तीर्थयात्रार्थ पलायन

Running Away on Pilgrimage

सिंहस्थात नाशिकला व कन्यागतात वाईला मोठी पर्वणी येते. त्या वेळेस उत्तरेकडची गंगा, दक्षिणेकडची गोदावरी व कृष्णा यांना भेटावयास येते, अशी गोड कल्पना आहे. आपल्या भारतवर्षात निसर्गाला सुध्दा कोमल भावना दिल्या आहेत. निसर्गाला मानवी कुटुंबातला बनविला आहे. दूरदूरच्या नद्याही आपले एकत्व ओळखून एकमेकांना भेटावयास येतात, मग माणसांनी भेद नये का विसरू? हा महाराष्ट्रीय व हा गुजराती, हा बंगाली व हा मद्रासी, हा पंजाबी व हा परदेशी, असे प्रांतिक भेद आपण व्यवहारात किती आणतो! परंतु आपल्या थोर पूर्वजांनी सर्व भारताचे ऐक्य नाना रीतींनी आपल्या मनावर ठसविण्याचे प्रयत्न केले आहेत. स्वतःचे स्वतंत्र अस्तित्व राखूनही मधुर मीलन करता येते. गंगा सागराला मिळालेली आहे व तिला स्वतंत्र अस्तित्व आहे. भेदात अभेद पाहणे, ही पूर्वजांची थोर दृष्टी होती.

At the Sinhastha in Nashik and at the Kanyagat in Wai, a great parva, a sacred confluence, comes around. At such a time, it is beautifully imagined, the Ganga from the north comes to meet the Godavari and the Krishna of the south. In our Bharatvarsha even nature has been given tender feelings. Nature has been made a member of the human family. Even rivers far apart from one another recognize their oneness and come to meet each other — then should not we human beings, too, learn to forget our differences? This one a Maharashtrian and that one a Gujarati, this one a Bengali and that one a Madrasi, this one a Punjabi and that one a foreigner — how many such provincial distinctions do we bring into our everyday dealings! But our great forefathers made every kind of effort to impress the oneness of all Bharat upon our minds. One can keep one's own separate existence and still achieve a sweet union. The Ganga has merged into the ocean, and yet she keeps her own separate existence. To see oneness within difference — that was the great vision of our forefathers.

त्या वर्षी कन्यागत असल्यामुळे वाईला हजारो स्त्री-पुरुष यात्रेला जात होते. आमचा लहानसा पालगड गाव वाईपासून कित्ती दूर! परंतु आमच्या गावाहून बैलगाड्या करून किती तरी लोक जात होते. माझे एक चुलत आजोबा-माझ्या आईचे चुलते-त्यांच्या पत्नी व इतर गावातील बरीच मंडळी जाण्याचे ठरत होते. चांगल्या दहा-बारा गाड्या एकदम निघणार होत्या. पालगड ते खेड व खेड ते चिपळूण असे मुक्काम करीत त्या गाड्या जाणार होत्या. वाटेत रानात उतरावे, नदीकाठी मुक्काम करावा, पिठलेभात करावा, जेवावे व पुढे जावे, असे करीत मंडळी जाणार होती. अशा प्रवासात खूप मजा येते. मोटारीने धावपळ करीत जाण्यात आपण सृष्टीशी एकरूप होत नाही. सृष्टिमाईजवळ एक मिनिट उभे राहावे व जावे, त्यात काय आनंद! आईच्या मांडीवर लोळावे, तिच्याजवळ बसावे, खेळावे. यातील सुख, त्याचे वर्णन का करता येईल? निसर्गही आपली माताच. त्या मातेला भरभर पाहण्यात काय अर्थ? तिच्याजवळ घटका घटका राहू या. या बैलगाड्यांच्या प्रवासात फार मौज असते. रात्रीच्या वेळी तर फारच आनंद. शांत वेळ असते. झाडांमधून वरचे तारे व चंद्र मधून मधून डोकावत असतात. बैलांच्या गळ्यांतील घंटांचा आवाज रात्रीच्या वेळी किती गोड वाटतो! आणि मध्येच एखादा वाघ रस्त्यात दिसावा, त्याचे ते आगीसारखे, ताऱ्यांसारखे डोळे! हाकारे करावे व वाघ पुन्हा जंगलात शिरावा. त्या बैलगाड्यांच्या प्रवासात हे सारे अनुभव मिळत असतात.

