रात्र तेहतिसावी : गरिबांचे मनोरथ

Thirty-third Night: The Aspirations of the Poor

श्याम अलीकडे खिन्न दिसत असे. आईच्या आठवणीचा तर तो परिणाम नसेल? आईचे दुःखी व कष्टी जीवन मनासमोर येऊन तर तो कष्टी नसेल झाला!

Shyam had been looking despondent of late. Could it not be the effect of his memories of his mother? Could it not be that the sorrowful, hard life of his mother, coming before his mind, had made him sad?

"श्याम! तुझ्या तोंडावर हल्ली हास्य खेळत नाही. तू उदासीन का दिसतोस? तुला काय होते आहे? मनात कोणते विचार तुला त्रास देत आहेत?" रामने विचारले.

"Shyam! These days no smile plays on your face. Why do you look so downcast? What is troubling you? What thoughts are tormenting your mind?" Ram asked.

"राम! आपल्या देशात अपरंपार दुःख, दैन्य, दारिद्र्य आहे. मी माझ्या आईच्या आठवणी सांगत आहे. त्या माझ्या भारतमातेच्याच जणू आहेत. ही भारतमाता दैन्यात, दास्यात, कर्जात बुडाली आहे. तिच्या मुलांना खायला नाही, प्यायला नाही, धंदा नाही, शिक्षण नाही. माझे आतडे तुटते, रे! हे दुःख माझ्याने पाहवत नाही. माझी छाती दुभंगून जाते. पारतंत्र्याने भारताची केवढी हानी झाली आहे! जिकडे तिकडे कर्ज, दुष्काळ व रोग! लहान लहान मुले जन्मली नाहीत तो मरत आहेत! कोणाच्याही तोंडावर जराही रया नाही. तेज, उत्साह कोठे दिसत नाही. जीवनाचे झरेच जणू आटून गेले! पारतंत्र्य सर्वभक्षक आहे. सर्वसंहारक आहे. हिंदुस्थानात आज मरण आहे, जीवन नाही; शोक आहे, आनंद नाही; कृतघ्नता आहे, कृतज्ञता नाही; लोभ आहे, प्रेम नाही; पशुत्व आहे, माणुसकी नाही; अंधार आहे, उजेड नाही; अधर्म आहे, धर्म नाही; भीती आहे, निर्भयता नाही; बंधने आहेत, मोकळेपणा नाही; रूढी आहेत, विचार नाही. हे विराण दुःख, सर्वव्यापी दुःख माझ्या लहानशा हृदयाची होळी करते. माझ्या आईसारख्या लाखो आया या भारतात आहेत. त्यांची सोन्यासारखी जीवने मातीमोल होत आहेत. मी उदास होऊ नये, तर काय करू?"

"Ram! In our country there is boundless sorrow, misery, poverty. I am telling my memories of my mother. They are, as it were, memories of my Mother India herself. This Mother India is drowning in misery, in servitude, in debt. Her children have nothing to eat, nothing to drink, no work, no education. My insides tear, Ram! This suffering is more than I can bear to watch. My chest splits open. What ruin subjection has brought upon India! Everywhere debt, famine, and disease! Little children are dying almost as soon as they're born! There is not a trace of luster on anyone's face. Nowhere is there vigor, nowhere enthusiasm to be seen. The very springs of life seem to have dried up! Subjection devours everything. It destroys everything. In Hindustan today there is death, not life; there is grief, not joy; there is ingratitude, not gratitude; there is greed, not love; there is brutishness, not humanity; there is darkness, not light; there is unrighteousness, not righteousness; there is fear, not fearlessness; there are bonds, not freedom; there is blind custom, not thought. This desolate sorrow, this all-pervading sorrow, sets fire to my small heart. There are millions of mothers like mine in this Bharat. Their golden lives are being reduced to dust. How can I help but be sad?"

श्याम बोलेना. "श्याम! दुःख पाहून दुःख दूर करण्यास उठावे; अंधार पाहून उजेड आणण्यास धडपडावे, बंध पाहून बंध तोडण्यास सरसावावे. निराश का व्हावे? वीराला जितकी संकटे अधिक, तितका चेव अधिक, स्फूर्ती अधिक." राम म्हणाला.

Shyam could say no more. "Shyam! Seeing sorrow, one should rise to banish sorrow; seeing darkness, one should strive to bring light; seeing bondage, one should set oneself to break the bonds. Why despair? The more the trials a hero faces, the greater his fervor, the greater his inspiration." Ram said.

