan. Sit down, now — what's the great hurry?"

नारद म्हणाले, "सुभद्राताई, बसायला वेळ नाही. कृष्णाचे बोट कापले आहे. भळभळ रक्त येत आहे. बोट बांधायला एक चिंधी दे."

Narada said, "Sister Subhadra, I have no time to sit. Krishna has cut his finger. Blood is flowing freely. Give me a scrap of cloth to bind it."

"नारदा, आता चिंधी कुठे शोधू? हा पीतांबर, हा त्यांनी उत्तर दिग्विजयाच्या वेळी आणला आणि हा शालू. हा कुंतीभोज राजाने भेट म्हणून पाठविला होता. नारदा, घरात एक चिंधी सापडेल तर शपथ. ही मौल्यवान पैठणी. नारदा! चिंधी नाही, रे!" असे सुभद्रा म्हणाली.

"Narada, where am I to find a scrap of cloth now? Here is this yellow-silk dhoti, which he brought back from his conquest of the northern lands, and here this fine shawl — sent as a gift by King Kuntibhoj. Narada, I swear there isn't a single scrap of cloth to be found in this whole house! Only this precious silk brocade. Narada! There's no rag here, none!" so Subhadra said.

"बरे तर, मी द्रौपदीताईकडे जातो." असे म्हणून नारद निघाले.

"Very well then, I'll go to sister Draupadi," Narada said, and set off.

द्रौपदी कृष्ण कृष्ण म्हणत फुलांचा हार गुंफीत होती. नारदाला पाहताच द्रौपदी उठली. "ये नारदा! हा हार तुझ्याच गळ्यात घालते. बैस या चौरंगावर. हल्ली माझा कृष्ण येथे आहे, म्हणून आलास नाही रे? याच्या भोवती तुम्ही सारे भुंगे जमावयाचे! पण माझा कृष्ण सारा लुटू नका, हो. मला ठेवा थोडा."

Draupadi, murmuring Krishna, Krishna, was stringing a garland of flowers. The moment she saw Narada, Draupadi rose. "Come, Narada! I'll put this very garland around your own neck. Sit on this low stool. These days my Krishna is here, is that why you haven't come? All you bees keep swarming around him! But don't you all go stealing away my whole Krishna, mind. Leave a little of him for me."

"द्रौपदी! थट्टा करावयाला वेळ नाही, बोलावयाला वेळ नाही. कृष्णाचे बोट कापले आहे. एक चिंधी दे, आधी." नारद घाबऱ्या घाबऱ्या म्हणाला.

"Draupadi! There's no time for joking, no time for talk. Krishna has cut his finger. Give me a scrap of cloth first, quickly." Narada said, all in a fluster.

"खरे का, नारदा! कितीसे रे, कापले? माझ्या कृष्णाचे बोट कापले? अरेरे!" असे म्हणून नेसूचा पीतांबरच फाडून तिने चिंधी दिली.

"Is it true, Narada! How badly, oh — my Krishna's finger, cut? Oh no!" So saying, she tore off a strip from the very yellow-silk sari she was wearing and gave it to him as a bandage.

भरजरी ग पीतांबर दिला फाडून

A rich yellow-silk robe she tore apart and gave —

द्रौपदीस बंधू शोभे नारायण

Draupadi's brother is the splendid Narayana

माझ्या आजीने गाणे इतके भावपूर्ण म्हटले की, मी तल्लीन होऊन गेलो होतो. डाळिंब्या काढायचे विसरून गेलो होतो.

My grandmother sang this song with such feeling that I was utterly lost in it. I had entirely forgotten to shell the beans.

गाणे झाले. मला आई म्हणाली, "श्याम! आवडले की नाही? ऐकलेस की नाही नीट?"

The song ended. Aai said to me, "Shyam! Did you like it or not? Did you listen properly or not?"

आईचा हेतू ओळखला. मी आईला विचारले, "आई! आजीला तू हेच गाणे आज म्हणावयास का सांगितलेस, ते ओळखू?"

I understood Aai's intent. I asked Aai, "Aai! Shall I guess why you asked Grandmother to sing this very song today?"

"ओळख बरे. तू का मनकवडा आहेस?" आईने म्हटले.

"Go on, guess then. Are you a mind-reader now?" Aai said.

मी म्हणालो, "आज दुपारी दादाच्या पायांवर मी पाय देत नव्हतो. सकाळी त्याला कांदेपाक खाऊ देत नव्हतो. सुभद्रा सख्खी बहीण असून कृष्णाला चिंधी देईना. तसा मी सख्खा भाऊ असूनही प्रेम करीत नाही. मला हे तुला दाखवून द्यावयाचे होते. होय ना? मला लाजविण्यासाठी हे गाणे तू आजीला म्हणावयास सांगितलेस. खरे, की नाही सांग."

I said, "This afternoon I wouldn't press Dada's feet. This morning I wouldn't let him eat his onion-syrup in peace. Subhadra, his own true sister, wouldn't give Krishna a scrap of cloth. In the same way, though I'm his own true brother, I show no love. You wanted to show me this, didn't you? You had Grandmother sing this song to shame me. Tell me the truth, isn't that so?"

आई म्हणाली, "होय. तुला लाजविण्यासाठी नाही; तर तुला प्रेम शिकविण्यासाठी."

Aai said, "Yes. Not to shame you — but to teach you love."

मी एकदम उठलो व दादाजवळ गेलो. दादाचा हात हातात धरून मी गदगद स्वरात म्हटले "दादा! आजपासून मी तुला 'नाही' म्हणणार नाही. मी तुला प्रेम देईन. भक्ती देईन. माझ्या दुपारच्या वर्तनाबद्दल तू मला क्षमा कर."

I got up at once and went to Dada. Taking his hand in mine, I said in a choked voice, "Dada! From today I will never say 'no' to you again. I will give you love. I will give you devotion. Forgive me for how I behaved this afternoon."

दादा म्हणाला, "श्याम! हे काय रे? क्षमा नि बिमा कसची मागतोस? मी दुपारचे विसरूनही गेलो होतो. आकाशातील ढग क्षणभर असतात, तसा तुझा राग. तुझा लहरी स्वभाव मला माहीत आहे आणि तुझे मन स्फटिकाप्रमाणे निर्मळ आहे, हेही मला माहीत आहे. आई! आम्ही कधी एकमेकांस अंतर देणार नाही. क्षणभर भांडलो, तरी फिरून एकमेकांस मिठी मारू."

Dada said, "Shyam! What's this now? What forgiveness are you asking for? I'd already forgotten all about this afternoon. Your anger is like a cloud in the sky, gone in a moment. I know your changeable nature well, and I also know your heart is as clear as crystal. Aai! We will never grow apart from each other. Even if we quarrel for a moment, we will embrace each other again after."

आई म्हणाली, "तुम्ही परस्पर प्रेम करा. त्यातच आमचा आनंद, देवाचा आनंद."

Aai said, "Love one another. In that alone lies our happiness, and God's happiness too."