That year, because it was Kanyagat, thousands of men and women were going on pilgrimage to Wai. Our little village of Palgad was so far from Wai! And yet from our village too, a good many people were going, hiring bullock carts. One of my grand-uncles — my Aai's uncle — his wife, and a good many other people from the village had decided to go. A full ten or twelve carts were to set out together. Travelling by stages — Palgad to Khed, Khed to Chiplun — the carts were to go on, halting each night. They would stop somewhere in the wilds, camp on a riverbank, cook pithale-bhat, eat, and move on. There is great fun in a journey of this kind. Rushing along in a motorcar, one never becomes one with nature. What joy is there in standing before Mother Nature for one minute and moving on! To roll about in her lap, to sit close beside her, to play there — how can such happiness be put into words? Nature too is our mother. What sense is there in seeing her in a hurry? Let us stay beside her, hour upon hour. There is great delight in travelling by bullock cart in this way. At night, above all, the joy is even greater. It is a quiet hour. Through the trees the stars and the moon peep down now and again. How sweet, at night, the sound of the bells round the bullocks' necks! And now and then a tiger might appear on the road, its eyes like fire, like stars! People would raise a shout, and the tiger would slip back into the jungle. All these are the experiences one gathers on such a bullock-cart journey.

लहानपणी माझ्या ठिकाणी भक्ती फार असल्यामुळे मलाही वाटले, की आपणही वाईस या सर्वांबरोबर जावे. मी आईच्या पाठीमागे लागलो होतो; परंतु माझे कोणी ऐकेना. मला फार वाईट वाटले. मी आईला म्हटले, "आई! जाऊ दे ना मला! मी वाटेत हट्ट करणार नाही. खोल पाण्यात जाणार नाही. तात्या (माझे चुलत आजोबा) सांगतील तसा वागेन. भाऊंना (वडिलांना) सांग, म्हणजे ते नाही म्हणणार नाहीत. आई! त्या पोथीत स्नानाचे महत्त्व आहे म्हणून मी माघस्नान, कार्तिकस्नान सारी केली. मला गंगेचे स्नान करून येऊन दे. तुझा मुलगा पुण्यावान नको का व्हायला?"

As a child I was so devoted that I too longed to go to Wai with all the rest. I pestered Aai about it, but no one would listen to me. I felt very sad. I said to Aai, "Aai! Do let me go! I won't be stubborn on the way. I won't go into deep water. I'll do just as Tatya (my grand-uncle) tells me. Tell Bhau, and he won't say no. Aai! That pothi says bathing is so important, and that is why I did all those baths — Magh-snan, Kartik-snan, all of them. Let me go and bathe in the Ganga and come back. Shouldn't your son become a man of merit?"

आई म्हणाली, "श्याम! अरे, आजच्याने काय झाले? तू पुढे मोठा हो व जा गंगा-गोदांना भेटायला. आज आपण गरीब आहोत. नाही म्हटले, तरी पाच-सहा रुपये तुझ्याकरिता द्यावे लागतील. कोठून आणायचे, बाळ, पैसे? आईबापांची आज्ञा हीच तुझी कृष्णा, हीच गंगा. पुंडलीक आईबापाचे पाय सोडून, समोर देव आला तरी उठला नाही. तो त्यांचे पाय चेपीत बसला. खरं ना?"

Aai said, "Shyam! What difference will not going this once make? Grow up first, and then go and meet Ganga and Godavari. Today we are poor. Say what you like, we would still have to find five or six rupees for you. Where are we to get the money from, child? Your parents' word — that is your Krishna, that is your Ganga. Pundalik would not even get up from pressing his parents' feet though God himself stood before him. Isn't that so?"

परंतु मी म्हटले, "आई! ध्रुव तर आईबापांना सोडून गेला. पुराणात दोन्ही प्रकार आहेत. आई! पुढचे कोणी पाहिले आहे? चांगले करावयाचे मनात आले, की लगेच करावे. त्याला वेळ बघत बसू नये, असे त्या सत्यनारायणाच्या कथेत नाही का? आई, जाऊ का? तात्यांना सांगितले, तर ते मला फुकटसुद्धा नेतील. ते का पैसे मागतील?"

But I said, "Aai! Dhruv, though, left his parents and went away. Both kinds of stories are in the puranas. Aai, who has ever seen what lies ahead? The moment a good thought comes to mind, one should act on it at once — isn't that what the story of Satyanarayan teaches, that one shouldn't sit waiting for the right time? Aai, may I go? If I tell Tatya, he'll take me for nothing at all. Would he ask me for money?"