"परंतु मी वीर नाही; तुम्ही वीर आहात. मला तुमचा हेवा वाटतो. तुमच्यासारखे निराश न होता सारखे धडपडावे, असे मलाही वाटते. परंतु माझ्या आशेचा तंतू तुटतो; माझी ऐट उसनी असते; ती जिवंत आशा नसते." श्याम म्हणाला.

"But I am no hero; you are the hero. I envy you. I too wish I could keep striving on, undismayed, as you do. But the thread of my hope keeps snapping; my show of spirit is a borrowed one — it is not living hope." Shyam said.

"निराश होणे म्हणजे देवाला विसरणे, निराशा म्हणजे नास्तिकपणा. शेवटी सारे चांगले होईल. अंधारातून उजेड येईल, असे मानणे म्हणजेच आस्तिक्यभाव." राम म्हणाला.

"To despair is to forget God; despair is a kind of atheism. To believe that in the end all will be well, that light will come out of darkness — that itself is faith." Ram said.

"परंतु निशा संपून आलेल्या उषेची पुन्हा निशा होणार आहे ना? जग आहे तेथेच आहे. या जगात काय सुधारणा होत आहे, ते मला समजत नाही. जाऊ दे. फार खोलात जाऊ नये. आपल्याला करता येईल, ते करावे. दगड उचलावा; काटा फेकावा! फूलझाड लावावे; रस्ता झाडावा; कोणाजवळ गोड बोलावे; गोड हसावे; आजाऱ्याजवळ बसावे; रडणाऱ्याचे अश्रू पुसावे. दोन दिवस जगात राहणे! माझ्यासारखे याहून जास्त काय करणार? या फाटलेल्या आकाशाला माझ्यासारखे दुबळे कोठवर ठिगळे जोडणार!"

"But won't the dawn that follows this night turn again into night? The world remains just as it is. I don't understand what improvement is really taking place in this world. Let it be. One shouldn't dig too deep. One should do what one can. Lift a stone out of the way; throw aside a thorn! Plant a flowering shrub; sweep the road; speak kindly to someone; smile sweetly; sit beside the sick; wipe away the tears of one who weeps. To live in this world for a couple of days! What more than this can a man as feeble as I manage? How long can a weak man like me go on patching this torn sky!"

"अरे, आपण संघटना करू. नवविचार फैलावू; दैन्य हरू; भाग्य आणू. माझ्या तर रोमरोमी आशा नाचत आहे." राम म्हणाला.

"Why, we shall organize ourselves. We shall spread new ideas; we shall banish misery; we shall bring good fortune. Hope is dancing in every pore of my body." Ram said.

प्रार्थनेची घंटा झाली. बोलणे तेवढेच थांबले. प्रार्थनामंदिरात सारी मंडळी जमली. अत्यंत शांतता तेथे होती. आज रामच एक चांगलेसे पद म्हणणार होता. गीतेतील प्रार्थना व भजन झाल्यावर रामच पद म्हणू लागला.

The prayer bell rang. Their talk stopped there. Everyone gathered in the prayer hall. There was the deepest stillness there. Today Ram alone was to sing a fine song. After the prayer from the Gita and the bhajan were done, Ram began to sing the song.

रामने आशेचे दिव्य गाणे म्हटले. एक अंधुक हास्य श्यामच्या ओठांवर खेळू लागले. एका विवक्षित वेळी श्यामनेच ते गाणे रचले होते. परंतु हा दिव्य, अदम्य आशावाद आज कोठे त्याच्याजवळ होता? श्याम म्हणजे आशा-निराशांच्या द्वंद्वयुद्धाचे स्थान होता. आज हसेल, उद्या रडेल. आज उड्या मारील व उद्या पडून राहील. श्याम म्हणजे एक कोडे होते.

Ram sang a sublime song of hope. A faint smile began to play on Shyam's lips. It was Shyam himself who had composed that song at a certain time. But where was this sublime, unconquerable optimism now, within him? Shyam was the very battlefield where hope and despair fought their duel. Today he would laugh, tomorrow he would weep. Today he would leap, tomorrow he would lie prostrate. Shyam was a riddle.

प्रार्थना होऊन गेली. श्यामची गोष्टीची वेळ झाली. श्याम बोलू लागला-

The prayer was over. It was time for Shyam's story. Shyam began to speak—

"गड्यांनो! दापोलीहून निराश होऊन मी घरी गेलो होतो. आईजवळ काही तरी बोलण्यासाठी मी गेलो होतो."

"Friends! I had gone home from Dapoli, disheartened. I had gone to talk something over with Mother."