आई म्हणाली, "अरे ते पैसे घेणार नाहीत, हा त्यांचा मोठेपणा; परंतु असे आपण ओशाळवाणे जीवे का? दुसऱ्यावर बोजा घालावा का? दुसऱ्यांच्या जिवावर देवाची पूजा नाही करता येत. दुसऱ्यांनी लावलेल्या व वाढविलेल्या फुलझाडांची फुले तोडून देवाला वाहण्यात काय रे स्वारस्य? स्वतः श्रमावे, स्वतः मिळवावे व देवाला अर्पण करावे. जायचे असेल, तर पायी जा. आहे ताकद?"

Aai said, "He won't take money — true, that is his generosity. But should we go about so shamelessly, living off what belongs to someone else? Should we put the burden on another person? One cannot worship God at someone else's expense. What is the sense in picking the flowers of plants that someone else has planted and tended, and offering those to God? One should labour oneself, earn oneself, and then make the offering. If you want to go, go on foot. Have you the strength for it?"

मी म्हटले, "आई! मी दमून जाईन. सहा कोस चालेन. परंतु पुढे? आणि गाड्या पुढे निघून जातील. मला सोबत? मला भीती वाटेल आणि गाड्यांबरोबरच चालत जाणे म्हणजे त्यांना लाजविणे. ते मग मला गाडीत घेतीलच. त्यांना तर मी पायी येत आहे, हे कळता कामा नये. परंतु त्यांची सोबत तर हवी आणि पुन्हा इतके चाळीस-पन्नास कोस माझ्याने चालवेल तरी कसे?"

I said, "Aai! I'll get tired. I can walk six kos. But after that? The carts will have gone on ahead. Who will I have with me? I'll be afraid. And to walk alongside the carts the whole way would shame them into taking me up — they're sure to let me ride once they see me. But then they mustn't know I came on foot. Yet I do want their company — and besides, how will I ever manage forty or fifty kos on my own two feet?"

आई म्हणाली, "ध्रुवाच्या गप्पाच सांग. ध्रुवाला भीती वाटली नाही. जो देवाकडे जावयास निघाला, त्याला कोणाची आली आहे भीती? साप-वाघ त्याला मार्ग दाखवितील. खाणार नाहीत. तो दमून जर रस्त्यावर झोपला व त्याच्या तोंडावर उन्हाचा कवडसा पडला, तर साप त्याच्यावर फणा धरील. त्याला तहान लागली, तर पक्षी चोचीतून पाणी आणून त्याच्या तोंडात घालतील. त्याला भूक लागली, तर गाय-माऊली येऊन त्याच्या तोंडात दुधाची धार सोडील. देवाकडे जो जावयास निघाला, त्याला सारे मित्र, सारे सखे. त्याचे सारे गडी, सीरे साहाय्य करणारे. आहे का ध्रुवाची श्रद्धा? त्याचा तो भाव? वेडा! हे काय? रडावयास काय झाले? अरे, आपण लहान माणसे. अजून तू लहान आहेस आणि आपण गरीब आहोत. वेडा हट्ट घेऊ नकोस."

Aai said, "Don't talk to me of Dhruv, then. Dhruv felt no fear at all. One who has set out toward God — what fear can touch him? Snakes and tigers will show him his way. They will not harm him. If, worn out, he fell asleep on the road and a patch of sunlight fell across his face, a snake would spread its hood to shade him from it. If he grew thirsty, birds would carry water in their beaks and drop it into his mouth. If he grew hungry, some cow, like a mother, would come and let a stream of milk fall into his mouth. To one who has set out toward God, all are friends, all are companions — all his fellows, all his helpers. Have you Dhruv's faith? His devotion? Foolish boy! What is this now? Why are you crying? We are small people, child, and you are still small, and we are poor besides. Don't take up some foolish, stubborn notion."

मला खूप वाईट वाटले. उजाडत्या पहाटे यात्रेची सारी मंडळी निघणार होती. त्या गाड्यांच्या पाठोपाठ त्याना न दिसू, अशा रीतीने आपण जावे, असे मनात येत होते. आपण दमू, थकू, आपणांस भूक लागेल, खायला काय? नाना शंका मनात येत होत्या; पाणी प्यावे व झाडाचा पाला ओरबाडून खावा, बकरी पानांवर जगते, आपण जगू. चिंचेची, करवंदीची कोवळी पाने खाऊ, असे मनात योजत होतो. रात्री विचार करता करता केव्हा झोप लागली, ते कळलेही नाही. मी उठलो, तेव्हा साऱ्या गाड्या निघून गेल्या होत्या. त्या दिवशी शनिवार होता, शाळा होतीच. मी पटकन परसाकडे, तोंड धुणे आटोपले. झटपट आंघोळ केली. संध्या केली. नमस्कार घातले. तुळशीला पाणी घातले. पाटी-दप्तर घेऊन मी शाळेत जावयास निघालो.

I felt very sad. At first light the next morning, all the pilgrims were to set off. It occurred to me that I might follow behind the carts, unseen, without letting them know. We would tire, we would grow weary, we would grow hungry — what would there be to eat? All sorts of doubts crowded into my mind; I would drink water and strip leaves from the trees to eat — a goat lives on leaves, so could I. I planned to eat the tender leaves of tamarind and karvand. Turning such thoughts over in the night, I fell asleep without even knowing when. When I woke, all the carts had long since gone. That day was a Saturday, and there was school. I hurried to the privy, quickly washed my face, bathed in haste, said my sandhya, made my namaskars, watered the tulsi, and taking my slate and satchel, set off for school.

आई म्हणाली, "अरे इतकी घाई का? मी पानगी करत्ये, ती खा व मग जा शाळेत. बन्या, बापू कोठे अजून गेले आहेत? बस जरा."

Aai said, "Why such a hurry? I'm making pangi — eat some, and then go to school. Where have Banya and Bapu got to, still? Sit a moment."

मी रागाने म्हटले, "मला नको जा पानगीबिनगी. खायला देतेस; पण वाईला मात्र जाऊ देत नाहीस. मला वाईची भूक आहे, खायची नाही. मी आपला शाळेत जाऊन बसतो."

I said angrily, "I don't want your pangi or anything else. You'll feed me well enough, but you won't let me go to Wai. It's Wai I'm hungry for, not food. I'll just go and sit at school."

आई जरा रागाने म्हणाली, "पुन्हा माग तर खरे खायला. बघ देईन का. सारे तुझ्या मनाप्रमाणे झाले पाहिजे. मोठा राजाच की नाही तू? राजाच्या तरी पोटी यायचे होते. भिकाऱ्याच्या घरात जन्मून राजाची ऐट रे कशी चालणार? चांगली पानगी देत्ये, ती नको म्हणतो, दुपारी पण नको जेवूस. खायची भूक नाही म्हणे. किती दिवस राहतोस उपाशी, ते तरी बघत्ये. श्याम, मागे फीर, आईचे ऐकावे हो सांगितलेले."

Aai said, a little angrily, "Just you ask me for food again — we'll see whether I give it to you. Everything has to go your way, does it? A great king, are you? You'd have had to be born to a king for that. Born in a beggar's house, how will a king's airs suit you? I offer you good pangi and you say you don't want it — don't come home for your meal at noon either, then. No hunger for food, is it? Let's see how many days you go without eating. Shyam, turn back — listen to what your Aai is telling you."

परंतु मी न ऐकता झपाझप जात होतो. अजून शाळेत मुले यायला लागली नव्हती. वाटेतल्या गणपतीच्या देवळात शिरून मी देवाला नमस्कार केला व "देवा! माझा निश्चय तू टिकव. तू माझा साहाय्यकारी हो." अशी प्रार्थना केली. मी शाळेत गेलो, तेव्हा एकसुद्धा मुलगा शाळेत आला नव्हता. शाळा अद्याप उघडलीही नव्हती.

But without listening, I walked on quickly. The other boys had not yet begun arriving at school. On the way I went into the Ganapati temple and bowed to the god, and prayed, "God! Keep my resolve firm. Be my helper." When I reached school, not a single boy had come yet. The school had not even been opened.

माझे दप्तर मी शाळेच्या बाहेरच्या पडवीत ठेवले व मी शाळेतून बाहेर पडलो. मुलांनी मला पाहू नये, म्हणून मी झपाट्याने जात होतो. मी गावाबाहेर आलो. गावची नदी ओलांडली व पुढे चाललो. तिठ्ठ्यावर आलो. जेथे तीन रस्ते फुटतात, त्या जागेला तिठ्ठा म्हणतात. एका बाजूला दापोलीचा रस्ता होता, एका बाजूला खेडचा होता. मी खेडचा रस्ता धरला व चालू लागलो. पहाटे निघालेल्या गाड्या किती तरी लांब गेल्या होत्या. त्या गाड्या दहा-अकरा वर्षांचा मुलगा कशा गाठणार? मला माझे भानच नव्हते. परंतु ऊन लागू लागले. मी दमून गेलो. मला रडू येऊ लागले. घरी परत जाण्याची लाज वाटू लागली. परंतु घरी नाही जावयाचे, तर कोठे जावयाचे? रानात कोठे राहणार आणि किती वेळ राहणार?