"आई! या शाळेत शिकणे आता अशक्य झाले आहे. वडील फी देत नाहीत व शाळेत नादारी मिळत नाही. मी करू तरी काय? वडील म्हणाले, शाळेत नादारीसाठी उभा राहा. मी वर्गात नादारीसाठी उभा राहिलो तर मास्तर म्हणतात, 'अरे श्याम, गरीब का तू आहेस? बस खाली.' आई! आपण एकदा श्रीमंत होतो, ते लोकांना माहीत आहे; परंतु आज घरी खायला नाही हे त्यांना माहीत नाही; सांगितले तर पटत नाही. वर्गातील मुले मला हसतात. मी खाली बसतो."

"Mother! It has become impossible for me to keep studying at this school. Father won't pay the fees, and the school won't grant a fee exemption. What am I to do? Father said, stand up in class for the fee-exemption. I stood up in the class asking for the exemption, and the master says, 'Now Shyam, are you poor? Sit down.' Mother! That we were once wealthy, people know; but that today there is nothing to eat at home, they don't know; and if I tell them, they don't believe it. The boys in the class laugh at me. I sit back down."

"श्याम! तू आता शाळा सोडून दिली पाहिजे." आई शांतपणे म्हणाली.

"Shyam! You must give up school now." Mother said calmly.

"आई! आताशी तर पाचवी इयत्ता माझी पास झाली. एवढ्यात शाळा सोडून काय करू? आज माझा काय उपयोग आहे? मला आज काय कमावता येणार आहे?" असे मी आईला विचारले.

"Mother! I've only just passed the fifth standard. What should I do, leaving school at this point? What use am I today? What can I earn today?" I asked Mother.

"तुला कोठेतरी रेल्वेत लावून देऊ, असे ते म्हणत होते. ते तरी काय करतील? तुला फी वगैरे द्यावी लागते, घरी कुरकुर करतात. शाळा सोडणे हेच बरे. धर कोठे नोकरी, मिळाली, तर." आई म्हणाली.

"He was saying he'd get you placed somewhere in the railway. What else can he do? You need to be given fees and all, and there's grumbling at home over it. Better that you leave school. Take up whatever job you find, if you find one." Mother said.

"आई! एव्हापासूनच का नोकरी करावयास लागू? या वयापासून का हा नोकरीचा भुंगा पाठीमागे लावून घेऊ? आई! माझ्या केवढाल्या उड्या, केवढाले मनोरथ, किती स्वप्ने! मी खूप शिकेन, कवी होईन, ग्रंथकार होईन, तुला सुखवीन! आई! साऱ्या आशांवर पाणी ओतावयाचे? सारे मनोरथ मातीत लोटावयाचे?" मी जणू कवी होऊनच बोलत होतो; भावना मला बोलवीत होती, माझ्या ओठांना नाचवीत होती.

"Mother! Must I start working for a living from this very age? Must I take this leech of employment onto my back from so young an age? Mother! What great leaps, what great aspirations, what dreams I had! I would study hard, become a poet, become an author, make you happy! Mother! Must all my hopes be poured away? Must all my aspirations be trampled into the mud?" I was speaking as though I had become a poet myself; feeling itself was speaking through me, making my lips dance.

"श्याम! गरिबांच्या मनोरथांना धुळीतच मिळावे लागते. गरिबांच्या स्वाभिमानाला मातीत मिळावे लागते. गरिबांना पडेल ते करणे भाग आहे. पुष्कळशा सुंदर कळ्या किडीच खाऊन टाकतात!" आई म्हणाली.

"Shyam! The aspirations of the poor must merge into the dust. The self-respect of the poor must merge into the earth. The poor must do whatever falls to them to do. Many a lovely bud is eaten away by the worm within it!" Mother said.

"आई, मला फार वाईट वाटते. माझ्याबद्दल तुला नाही का काहीच वाईट वाटत? तुझ्या मुलांच्या जीवनाचे मातेरे व्हावे, असे तुला वाटते! मी मोठा व्हावे, असे तुला नाही वाटत?" मी आईला विचारले.

"Mother, I feel very bad. Don't you feel anything at all for me? Do you want your son's life to be ruined like this? Don't you want me to become someone great?" I asked Mother.

"माझ्या मुलाने मोठे व्हावे; परंतु पित्याला चिंता देऊन, पित्याला दुःख देऊन मोठे होऊ नये. स्वतःच्या पायांवर उभे राहून मोठे होता येत असेल तर त्याने व्हावे; पित्यावर विसंबून रहावयाचे तर त्याच्या इच्छेप्रमाणे वागले पाहिजे." आई म्हणाली.