I left my satchel in the outer veranda of the school and slipped away again. So that the boys should not see me, I walked quickly. I came out of the village, crossed the village river, and went on. I reached the tiththa — the place where three roads fork is called a tiththa in these parts. One road led to Dapoli, another to Khed. I took the Khed road and set off walking. The carts that had left at dawn were already a long way ahead. How was a boy of ten or eleven to catch up with them? I was quite beside myself. But then the sun began to beat down. I grew tired. I began to cry. I began to feel ashamed of turning back home. But if not home, where was I to go? Where could I live in the wilds, and for how long?

मी माघारी वळलो, माझ्या गावाकडे पावले वळविली. डोळ्यांतून पाणी गळत होते व सूर्याच्या प्रखर किरणांनी ते वाळून जात होते. जणू सूर्याचे किरण माझे अश्रू पुशीत होते. भर दुपार होण्याची वेळ. सूर्य डोक्यावर आला. मी घामाघूम झालो. सकाळपासून पोटात काही नव्हते. मी पालगड गावाजवळ आलो. परंतु गावात शिरण्याची लाज वाटू लागली. स्वाभिमान म्हणे, "गावात जाऊ नको. परत घरी जाऊ नकोस." पोट म्हणे, "घरी जा." घरी न जाण्यात कसला स्वाभिमान? आई-बापांशी का स्वाभिमान दाखवायचा? प्रेम करणाऱ्यासमोर स्वाभिमान दाखविणे म्हणजे प्रेमाचाच अपमान आहे.

I turned back, my steps turning toward my village. Tears ran from my eyes, and the sun's fierce rays dried them as they fell, as though the sun himself were wiping away my tears. It was close upon noon. The sun stood right overhead. I was drenched in sweat. There had been nothing in my stomach since morning. I came close to the village of Palgad, but then I felt ashamed to go in. My pride told me, "Don't go into the village. Don't go back home." My stomach told me, "Go home." What pride is there in not going home? Is pride something to show before one's own parents? To show pride before those who love us is nothing but an insult to their love.

गावात शिरण्याचे धैर्य मला झाले नाही. गावाबाहेर नदीकाठी झोळाईचे देऊळ होते. ही आमची ग्रामदेवता. बाळंतिणी झोळाईचे देऊळ होते. ही आमची ग्रामदेवता. बाळंतिणी बाळंतपणातून उठल्या, की मूल घेऊन झोळाईला जातात. तिची खणानारळांनी ओटी भरतात. माहेरवासिनी सासरहून आल्या तर झोळाईला जातात. मी त्या झोळाईच्या देवळात शिरलो. त्या देवीच्या पाठीमागे खूप अंधार आहे. अंधारात लपून बसलो.

I could not find the courage to enter the village. Outside the village, on the riverbank, stood the temple of Zoloai, our village deity. Women who have just risen from childbed take their babies there; they fill her lap with coconuts and pieces of cloth. Women visiting their maher from their sasar go to her too. I slipped into that temple of Zoloai's. Behind the goddess's image it is very dark. I hid myself there in the darkness.

परंतु किती वेळ बसणार? पोटात कावळे ओरडत होते. शेवटी लाजलज्जा सोडली. स्वाभिमान दूर केला व देवळातून हळूच बाहेर पडलो. गावच्या रस्त्याला लागलो. गावातील घरे दिसू लागली. खाली मान घालून चाललो होतो. पाय चटचट भाजत होते. आत हृदय जळत होते. वरून डोळे गळत होते. असा मी चाललो. डोळे भरून येऊन पुढे काही दिसत नव्हते. इतक्यात माझे मनगट कोणी तरी धरले! "अरे, आहेस तरी तू कोठे? तुला शोधायचे तरी किती? गळ्याला फास लावायचास एखाद्या वेळी!" असे शब्द माझ्या कानी पडले. ते माझे चुलते होते. गावात नाना ठिकाणी माझा शोध चालला होता. चुलते, वडील, घरची, शेजारची सारी माणसे मला धुंडीत होते. शाळेतील मुलांनी पाटीदप्तर घरी आणून दिले; तेव्हा कळले की, मी हरवलो.

But how long could I sit there? Crows were cawing in my empty stomach. At last I cast off all shame, put my pride aside, and slipped quietly out of the temple. I took the road into the village. The village houses came into view. I walked along with my head bowed. My feet were scorching on the ground. Inside, my heart was burning, and above, my eyes kept streaming. So I walked on, my eyes so full I could barely see the way ahead. Just then someone caught hold of my wrist! "Where in the world have you been? How much longer were we to go on searching for you? You'll have us hanging ourselves from the worry one of these days!" These words fell on my ears. It was my uncle. My whereabouts had been searched for all over the village. My uncle, my father, the people of the house, the neighbours — all of them were looking for me. The boys from school had brought my slate and satchel home, and only then had it been discovered that I was missing.

आदल्या दिवशी हेडमास्तरांनी माझी मोडी पुस्ती वाईट आली होती, म्हणून मला मारले होते. मी निघून गेलो, त्यामुळे पुन्हा आज मार बसेल कदाचित, म्हणून गेलो असेन, असे हेडमास्तरांस वाटले. ते हेडमास्तर फार मारकुटे होते. निगडीच्या काठ्यांचा भाराच्या भारा ते शाळेत आणून ठेवीत व मुलांना गुरासारखे झोडपीत. छत्रीच्या लोखंडी काडीनेसुद्धा मुलांच्या उपड्या हातावर, बोटांच्या पेऱ्यांवर ते मारीत. ते गांजा ओढीत असत व तर्र होऊन येत असत. त्यांची बदली व्हावी, म्हणून देवाला आम्ही नवस करीत होतो. मी पळून गेलो, म्हणून त्यांना वाईट वाटले. आपल्या मारण्यामुळे हा परिणाम झाला, असे त्यांनी मनात घेतले. ते जरा घाबरले. या श्यामने विहिरीत जीवबीव तर नाही ना दिला, अशी त्यांना धास्ती वाटली. शाळा सुटल्यावर वडील जेव्हा चौकशी करू लागले, तेव्हा वर्गातील मुलांनी आदल्या दिवशीच्या पुस्तीबद्दलच्या माराची हकीकत सांगितली. वडिलांना वाटले, की माराला भिऊन श्याम पळाला. वडील पहाटे उठवून मला घरी खर्डे घासायला व कित्ता गिरवायला लावीत असत. अक्षर सुधारण्याचे प्रयत्न मी करीत होतो. "मास्तरांनी उगीच श्यामला इतके मारले. पोरगा कोठे गेला? आता काही कमीजास्त झाले, तर; न व्हावे ते झाले, तर!" असे शेजारी म्हणू लागले. वडील हेडमास्तरांकडे गेले व त्यांना पुष्कळ टाकून बोलले.

The day before, the headmaster had beaten me because my modi handwriting exercise had come out badly. Since I had vanished, the headmaster supposed I must have run off for fear of another beating on that account. That headmaster was a fearsome one for beating. He would bring whole bundles of nigdi switches into school and thrash the boys like cattle. He would even strike the backs of the boys' hands and the joints of their fingers with the iron ferrule of an umbrella. He used to smoke ganja and come to school half-stupefied with it. We used to make vows to God that he might be transferred. My having run away troubled him greatly — he took it that this must be the result of his beating. He grew rather frightened; a fear crept over him that this Shyam might have thrown himself into some well. When school let out and Father began making enquiries, the boys of my class told him the whole story of the beating I had got the day before over the handwriting. Father concluded that Shyam had run off in fear of a beating. Father used to rouse me at dawn to make me practise handwriting and copy out exercises at home — I had indeed been trying to improve my hand. "The master beat Shyam far too hard. Where has the boy gone? If something untoward has happened — God forbid, but if it has!" the neighbours began saying. Father went to the headmaster and gave him a thorough talking-to.

हेडमास्तर म्हणाले, "आजपासून तुमच्या मुलाला चार बोटेही लावणार नाही. म्हणजे तर झाले ना? तुमची मुले चांगली व्हावी, म्हणून लावतो हात. मला त्यात काय मिळायचे आहे? तुमच्या मुलाला काठी म्हणून लावणार नाही बरे, भाऊराव!"

The headmaster said, "From this day I won't so much as lay four fingers on your son. That will satisfy you, won't it? I only raise my hand so that your children may turn out well. What do I stand to gain from it? I won't touch your son with so much as a stick, mind you, Bhaurao!"

परंतु वडील म्हणाले, "पुन्हा लावणार नाही. परंतु आधी सापडू दे तर खरा!"

But Father said, "You'll not touch him again, true enough. But let him first be found, safe and sound!"

घरात जेवणे तशीच राहिली होती. आईच्या मनात मी वाईला जाण्यासाठी तर नाही ना पळून गेलो, अशी शंका आली; परंतु तिने ती बोलून दाखविली नाही. तिला ते शक्य वाटले नाही. चुलत्यांनी माझी बकोटी धरून आणिले. रस्त्यात मुलांची गर्दी. चोराला पाहावयास जसे लोक जमतात, तसे मला पाहावयास मुलगे जमले. वाटेत वडीलही भेटले. "जा रे आपापल्या घरी. का तमाशा आहे?" वडील मुलांना रागाने बोलले व मुले निघून गेली.