"I want my son to become someone great; but not by giving his father worry, not by giving his father sorrow. If he can become great by standing on his own two feet, let him become so; but if he is to remain dependent on his father, then he must act as his father wishes." Mother said.

"आई! मी काय करू? मला मार्ग दाखव. आजपर्यंत तू मला शिकविलेस, या वेळेस काय करू? ते तूच सांग." मी आईला म्हटले.

"Mother! What should I do? Show me the way. You have guided me till now — what should I do this time? You tell me yourself." I said to Mother.

"आईबाप सोडून ध्रुव रानात गेला. घरदार सोडून तो वनात गेला. देवावर व स्वतःवर विश्वास ठेवून तो रानात गेला. तसा तू घर सोडून जा. बाहेरच्या अफाट जगात जा. ध्रुवाने देवासाठी तपश्चर्या केली, उपवास केले, तू त्याप्रमाणे विद्येसाठी कर. तपश्चर्या केल्याशिवाय काय मिळणार? जा, स्वतःच्या पायांवर उभा राहा, उपासतापास काढ, आयाससायास कर, विद्या मिळव. मोठा होऊन विद्यावंत होऊन घरी ये. आमचे आशीर्वाद तुझ्याबरोबर आहेत. कोठेही असलास, तरी तुझ्याजवळ मनाने मी आहेच. दुसरे मी काय सांगू?" आईने स्वावलंबनाचा उपदेश केला.

"Dhruva left his father and mother and went into the forest. He left home and hearth and went into the wilderness. Trusting in God and in himself, he went into the forest. So you too should leave home. Go out into the vast world beyond. Dhruva did penance for God, kept fasts; you do the same for learning. What can one gain without penance? Go, stand on your own feet, endure fasts and hardship, strive and struggle, gain your learning. Become great, become learned, and come home. Our blessings go with you. Wherever you may be, I am with you in spirit always. What more can I tell you?" Mother gave her teaching of self-reliance.

"आई! मी खरेच जाऊ का? माझ्या मनातलेच तू बोललीस! माझ्या हृदयात तू आहेस, म्हणून माझ्या हृदयातले सारे तुला कळते. आई! तिकडे एक औंध म्हणून संस्थान आहे, तेथे फी वगैरे फार कमी आहे. मी तिकडे जाऊ? माधुकरी वगैरे मागून जेवण करीन. त्या लांबच्या गावात मला कोण हसणार आहे? तेथे कोणाला माहीत आहे? कोणाचे काही काम करीन; तू कामाची सवय मला लावली आहेसच. ओळखीच्या लोकांच्या दृष्टीआड असले की झाले. जाऊ ना?" आईला मी विचारले.

"Mother! Shall I really go? You have said exactly what was in my own mind! You are within my heart, and that is why everything within my heart is known to you. Mother, over there is a princely state called Aundh, where the fees are very low. Shall I go there? I'll beg madhukari and manage to eat. In that distant village, who is there to laugh at me? Who knows me there? I'll do whatever work someone needs; you have already trained me to work. Once I am out of sight of people who know me, that's all that matters. Shall I go, then?" I asked Mother.

"जा. माधुकरी मागणे पाप नाही; विद्यार्थ्याला तर मुळीच नाही. आळशी मनुष्याने भीक मागणे पाप. जा. गरीब विद्यार्थ्याला माधुकरीची परवानगी आहे. कसाही राहा, परंतु चोरी चहाडी करू नको, पाप करू नको. सत्याचा अभिमान सोडू नको. इतर सारे अभिमान सोड. आपल्याला देता येईल, ती मदत देत जा. गोड बोलावे. हसतमुख असावे. जीभ गोड तर सारे जग गोड. मित्रमंडळी जोड. कोणाला टाकून बोलू नको, हृदये दुखवू नको, अभ्यास झटून कर, आईबापांची आठवण ठेव; बहीणभावांची आठवण ठेव. ही आठवण असली म्हणजे बरे. ही आठवण तुला तारील. सन्मार्गावर ठेवील. जा. माझी परवानगी आहे. ध्रुवाला नारायण भेटल्यावर त्याने आईबापांचा उद्धार केला. तू विद्यादेवीला प्रसन्न करून घे व आमचा उद्धार कर." आई प्रेरक मंत्र सांगत होती. तारक मंत्र देत होती.