At home the meal had been left just as it was, untouched. It had crossed Aai's mind that I might have run off trying to reach Wai, but she did not say so aloud. It did not seem possible to her. My uncle had caught me by the scruff of the neck and brought me back. A crowd of boys had gathered along the road; just as people gather to stare at a thief, boys gathered to stare at me. Father, too, met us on the way. "Off you go, to your own homes! Is this some kind of show?" Father said angrily to the boys, and they scattered.

वडील माझ्यावर रागवले नाहीत, काही नाही. ती वेळ रागे भरण्याची नव्हती. मी दमलो होतो. घरी येऊन अंथरुणावर पडलो.

Father was not angry with me at all — not in the least. That was not a moment for scolding. I was worn out. I came home and lay down.

थोड्या वेळाने वडील आले व म्हणाले, "श्याम! ऊठ बाळ. पुन्हा नाही हो मास्तर मारणार. अरे, मास्तरांनी मारले तर असे पळून का जावे? आमच्या वेळेस तर घोडीवर सुद्धा चढवीत. मुलाला उलटे टांगून खालून मिरच्यांची धुरी घालीत व वर छड्या मारीत. माराला भिऊन कसे चालेल? मास्तर मारणारच. मारणार नाही, तो कसला मास्तर? ऊठ. हातपाय धू. तोंड बघ कसे झाले आहे कोकंब्यासारखे लाल. वाढ ग त्याचे पान आधी."

After a while Father came in and said, "Shyam! Get up, child. The master won't beat you again, I promise. But why run off just because the master beat you? In our day they used to make you sit astride a wooden horse. They'd hang a boy upside down, smoke him with chillies from below, and lay on the cane from above. How is one to manage if one is afraid of a beating? A master is bound to beat you — what kind of master would he be otherwise? Get up. Wash your hands and feet. Look at your face, red as a kokum. Serve him his leaf first, won't you."

मी उठलो. हातपाय धुतले. माझ्या पळण्याचे निमित्त परस्पर मास्तरांवर गेलेले पाहून मनात जरा बरे वाटले! मारण्याचे आता कमी करतील, असे वाटले. माझ्यामुळे ते जपून वागतील व इतर मुलांनाही मारलेच, तर बेताने मारतील, असे मनात येऊन आनंद झाला. इतर मुलांवर मी केवढा उपकार केला, असे वाटले. ती मुले माझे आभार मानतील, असे वाटले. बाजीरावाच्या पळण्याने मराठ्यांचे स्वराज्य गेले, परंतु श्यामच्या पळण्याने वर्गाला स्वराज्य, अगदी पूर्ण जरी नाही, तरी वसाहतीचे तरी मिळाले! आणि हे सारे श्यामच्या ध्यानीमनी नसताही!

I got up. I washed my hands and feet. Seeing that the blame for my running off had, quite by chance, fallen upon the master, I felt somewhat better in my mind! I thought he would beat less from now on. I thought that because of me he would be more careful, and that even if he beat the other boys, he would beat them more gently. I felt I had done the other boys a great service. I thought they would all be grateful to me. Bajirao's flight cost the Marathas their swaraj — but Shyam's flight won the class a measure of swaraj, not full independence perhaps, but at least the standing of a colony! And all this without Shyam ever having dreamed of it!

मी का पळून गेलो होतो, हे तीन जणांना माहीत होते. मला, आईला व देवाला. शनिवार असल्यामुळे दुपारची शाळा नव्हतीच. मी जेवून पुन्हा निजलो. खूप दमलो होतो व ऊनही सडकून लागले होते. तिन्हीसांज होऊन दिवे लागण्याची वेळ झाली, तरी मी झोपलेलाच होतो. आई माझ्या अंथरुणाजवळ आली. ती माझ्याजवळ बसली. तिने माझ्या कपाळाला हात लावून पाहिले. तिने हाक मारली, "श्याम!" मी डोळे उघडले. आईने अंगावर हात ठेवला होता. ती वात्सल्याने म्हणाली, "श्याम, बरे नाही का वाटत? अंग दुखते? मी सांगितले, तरी ऐकले नाहीस!" असे म्हणून आई माझे अंग चेपू लागली. मी माझे डोके एकदम आईच्या मांडीवर ठेविले व रडू लागलो. माझे रडणे आवरून मी आईला म्हटले, "आई! मी तुझे ऐकले नाही. असा पळून गेलो, म्हणून तू रागावलीस होय? मास्तरांनी मारले, म्हणून नाही हो मी पळालो. तू नाही का एखादे वेळेस मारीत! म्हणून पळतो का मी? भाऊंना वाटले, की त्यासाठी मी पळालो. तू काल म्हणालीस, "जायचे, तर पायी जा. आहे ताकद?" आई! मी पायी जाऊ पाहत होतो. परंतु माझ्या शक्तीपलीकडचे मी करू पाहत होतो. कोठे बाळ ध्रुव आणि कोठे तुझा शेंबडा श्याम! आई, तुझ्या श्यामवर रागावू नकोस. तुझा श्याम आततायी व हट्टी आहे. मनात येईल, ते तो करू बघतो. मग असा फसतो व रडतो. तू नाही ना रागावलीस? तुझे न ऐकता व न सांगता पळून गेलो, म्हणून नाही ना रागावलीस. सांग, आई सांग. नाही म्हण."