"Go. Begging madhukari is no sin; for a student it is not a sin at all. It is a sin only for a lazy man to beg. Go. A poor student is permitted madhukari. Live however you must, but do not steal, do not slander, do not commit sin. Never give up your regard for truth. Give up every other kind of pride. Give whatever help you are able to give. Speak sweetly. Keep a cheerful face. If the tongue is sweet, the whole world is sweet. Make good friends. Never speak dismissively of anyone, never wound anyone's heart. Study hard. Remember your mother and father; remember your brothers and sisters. Keep that memory alive — it will do you good. That memory will save you. It will keep you on the right path. Go. You have my permission. When Dhruva met Narayana, he redeemed his mother and father. You win over the goddess of learning, and redeem us." Mother was giving an inspiring mantra, a saving mantra.

"आई! तू भाऊंची परवानगी मिळव; त्यांची समजूत घाल." मी सांगितले.

"Mother! You get Father's permission; you talk him round." I said.

"मी तुला ती मिळवून देईन. निश्चिंत राहा. तेच तशा अर्थाचे काही बोलले होते." असे आईने आश्वासन दिले.

"I will get it for you. Don't worry. He himself has said something to that effect already." Mother assured me.

रात्री जेवणे चालली होती. सुकांब्याचे लोणचे होते. कुळिथांचे पिठले होते. "म्हटले, श्याम दूर कोठेसा शिकायला जाऊ म्हणत आहे, जाऊ द्यावा त्याला." आई वडिलांना म्हणाली.

Dinner was going on that night. There was dried-mango pickle. There was kulith dal. "I was saying, Shyam wants to go off somewhere to study, let him go," Mother said to Father.

"कोठे जाणार? तेथेही पैसे पाठवावे लागतील. एक दिडकीही उचलून रोख देणे म्हणजे अशक्य झाले आहे. एका काळी या हाताने हजारो रुपये मोजले; परंतु याची आठवण कशाला? माझी मतीच चालली नाही. मी लाचार आहे. आज मुलांनी शिकू नये, असे का मला वाटते? आपल्या होतकरू, बुद्धिमान, गुणी व कष्टाळू मुलांनी शिकू नये, असे कोणत्या बापाला वाटेल? परंतु करायचे काय?" असे वडील मोठ्या खेदाने म्हणाले.

"Go where? Even there money will have to be sent. Now even setting aside a single dida in cash has become impossible. Once, with these very hands I counted out thousands of rupees; but why recall that now? My own judgment has failed. I am helpless. Do I want, today, that my children should not study? What father would want his promising, intelligent, virtuous, hard-working children not to study? But what is one to do?" Father said with great sorrow.

"तो जाणार आहे, तेथेही पैसे पाठवावे लागणार नाहीत. तेथे शिक्षण, म्हणे फुकट असते. तो माधुकरी मागणार आहे. फक्त जाण्यापुरते दहा रुपये त्याला द्यावे, म्हणजे झाले." आई म्हणाली.

"Where he's going, no money will need to be sent there either. Education there, they say, is free. He'll beg madhukari. Only enough for the journey — ten rupees given to him — will do." Mother said.

"काही हरकत नाही. स्वतःच्या हिमतीवर कोठेही शिकू दे. नोकरीच धर, असे काही माझे सांगणे नाही. फक्त, मी शिकवायला असमर्थ आहे, एवढेच. माझा आशीर्वाद आहे." वडील म्हणाले.

"No objection at all. Let him study anywhere on his own courage. I'm not saying he must take a job. Only that I am unable to fund his studies, that's all. He has my blessing." Father said.

आमची जेवणे झाली. मी आईजवळ बोलत बसलो होतो. "आई! मग अण्णा जाणार वाटते? लांब जाणार, लौकर परत नाही येणार?" धाकटा पुरुषोत्तम आईला विचारीत होता.

Our meal was over. I sat talking with Mother. "Mother! So Anna is really going, then? Going far away, not coming back soon?" younger Purushottam was asking Mother.

"हो, बाळ; तो शिकेल व मग तुम्हांला शिकवील. तुम्हांला शिकविता यावे, म्हणून तो लांब जात आहे." आई त्याची समजूत घालीत होती.

"Yes, child; he'll study and then he'll teach you all. He's going far away so that he'll be able to teach you." Mother was consoling him.

शेवटी औंध संस्थानात जावयाचे ठरले.

In the end it was decided that I should go to the princely state of Aundh.

वडिलांनी शुभ दिवस पाहिला. जसजसा तो दिवस जवळ येत होता, तसतशी माझ्या हृदयाची कालवाकालव होत होती. आता मी थोडाच आईला भेटायला वरचेवर येणार होतो! इतके दिवस तिच्याजवळ होतो. पाखरू कंटाळले की भुर्रकन आईजवळ उडून येत होते; परंतु आता ते दूर जाणार होते. आईला मदत करायला, तिची कृपादृष्टी लाभायला मी शनिवारी रविवारी सुद्धा घरी जावयाचा. पण ते भाग्य आता नाहीसे होणार होते. आता मोठमोठ्या सुट्टीतही मला घरी जाता आले नसते. पैशाशिवाय येणे-जाणे थोडेच होणार! प्रत्येक ठिकाणी पैसे मोजावे लागणार! मला दहा रुपयेच देण्यासाठी वडिलांना किती ठिकाणी तोंड वेंगाडावे लागले. परंतु मी शिकण्यासाठी जात होतो; पुढे आईबापांस सुख देता यावे म्हणून जात होतो; आईच्या सेवेला अधिक लायक होण्यासाठी जात होतो; हाच एक विचार मला धीर देत होता. डोळ्यांतील पाण्याला थांबवीत होतो. परंतु मी दूर गेल्यावर आईला कोण? तिचे पाय सुट्टीत कोण चेपील? "श्याम! तुझे हात कसे थंडगार आहेत. ठेव, रे, माझ्या कपाळावर, कपाळाची जशी लाही होत आहे." असे आई कोणाला सांगेल? तिचे लुगडे कोण धुवील? जेवताना तिच्याबरोबर गप्पा मारून तिने दोन घास जास्त खावे, म्हणून कोण खटपट करील? दळताना कोण हात लावील? खोपटीतील लाकडे तिला कोण आणून देईल? "आई! मी थारोळे भरून ठेवतो." म्हणून कोण म्हणेल? अंगण सारवायला शेण कोण आणून देईल? विहिरीवरून घागरकळशी कोण भरून आणील? मी घरी गेलो, की आईला सारी मदत करायचा. परंतु आता केव्हा परत येईन, याचा नेमच नव्हता. परंतु मी कोण? मी कोण आईला सुख देऊ पाहणारा? मला कशाला त्याचा अभिमान? देव आहे, ती त्रिभुवनाची आई; तिला साऱ्यांची चिंता आहे. देवाला साऱ्यांची दया. साऱ्यांची काळजी. माझ्या आईचा व उभ्या विश्वाचा परमथोर आधार तोच; एक तोच.

Father chose an auspicious day. As that day drew nearer, my heart grew ever more turbulent. Now I would no longer be able to come and see Mother often! All these days I had been near her. Like a bird that flies straight home to its mother the moment it tires — but now I was going to be far away. To help Mother, to bask in her loving gaze, I used to go home even on a mere Saturday or Sunday. But that good fortune was now to vanish. Now even during the long holidays I would not be able to go home. Coming and going was simply impossible without money! Money would have to be paid out at every turn! To give me just ten rupees, Father had to plead in how many places. But I was going in order to study; I was going so that I might later give my parents happiness; I was going in order to become more worthy of serving Mother — this one thought alone gave me courage. It held back the tears in my eyes. But once I was far away, who would there be for Mother? Who would press her feet during the holidays? "Shyam! How cool your hands are. Put them on my forehead, it's burning so" — to whom would Mother say this now? Who would wash her sari? Who would chat with her at mealtimes so she might eat a couple of morsels more? Who would help turn the grindstone? Who would bring her firewood from the shed? Who would say, "Mother, I'll keep the water-trough filled"? Who would fetch her cow-dung for plastering the courtyard? Who would fill the water-jars from the well? Whenever I was home, I did all these things to help Mother. But now there was no telling when I would return. But who was I, after all? Who was I, to think I gave Mother happiness? Why should I take pride in that? God is there — the mother of the three worlds; she has care for everyone. God has compassion for all, concern for all. The supreme support of my mother and of the whole universe is He alone; He alone."

माझी बांधाबांध चालली होती. रात्रीच्या वेळी बैलगाडी निघावयाची होती. आज रात्री जाणार, हो जाणार; आईला सोडून जाणार! आईने दोन स्वच्छ गोधड्या काढल्या. एक घोंगडी काढली. मी आईला म्हटले, "घोंगडी कशाला मला? एक तरट खाली घालीन; त्याच्यावर एक गोधडी व दुसरी गोधडी पांघरायला. तुला थंडी भरून आली म्हणजे पांघरायला ही घोंगडी असू दे. मला नको."

My packing was going on. The bullock cart was to leave at night. Tonight I would go, yes, go — leave Mother behind! Mother took out two clean quilts. She took out one blanket too. I said to Mother, "What do I need a blanket for? I'll spread a piece of sacking below, one quilt over that, and the other quilt to cover myself with. Keep this blanket here for when you catch a chill and need to wrap up. I don't need it."