Why I had run away was known to just three: myself, Aai, and God. It being Saturday, there was no school in the afternoon. I ate and lay down again. I was thoroughly worn out, and the sun too had beaten down fiercely. Dusk had come and it was nearly time to light the lamps, and still I lay sleeping. Aai came to my bedside. She sat down beside me. She laid a hand on my forehead. She called, "Shyam!" I opened my eyes. Aai had her hand on me. She said tenderly, "Shyam, don't you feel well? Does your body ache? I told you, and still you wouldn't listen!" So saying, Aai began pressing my limbs. I put my head at once into Aai's lap and began to cry. Getting hold of myself, I said to Aai, "Aai! I didn't listen to you. I ran off like that — are you angry with me for it? It wasn't because the master beat me that I ran away. Don't you scold me too, sometimes? Do I run off because of that? Bhau thinks that's why I ran off. You said yesterday, 'If you want to go, go on foot. Have you the strength?' Aai! I was trying to go on foot. But I was attempting something beyond my strength. Where is the boy Dhruv, and where is your snot-nosed Shyam! Aai, don't be angry with your Shyam. Your Shyam is rash and headstrong. Whatever comes into his mind, he tries to do — and then he comes to grief like this, and cries. You're not angry with me, are you? Not angry that I ran off without listening to you, without telling you? Tell me, Aai, tell me. Say you're not."

माझे तोंड कुरवाळून व माझे डोळे पुसून आई म्हणाली, "श्याम मी का रागावेन? मला रागही आला नाही व तू पळून गेलास म्हणून वाईटही वाटले नाही. तुझ्या काळजीमुळे वाईट वाटले. तू लहान, तुझे कसे होईल यामुळे डोळे भरून येत होते. मी काल तसे बोलल्ये, माझेच शब्द कारण म्हणूनही वाईट वाटत होते. परंतु तू पळून गेलास, हे फार वाईट केलेस, असे मनात येऊन सुद्धाही वाईट वाटले नाही. श्याम, तू वाईट गोष्टीसाठी थोडाच पळून जात होतास? परवा गावातला कुणाचासा मुलगा नाटक कंपनीत जाण्यासाठी पळून गेला, तसा का तू पळून जात होतास? तू देवासाठी पळून जात होतास. गंगेच्या स्नानासाठी पळून जात होतास. तुला मी कशी रागावू? बाळ, तुझा मला अभिमानच वाटेल. माझा श्याम पळून गेलाच तर देवासाठी गेला, असे मी अभिमानाने म्हणेन. श्याम! एक लक्षात ठेव, तुझ्या आईचे एक वाक्य लक्षात ठेव- "चोरी-चहाडी करून पळू नकोस. वाईट संगतीसाठी पळू नकोस. भीतीने पळू नकोस. देवासाठी पळून गेलास तर जा. साऱ्या संतांनी तेच केले. देवासाठी माझा मुलगा पळून जावा. अशी मी प्रार्थनाही करीन!"

Stroking my face and wiping my eyes, Aai said, "Shyam, why should I be angry? I felt no anger at all, nor was I upset that you had run off. What upset me was worry for you. You are still a child, and my eyes kept filling at the thought of what might happen to you. That what I'd said yesterday, my own words, might have been the cause of it — that upset me too. But even with the thought that you had done a very wrong thing in running away, still I could not truly feel angry. Shyam, it wasn't for some wicked reason that you ran off, was it? Do you remember that boy in the village who ran off the other day to join a theatre company? Was yours that kind of running away? You ran off for God's sake. You ran off to bathe in the Ganga. How could I be angry with you for that? Child, I shall only feel proud of you. If my Shyam ran away, he ran away for God — that is what I shall say, and say with pride. Shyam! Remember one thing, remember this one sentence of your Aai's — never run off to steal or to tell tales. Never run off into bad company. Never run off out of fear. But if you run off for God's sake, then go — that is exactly what all the saints did. If my son must run away, let him run away for God's sake. That much I would even pray for!"