"अरे तू परक्या मुलखात चाललास. तेथे ना ओळख ना देख. आजारी पडलास, काही झाले, तर असू दे आपली. बाळ! आमचे येथे कसेही होईल. माझे ऐक."

"But you're going off to a strange land. There you know no one, no one knows you. If you fall ill, if anything happens — let this be with you. Whatever happens here, we'll manage somehow. Listen to me, child."

असे म्हणून ती घोंगडीही माझ्या वळकटीत तिने बांधली. मला थोडा चिवडा करून दिला. थंडीच्या दिवसांत ओठ फुटू नयेत, म्हणून कोकंब तेलाचा तुकडा दिला; आगबोट लागू नये, म्हणून चार आवळ्याच्या वड्या दिल्या, चार बिब्बेही बरोबर असू देत, असे म्हणाली व लोट्याच्या कोनाड्यातून तिने ते काढून आणिले. माझी ममताळू, कष्टाळू आई! बारीक सारीक गोष्टीतही तिचे लक्ष होते.

So saying, she tied that blanket too into my bedroll. She made me a little chivda to take along. So that my lips would not chap in the cold season, she gave me a piece of kokum oil; so that I would not be seasick on the steamer, she gave me four avla-candies, and said four bibba nuts should go along too, and fetched them out from the niche in the wall. My affectionate, hard-working mother! She had thought of even the smallest, most trifling things.

रात्री नऊ वाजताच गाडी येणार होती. कसे तरी जेवण उरकले. पोट आधीच भरून आले होते. आईने भातावर दही वाढले. थोडा वेळ गेला. गाडी आली. वडिलांनी सामान गाडीत नेऊन ठेवले. मी धाकट्या भावाला म्हटले, "आता तू हट्ट करीत जाऊ नकोस. आईला तू मदत कर हो, बाळ. आईला आता तू!" असे म्हणून मी त्याच्या पाठीवरून हात फिरविला. मी देवांना नमस्कार केला. आईने सुपारी दिली, ती देवांना ठेवली. नंतर वडिलांच्या पाया पडलो. त्यांनी पाठीवरून हात फिरविला. ते काही बोलू शकले नाहीत. आणि आईच्या पायांवर डोके ठेविले व ते पाय अश्रूंनी भिजले. आईने चुलीतला अंगारा आणून लावला. शेजारच्या जानकीवयनींकडे गेलो व त्यांच्या पाया पडून म्हटले, "माझ्या आईला तुम्ही जपा, आजारीपणात मदत करा." "जा, हो, श्याम, आम्ही आहोत आईला, काळजी नको करू" त्या म्हणाल्या. पुन्हा आईजवळ आलो. "सांभाळ!" ती म्हणाली. मी मानेने हूं म्हटले. निघालो. पुन्हा पुरुषोत्तम जवळ येऊन मला झळंबला. पुन्हा त्याला मी पोटाशी धरिले. शेवटी दूर केले. मी गाडीत बसलो. वडील पायांनी पाठीमागून येत होते. कारण गणपतीच्या देवळाजवळ मला उतरावयाचे होते. तिठ्याजवळ गाडी थांबली. मी व वडील देवदर्शनास गेलो. गणपतीला मी नमस्कार केला. त्याचे तीर्थ घेऊन डोळ्यांना लाविले. त्याच्या चरणींचा शेंदूर कपाळी लावला. "माझ्या मायबापांना जप!" असे देवाला सांगितले. पुन्हा एकदा वडिलाच्या पाया पडलो. "जप, हो, बाळ. सांभाळ." ते म्हणाले.

The cart was to arrive at nine that night. I somehow got through dinner. My stomach was already full — full of emotion. Mother served curd over the rice. A little time passed. The cart arrived. Father carried the luggage out and put it in the cart. I said to my younger brother, "Now don't be difficult anymore. You help Mother, child. It's you now, for Mother!" So saying, I ran my hand over his back. I bowed to the gods. Mother gave me a betel-nut, which I placed before the deities. Then I touched Father's feet. He ran his hand over my back. He could not say a word. And I laid my head on Mother's feet, and those feet were wet with my tears. Mother brought sacred ash from the hearth and applied it to me. I went to neighbor Janakivayani's house and, touching her feet, said, "Please look after my mother, help her when she's ill." "Go, Shyam, we are here for your mother, don't worry," she said. I came back to Mother once more. "Take care!" she said. I nodded. I set off. Purushottam came running up to me again and clung to me. Again I held him to my chest. At last I put him aside. I got into the cart. Father walked along behind on foot, because I was to get down near the Ganpati temple. The cart stopped at the crossroads. Father and I went in to have darshan of the god. I bowed to Ganpati. I took his tirtha and touched it to my eyes. I applied the vermilion from his feet to my forehead. "Watch over my parents!" I told the god. Once more I touched Father's feet. "Take care, my child. Look after yourself," he said.

मी गाडीत बसलो. वडील क्षणभर उभे राहून गाडी सुरू झाल्यावर माघारी वळले. गाडी सुरू झाली. बैल पळू लागले. घाटी वाजू लागल्या. माझ्या जीवनाची गाडी सुरू झाली. बाहेरच्या जीवन-समुद्रात मी एकटा जाणार होतो. त्या समुद्रात मरणार, बुडणार का बुड्या मारून मोती काढणार? ह्या समुद्रात कोण कोण भेटतील, कोण जोडले जातील, कोण जोडले जाऊन पुन्हा तोडले जातील? तारू कोठे रुतेल, कोठे फसेल, सारे अनिश्चित होते. आईने दिलेल्या स्फूर्तीने मी निघालो होतो. तिने दिलेल्या धृतीच्या पंखावर आरोहण करून चाललो होतो. "ध्रुवाप्रमाणे जा" आई म्हणाली! कोठे तेजस्वी निश्चयाचा महामेरू, परमपवित्र ध्रुव, आणि कोठे तुझा शेंबडालेंबडा, पदोपदी चुकणारा, घसरणारा, चंचल वृत्तीचा श्याम! मी रडत होतो. बाहेर अंधार होता. मुके अश्रू मी गाळीत होतो. गावाची नदी गेली. झोळाई सोमेश्वर गेली. पालगडची हद्द केव्हाच संपली होती परंतु माझे लक्ष नव्हते. अनेक स्मृती उसळत होत्या व हृदय ओसंडत होते. आई! तिची कृपादृष्टी असली, म्हणजे झाले. मी भिणार नाही. तिचा आशीर्वाद हीच माझी अभेद्य कवचकुंडले होती. ती लेवून मी निघालो होतो. मुलाला पोहावयास शिकवून आईने अथांग सागरात त्याला सोडून दिले. या सागरात मी अनेकदा बुडून जाण्याच्या बेतात होतो; कधी चिखलात रुतलो; कधी वाळूत पडलो; कधी लाटांनी बुडविले; परंतु पुनः पुनः मी वर आलो, वाचलो. अजून सारे धोके गेलेच आहेत, असे नाही. अजूनही धोके आहेत. परंतु ज्या आईच्या कृपेने आजवरी तरलो, मरताना वाचलो, पडलेला उठलो, तिचीच कृपा पुढेही तारील. आज माझी आई नाही, तरी तिची कृपा आहेच. आई मेली, तरी तिची कृपा मरत नसते. तिचा ओलावा आपणांस नेहमी आतून मिळतच असतो.

I got into the cart. Father stood for a moment and, once the cart started, turned back. The cart started moving. The bullocks began to trot. The bells jingled. The cart of my life had started moving. I was to go out alone into the ocean of life beyond. In that ocean would I die, would I drown, or would I dive deep and bring up pearls? Who would I meet in that ocean, who would become bound to me, who would become bound to me only to be later torn away? Where the vessel would run aground, where it would founder — all was uncertain. I had set out on the courage Mother had given me. I was journeying, mounted on the wings of the fortitude she had given me. "Go like Dhruva," Mother had said! Where was that towering peak of resolute purpose, that most holy Dhruva, and where was I — your runny-nosed, ever-stumbling, ever-slipping, fickle-hearted Shyam! I was weeping. Outside it was dark. I was shedding silent tears. Our village's river went by. Jholai and Someshwar went by. The boundary of Palgad had long since been left behind, but I did not notice. Many memories were surging up and my heart was overflowing. Mother! As long as her gracious gaze was upon me, that was enough. I would not fear. Her blessing was my impenetrable armor. Wearing it, I had set out. Having taught her child to swim, Mother had let him go into the boundless ocean. In this ocean I was many times on the verge of drowning; sometimes I sank in the mud; sometimes I fell upon the sand; sometimes the waves overwhelmed me; but again and again I rose to the surface, I survived. Even now it is not that every danger has passed. Even now there are dangers. But the grace by which I have survived till today, by which I lived even as I was dying, by which I rose again after falling — that same grace will carry me through in future as well. Today my mother is no more, yet her grace still remains. Even though a mother dies, her grace does not die. Her warmth reaches us always, from within, even now."